Tag Archives: Բորխես

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ

6 Մյս

Ինձ մոտ այն տպավորությունն է, որ մարդիկ հիմա ապրում են՝ չզգալով այն, շուրջը ոչինչ չտեսնելով, ասես… ասես նրանց զգացմունքները բթացել են, ես ճիշտ չե՞մ: Բայց իմ տպավորությունն այդ է:
Մարդիկ չեն զգում իրենց շրջապատող աշխարհը, նրանք լսում և կրկնում են խոսքերը, բայց նույնիսկ չեն ջանում պատկերացնել այն, թե ինչ են այդ բառերը նշանակում, և եզրահանգումներ չեն անում: Մարդիկ հիմա ապրում են, իհարկե, ընկալելով շրջապատող աշխարհը, բայց ընկալելով այն մակերեսորեն, ասես ոչ ոք ոչ մի բանի մասին չի խորհրդածում, կարծես բանականությունը վտարված է մարդկանց շրջապատող միջավայրից, ուր նրանք կորսված են: Մտածելը մարդու համար արդեն ծանր գործ է դարձել…

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ

14 Ապր

ԱՍՏԵՐԻԻ ՏՈՒՆԸ

… Գիտեմ` ինձ մեղադրում են մեծամտության, և, գուցե` մարդկանց ատելու, և, գուցե, խելագարության մեջ: Այս մեղադրանքները (որոնց համար ես պատասխան կտամ, երբ ժամանակը գա) պարզապես ծիծաղելի են: Ճիշտ է, որ ես տնից դուրս չեմ գալիս, բայց և ճիշտ է այն, որ իմ տան դռները (որոնք անթիվ են) օրուգիշեր բաց են մարդկանց ու կենդանիների համար: Թող ներս գա` ով ցանկանում է: Այստեղ չես գտնի ոչ պալատական ճոխություն, ոչ կահույքի նշույլ, միայն հանգստություն ու մենություն: Այս տան հավասարը չկա ամբողջ աշխարհում (ստում են նրանք, ովքեր պնդում են, թե նման տուն կա Եգիպտոսում): Մեկ ուրիշ անմտություն է, թե ես` Աստերիս, գերի եմ: Կրկնե՞մ, որ այստեղ ոչ մի փակ դուռ չկա: Բացի այդ, մի օր` մթնշաղին, ես փողոց դուրս եկա, ու եթե մինչև կեսգիշերը վերադարձա տուն, դա այն պատճառով էր, որ ինձ վախեցրին հասարակ մարդկանց դեմքերը` անգույն ու տափակ, ինչպես ձեռքի ափն է լինում: Արևն արդեն մայր էր մտել, բայց երեխայի չկտրվող լացն ու աղերսող աղաղակները վկայում էին, որ ինձ ճանաչել են: Մարդիկ աղոթում էին, փախչում, ծնկի գալիս, մյուսները քարեր էին ձեռքներն առնում: Ինչ-որ մեկը կարծես թե նետվեց ծովը: Իզուր չէր, որ մայրս թագուհի էր, ես չեմ կարող խառնվել կեղտին, նույնիսկ եթե համեստությունից դրդված ցանկանայի:
Բանն այն է, որ ես անկրկնելի եմ: Ինձ հետաքրքիր չէ, թե ինչ կարող է ինչ-որ մեկը հայտնել մյուսին. որպես փիլիսոփա ես ենթադրում եմ, որ նամակի օգնությամբ ոչինչ էլ չի կարելի հաղորդել: Այդ նյարդայնացնող մանրուքներն իմ` մեծագույնիս տրված հոգու համար չեն: Ես երբեք չեմ էլ կարողացել մտապահել մեկ տառի տարբերությունը մյուսից: Ինչ-որ վեհ անհամբերություն խանգարում է, որ կարդալ սովորեմ: Երբեմն ես ափսոսում եմ դրա համար. օրերն ու գիշերներն այնքան երկար են:
Բնականաբար, ես բավականաչափ զվարճանում եմ: Ես ոչխարի պես եմ պատկերասրահներով սլանում, մինչև որ ուժասպառ ցած ընկնեմ: Ես թաքնվում եմ ջրամբարի ստվերում, կամ էլ միջանցքի անկյունում, ու սկսում եմ ձևացնել, թե ինձ փնտրում են: Պատահել է, որ կտուրներից ցած եմ թռչել ու արյունլվիկ եղել: Երբեմն ես ձևացնում եմ, թե քնած եմ` փակած աչքերով ու խորը շնչելով (երբեմն ես իսկապես քնում եմ, իսկ երբ բաց եմ անում աչքերս, տեսնում եմ, թե ինչպես է փոխվել օրվա գույնը): Բայց խաղերից ամենաշատը ես սիրում եմ «ուրիշ Աստերիի» խաղը: Ես ձևացնում եմ, թե նա ինձ հյուր է եկել, իսկ ես նրան իմ տունն եմ ցույց տալիս: Անչափ հարգալից ես նրան ասում եմ. «Արի վերադառնանք այն անկյուն», կամ, «Իսկ հիմա արի գնանք ուրիշ բակ», կամ, «Ես այդպես էլ կարծում էի, որ քեզ դուր կգա այս պատը» կամ, «Հիմա կտեսնես, թե ինչպես է ստորգետնյա մուտքը բացվում»: Ժամանակ առ ժամանակ ես սխալվում եմ, և մենք լիաթոք ծիծաղում ենք:
Ես ոչ միայն հնարում եմ այս խաղերը, ես նաև խորհում եմ տան մասին: Տան բոլոր մասերը շատ անգամ կրկնվում են, մի մասը կարծես մյուսի պատճենը լինի: Չկա մի ջրհոր, բակ, ճաշարան, այլ կան տասնչորս ճաշարաններ, բակեր, ջրհորներ: Տունը նման է աշխարհի, ավելի շուտ, այն հենց աշխարհն է: Այնուամենայնիվ, երկրում անկրկնելի երկու բան կա` մեկը վերևում` անհասկանալի արևը, մյուսը` ներքևում` ես` Աստերին: Շատ հնարավոր է, որ աստղերը, արևն ու այս տունը ես եմ ստեղծել, բայց ես վստահ չեմ դրանում:
Ինը տարին մեկ այս տանը հայտնվում են ինը մարդ, որպեսզի ես նրանց չարիքից ազատեմ: Ես լսում եմ նրանց քայլերն ու ձայները փոշոտ քարե սրահներից մեկից ու ուրախությամբ նրանց ընդառաջ եմ վազում: Ողջ արարողությունը զբաղեցնում է մի քանի րոպե միայն: Նրանք ընկնում են մեկը մյուսի ետևից, ու ես նույնիսկ չեմ հասցնում արյունոտվել: Որտեղ որ ընկնում են, այնտեղ էլ մնում են, ու նրանց մարմինները օգնում են ինձ մի սրահը մյուսներից տարբերել: Ես չգիտեմ, թե ովքեր են նրանք, բայց նրանցից մեկը իր մահվան պահին ինձ հայտնեց, որ մի անգամ իմ փրկիչն էլ կգա: Այդ օրվանից ինձ չի սարսափեցնում միայնությունը, ես գիտեմ, որ իմ փրկիչը գոյություն ունի, ու օրերից մի օր, նա կքայլի այս փոշոտ սրահներով: Եթե իմ լսողությանը աշխարհի բոլոր ձայները հասնեին, ես կտարբերեի նրա ոտնաձայները: Լավ կլիներ, որ նա տաներ ինձ մի վայր, որտեղ շատ ավելի քիչ սրահներ ու դռներ կան: «Ինչպիսի՞ն է լինելու իմ փրկիչը»,- հարցնում եմ ինքս ինձ:- «Նա կլինի ցուլ, թե՞ մարդ: Գուցե ցուլ` մարդու գլխով: Թե՞ կլինի այնպիսին, ինչպիսին որ ես եմ…»

* * *
Առավոտյան արևի շողերը խաղում էին բրոնզագույն սրի վրա: Դրա վրա արդեն գրեթե արյուն չէր մնացել:
— Կհավատա՞ս, Արիադնա, — ասաց Թեսեոսը,- իսկ մինոտավրոսը նույնիսկ չէր դիմադրում:

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ

21 Հկտ

Հանճարեղ հրաձիգը

Մարդիկ արյունակցական կապերին, թերեւս, չափազանց մեծ նշանակություն են տալիս: Պեդրո Էնրիկես Ուրենյան տարիներ առաջ պատմում էր ինձ, որ Եթովպիայում քննարկվում էր ռուս մեծ բանաստեղծ Ալեքսանդր Պուշկինի, ում նախապապը ծնունդով խափշիկ էր, հուշարձանի նախագիծը: Պուշկինի գրեթե պաշտոնական պաշտամունքը Ռուսաստանում նրա հեռավոր ցեղակիցների համար մատչելի դարձրեց «Եվգենի Օնեգինի» անմահ նորարարական յամբով հիանալը` առանց գրական թարգմանության միջնորդության:
Ճիշտ է, Կարլ Գուստավ Յունգը պնդում էր, որ գոյություն ունի բնապատկերի եւ այլացեղ բնակչության ազդեցությունն անձի վրա: Ինչպես նա գրում է ամերիկացիների մասին` «Մարմինն արձագանքում է Ամերիկային, իսկ հոգին` Աֆրիկային»: Շատ ու շատ Պուշկին ուսումնասիրողներ փորձել են բացահայտել, թե ինչում է դրսեւորվել նրա աֆրիկյան նախնիների ազդեցությունը: Մեծամասնությունը հանգեց այն բանին, որ նա նրանց է պարտական իր տաքարյունությամբ եւ սիրային բազում հաղթանակներով:Սակայն այդպիսի հետեւությունը ոչ միայն տափակ է, այլեւ անստույգ: Իշխան Վյազեմսկու եւ մարկիզ դը Կյուստինի գրառումների համաձայն` ռուս հասարակության բարձր խավերի բարքերը Պուշկինի ժամանակ մնում էին համարյա նույնքան ազատ, ինչպես եկատերինյան բարոկկոյի տարիներին: Ինչո՞վ կառանձնանար Պուշկինը մյուս ազնվականներից, եթե բարձր վարչական դիրք չգրավեր: Սակայն չի կարելի մշտապես լինել «Ոսկե երիտասարդության» մեջ, եւ Պուշկինի լիովին ռուսական չարաճճիությունները փոխարինվում են նույնքան «ազգային» ամուր ընտանեկան կապերով, ընտանեկան բարօրության ամրապնդման հոգսերով: Այդ դեպքում ո՞ւր կորավ նրա հաբեշական արյունը:Վատիկանի գրադարանի գլխավոր գրապահի սիրալիրության շնորհիվ ձեռքիս տակ է մի ձեռագրի պատճենը, որը հայտնի Մոդզալեւսկին թվագրել է 1840-ականների առաջին կեսով, սակայն կեղծիք էր համարում:
Իրոք, Պուշկինի մենամարտին նվիրված վիթխարի գրականության մեջ ոչ մի հիշատակություն չկա, որ նրա մարտավկա Դանզասը Գիտությունների ակադեմիայի համար ճակատագրական մենամարտի «իսկական» նկարագրությունն արտացոլող զմռսած ծրարով գրություն է թողել: Այդուհանդերձ, ես հակված եմ համաձայնելու Ռոման Յակոբսոնի այն կարծիքին, որ «կեղծ Դանզասի» գրությունը կազմել է Դանզասի, իսկ թերեւս, նաեւ հենց Պուշկինի մերձակա շրջապատին իրազեկ մի մարդ:
Ահա այդ գրության ամենաուշագրավ հատվածը. «Ես սնապաշտ եմ, բայց այս անգամ, չգիտես ինչու, չէի կասկածում մենամարտի ելքին: Ա. Ս. Պուշկինը ինձ հայտնի էր որպես գերազանց հրաձիգ: Կար եւս մի հանգամանք, որն ինձ վստահություն էր ներշնչում, վերջին ժամանակներս նա սկսել էր տառապել չափազանց հեռատեսությամբ, այնպես որ ընթերցելիս եւ նամակ գրելիս հարկադրված էր ակնոց կրել, ինչից ամաչում էր եւ նույնիսկ իր առանձնասենյակում այն թաքցնում էր հետաքրքրասեր այցելուներից: Մի խոսքով, ես վստահ էի, որ եթե նրան վիճակված լիներ կրակել ատելի հակառակորդի վրա, նա չէր վրիպի:
Սկսեցին մոտենալ: Ես նկատեցի, որ պարոն Դանտեսի ձեռքերը դողում են, դեմքն ուռած է, եւ այդ ամենից երեւում էր, որ նա հախուռնորեն է անցկացրել նախորդ երեկոն, իսկ, թերեւս, նաեւ գիշերը: Դա մենամարտի լավագույն հաղթաթուղթը չէր:
Դանտեսը կրակեց. այդպես էլ կա, գնդակը թռավ-անցավ Ա.Ս.-ի գլխից գրեթե մեկ արշին բարձրությամբ եւ թշշալով խրվեց ձյան մեջ: Ա. Խ.-ն չարախնդորեն ժպտաց, այնուհետեւ նրա գունատ դեմքը լարվեց, նա կրակեց: Դանտեսը ցած գլորվեց, բայց անմիջապես ոտքի կանգնեց: Ճակատագիրը կամեցավ, որ հեծելազորային համազգեստը զարդարող բազմաթիվ կոճակներից մեկը փրկի նրա անիմաստ կյանքը:Դանտեսը, սեթեւեթ ժպտալով, ձեռքը մեկնեց Պուշկինին, սակայն նա նզովելով՝ վայր նետեց ատրճանակն ու վազեց դեպի իր կառքը: Մենք բռնեցինք ետդարձի ուղին, ես ընթանում էի Ա. Ս.-ի կառքի ետեւից: Երբ անցանք ուղեկալը, ինձ թվաց, որ Պուշկինի կառքում կրակոց հնչեց: Ես մտածեցի, թե հողաթմբին բախվելով՝ կառքը ճռնչաց: Մենք կանգ առանք Ա.Ս.-ի տան մոտ: Կառքից դուրս գալիս նա հապաղում էր: Կամենալով օգնել նրան՝ ես մոտեցա: Պուշկինի դեմքը մարմարից էլ դժգույն էր, որովայնին սեղմած ձեռքն արնաշաղախ էր, ոտքերի տակ ընկած էր անգլիական արտադրության գրպանի ատրճանակը: «Ասա նրանց, որ սա Դանտեսն արեց»,- կամացուկ շշնջաց նա:
Ես այդպես էլ արեցի:
Սակայն, ակներեւաբար, պարոն Դանտեսը միանգամից չկռահեց առիթն օգտագործել` մենամարտողի իր փառքն ամրապնդելու համար: Այսպես թե այնպես, բայց մենամարտի իսկական ելքը եւ Ա.Ս.-ի ճակատագրականորեն վիրավորվելու պատճառը հայտնի դարձան կայսրին եւ, որ ավելի վատ է, Սրբազան սինոդին:
Միայն հանգուցյալի ազդեցիկ բարեկամների միջամտությամբ եւ կոմս Ա.Խ. Բենկենդորֆի միջամտության շնորհիվ հաջողվեց երեցներին համոզել, որ թույլատրեն Պուշկինին ոչ թե որպես ինքնասպանի թաղելու եկեղեցու ճաղաշարից դուրս, ինչպես պնդում էին նրա կղերական թշնամիները, այլ՝ որպես բարի ուղղափառի: Գիշերը, գրեթե գաղտնի, նրա մարմինը փոխադրվեց պսկովյան կալվածք եւ թաղվեց Սվյատոգորսկի վանքում»:
Կարելի է հասկանալ Պուշկինի հուսահատությունը, երբ ինքը ծիծաղի առարկա էր դարձել այն պատճառով, որ սպա Դանտեսը սիրահետում էր իր կնոջը եւ լուրեր ու բամբասանքներ էր տարածում, եւ ինքը հիմար պատահականության հետեւանքով չկարողացավ իր անարգանքը սրբել իրեն վիրավորողի արյունով: Նա պատկերացնում էր իր կրքերը փոթորկող պաթոսին հավասարապես համապատասխանող երկու ելք` սպանել կամ սպանվել: Սակայն նախախնամությունը չկամեցավ մատուցել ակնկալվող նշանը կամ էլ մատուցեց բնավ ոչ այն, ինչը Պուշկինը պատրաստ էր հնազանդորեն ընդունելու:Եվ այդժամ իր գրական հերոսների ճակատագրերը կերտողը վճռեց շտկել Արարչի կամքը եւ վսեմ ողբերգության օրենքների համաձայն՝ մենամարտի ելքը փոխել նույնիսկ մահացու մեղքով` իր հոգին ծանրաբեռնելու գնով: Այդ վերջին մոլեգին հուսաբեկության եւ ճակատագրական պոռթկման մեջ ի հայտ չեկա՞վ արդյոք իր աֆրիկյան նախնիների արյան հրայրքը:

Թարգմանիչ` Վ. Ֆերեշեթյան

%d bloggers like this: