Tag Archives: գաղտնագիր

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԸՆԹԵՐՑՎԵՑ ՉԱՐԵՆՑԻ ԳԱՂՏՆԱԳԻՐԸ

9 Սպտ

Հայտնի փաստ է, որ Եղիշե Չարենցի գրավոր ժառանգության մեջ քիչ չեն էջերը, որոնք գաղտնագրեր ու խորհրդանշաններ են պարունակում: Դրանց մի մասը մասնագետներին հաջողվել է բացահայտել: Սակայն դեռ մնում են այնպիսիները, որոնք առայսօր գաղտնազերծված չեն: Սովորաբար, հրապարակելով դրանք, ծանոթագրողները հարկ են համարում հետևյալ նշումն անել. «Չի հաջողվել ընթերցել»: Պատահում է նաև, որ չցանկանալով խոստովանել սեփական անկարողությունը, որոշ գրականագետներ գաղտնագրերի առիթով սկսում են զանազան հավանական ու անհավանական ենթադրություններ անել, առաջ քաշել վարկածներ, որոնք ոչ միայն սխալ են, այլև մոլորության մեջ են գցում ընթերցողին: Ահա այսպիսի մի դեպքի մասին է մեր այս պատմությունը կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել, այն մասին, թե ինչպես անփորձ հնարամտությունը հաղթեց փորձված կարծրամտությանը:
Ավելի քան 20 տարի առաջ ի հայտ եկան Չարենցի անծանոթ ձեռագրեր, որոնց մեծ մասը վերագրվում էր 1936 թվականին: Այդ էջերում կային նաև սևագրություններ, որոնց բովանդակությունից դատելով պետք էր կռահել, որ բանաստեղծը ցանկացել էր Ստալինին նվիրված պոեմ գրել: Հենց այդ նորահայտ թղթերից մեկի վրա էլ հանդիպեց հետևյալ անհասկանալի տառերի շղթան`
ԼԳՑԶՏ ՂԶՃԲՔՉԾՓԺՁԲՇ ՅԼԲՀ ԲՎՋԶՐ…
Ի՞նչ կարող էր սա նշանակել: Այն, որ Չարենցը հենց այնպես տառերի կուտակումներ չէր պատկերի, պարզ էր ի սկզբանե: Սակայն ի՞նչ էր ցանկացել նա ասել, ո՞րն էր գաղտնազերծման բանալին:
Տեսակետները չուշացան: Սակայն նրանցից և ոչ մեկը հարցի պատասխանը չէր: Փոխարենը հրապարակ հանվեցին արդեն հայտնի ձևակերպումներն այն մասին, թե գրվածը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բաղաձայնույթ, ինչն էլ իբր թե բանաստեղծի հոգեբանական ընդվզումն է ճնշմամբ պարտադրվող երևույթի դեմ: Մի խոսքով, պնդումն այն էր, որ հնչունական աններդաշնակությունը գեղարվեստական հնարանք է և ոչ ավելին:
Այս կարծիքը գոյության իրավունք ստացավ ու մի քանի տարի շարունակ գերիշխող էր, մինչև որ մի օր արցախցի Դավիթ Շիրինյանը, ի գիտություն ընդունելով հեղինակավոր գրականագետների պնդումները, այնուամենայնիվ որոշեց ինքն էլ փորձել: Եվ… գաղտնազերծեց:
Շիրինյանի «մեթոդը» որքան որ պարզ, նույնքան էլ հնարամիտ էր ու անսխալ: Նա բացահայտեց չարենցյան բանալին` նախ կռահելով, որ տողը սոսկ բաղաձայների կուտակում չէ, այլ բառերի շարք, իսկ այնուհետև ընթեցեց այդ բառերը: Ինչպես պարզաբանում է Դավիթը, գաղտնագիրը հնարավոր է կարդալ` առաջնորդվելով նախորդ տառի վերծանման եղանակով: Սա նշանակում է, որ եթե Չարենցը գրել է, ասենք, Լ տառը, ապա այն անհրաժեշտ է փոխարինել այբուբենում դրա նախորդ տառով, այսինքն Ի-ով: Գ-ի պարագայում կլինի Բ-ն, Ց-ի դեպքում` Ր-ն և այսպես շարունակ: Արդյունքում ստացվեց, որ Չարենցի գրած տողը`ԼԳՑԶՏ ՂԶՃԲՔՉԾՓԺՁԲՇ ՅԼԲՀ ԲՎՋԶՐ, գաղտնազերծման դեպքում դարձավ`
ԻԲՐԵՎ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱԿ ԱՍՊԵՏ:
(Հավելենք, որ վերծանման պարագայում կհանդիպեք աննշան շեղումների: Այդ շեղումները Չարենցինն են և դրանք որևէ կերպ կասկածի տակ չեն դնում գաղտնազերծման հավաստիությունը):
Հարկ է արժանին մատուցել Շիրինյանին ոչ միայն այս տողի ընթերցման, այլև այն բանի համար, որ նրա օգտագործած եղանակը կիրառելի կդառնա այլ «սպիտակ կետեր» վերծանելիս: Առաջին հայացքից սա գուցե թե աննշան թվացող, սակայն կարևոր քայլ է մեծ գրողի ձեռագրերի ուսումնասիրման գործում: Իսկ այս պատմությունը ես շարադրեցի նաև այն պատճառով, որ վաղը որևէ ինքնակոչ իրեն չվերագրի Դավիթ Շիրինյանի բացահայտումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: