Tag Archives: Բաքու

«ՑԱՎ ՎԱՍՆ ՏԵՐՈՒԹՅԱՆ»

20 Հնվ

1263413014_zhivaya-istoriya.-general-aleksandr-lebed[1]Ռուս պետական եւ ռազմական գործիչ, գեներալ-լեյտենանտ Ալեքսանդր Լեբեդը (1950-2002) 1988 թվականին 106-րդ օդադեսանտային դիվիզիայի հրամանատարի տեղակալն էր: Ռուսական դիվիզիան տեղակայված էր Ադրբեջանի տարածքում եւ փորձում էր կանխել հայ-ադրբեջանական բախումները: Ավելի ուշ Լեբեդն իր «Ցավ վասն տերության» հիշողությունների գրքում շարադրել է այդ օրերի իրադարձությունները: Ներկայացնում ենք գրքից մի հատված:

«Այսպես համբերատար, հանգիստ ծավալվեցին դեպքերը  մինչեւ դեկտեմբերի 7-ը: Յոթի երեկոյան «Վրեմյա» ծրագիրը հայտարարեց, որ Հայաստանում վիթխարի երկրաշարժ է տեղի ունեցել: Լիովին ավերվել են Սպիտակ եւ Լենինական քաղաքները, այս կամ այն չափով տուժել են մեծ քանակությամբ այլ բնակավայրեր: Զոհերի թիվը ստույգ հայտնի չէ, բայց նախնականը հսկայական է եւ մի քանի տասնյակ հազարներ է կազմում:   Միակ հեռուստացույցը մեր հանպատրաստից պարետատան ճեմասրահում էր դրված, եւ նայում էին  բոլորը` շտաբի սպաները, օպերատիվ խմբերի զինվորները, շրջգործկոմի աշխատակիցները: Հաղորդավարը շարունակում էր խոսել ուրիշ բաների մասին, բայց նրան չէին լսում: Ավելին, շուտով ինչ-որ մեկն անջատեց հեռուստացույցը: Ճնշող լռություն կախվեց ճեմասրահում: Հանկարծ այդ լռությունը պատռեց մի ձայն, ավելի ճիշտ՝ ձայների փունջ, որը ձուլվեց ու դարձավ մի ընդհանուր ցնծացող ու բերկրալի ոռնոց` գնալով ավելի ու ավելի սաստկացող: Արդեն կարծում էի, թե լսողական պատրանքներ ունեմ, բայց, դատելով այն բանից, որ բոլորն էլ գլուխները դարձրին ու ականջ դրեցին, այդպես չէր: Շենքի ճակատին ոչ մեծ պատշգամբ կար, դեպի ուր միջանցքով կարելի էր գնալ: Պարզելու համար ձայների աղբյուրը, ես ու հինգ-վեց սպա պատշգամբ ելանք: Մի քանի վայրկյան անց ամեն ինչ պարզ դարձավ:   Փողոցի հանդիպակաց մայթին, շրջգործկոմի շենքին խոտորնակի բնակելի 9 հարկանի շենք էր կանգնած: Անխտիր բոլոր լուսամուտների լույսերը վառ էին, բոլոր պատշգամբներին կանգնած բղավում, ղժղժում, հայ-հույ էին անում ու վայրի քրքջում մարդիկ: Ցած շպրտվեցին դատարկ շշեր, վառվող թղթեր, այլ իրեր: Իր մարդակերական ցնծության մեջ 9 հարկանին մենակ չէր: Նույն պատկերն էր մերձակա բոլոր շենքերում: Շրջանը շողշողում ու մոլեգնած ոռնում էր: Իրենց քաղաքակրթված, այս կամ այն չափով դաստիարակված ու կրթված համարող մարդիկ, շատերը, հարկ է ենթադրել` հավատացյալ, Ղուրանի  պատվիրաններին հետեւող, ահա այս բոլորը միասնական պոռթկմամբ, անվայել ու բարբարոսաբար ցնծում էին ուրիշ մարդկանց  հսկայական ցավի առթիվ:   ….Երկրաշարժը բարոյական բեկվածք առաջացրեց Բաքվում ապրող հայերի հոգեբանության մեջ: Եթե մինչ այդ շատերն ասում էին, թե ամեն ինչ կկարգավորվի, ողջամտությունը կհաղթանակի, կհաշտվենք, փրփուրը կանցնի, կապրենք միասին, ապա 1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ից հետո, երբ ադրբեջանցիների մեծամասնության աչքերի մեջ ցնծության կրակ էր վառվում, նրանք կոտորվեցին»:bank_14893_11227

ՄԻ ԿՏԱՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

8 Հկտ

1890-ական թթ. կեսերին Արևմտյան Հայաստանում տեղի ունեցած հայկական ջարդերի ծանր տպավորության տակ Հովհաննես Այվազովսկին նկարում է այդ ահավոր ողբերգությանը նվիրված մի  շարք պատկերներ («Հայկական ջարդերը Տրապիզոնում 1895 թ.», «Հայերին լցնում են նավերը», «Կենդանի հայերին թուրքերր թափում են Մարմարա ծովը» և ուրիշները) և դրանց թվում՝ «Ջորջ Բայրոնի այցը Մխիթարյաններին Ս. Ղազար կղզում» պատկերը (1899 թ., լափը՝ 133X219)։

Այվազվսկին 22 այլ ծովանկարների հետ նույն տարվա աշնանը այդ կտավն ուղարկում Է Բաքու, ուր հասարակական ժողովարանի ամառային շենքում նոյեմբերի 6-ին բացվում է նրա անհատական ցուցահանդեսը։ 82-ամյա նկարիչը ցանկություն է հայտնել անձամբ ներկա լինել իր ստեղծագործությունների ցուցահանդեսի բացմանը։ Սակայն, ինչպես հաղորդում Է «Մշակ» թերթը, անսպասելի հիվանդությունը նրան գամում է անկողնուն։

Ժամանակին այդ ցուցահանդեսը ռուսական  արվեստագիտական գրականության մեջ արձագանք չգտավ: Սովետական տարիներին հրապարակված գրականության մեջ, մասնավորապես նկարչի կազմակերպած անհատական ցուցահանդեսների ցուցակում ևս այն չի հիշատակվել։ Ավելին։ Աղավաղվել է նույնիսկ նկարի անունը։ 1962 թ. Մոսկվայում հրատարակված Այվազովսկու ստեղծագործությունների ընդհանուր ցուցակում այդ պատկերը անվանվել Է «Բայրոնի այցը Հունաստան», ճիշտ այնպես, ինչպես նկարչի նկարած «Հայ ժողովրդի մկրտությունը» (1892 թ.) վերնագրվել է աղավաղված՝ «Ժողովրդի մկըտությունը»: Մինչդեռ «Ջորշ Բայրոնի այցը Մխիթար֊յաններին» պատկերը, ինչպես և Այվազովսկու մյուս ծովանկարները լայն արձագանք գտան Բաքվի բազմազգ հասարակության մեջ և հայ պարբերական մամուլի էջերում։ Թերթերը հաղորդում են, որ առավոտից մինչև երեկո ցուցասրահը լիքն է եղել այցելուներով։ Շատերը գնել են մի քանի տոմս` պարբերաբար կամ ընտանիքներով հաճախելու համար։ 1899 թ. նոյեմբերի 30-ին «Մշակը» արդեն հաղորդում է. «Այվազովսկու պատկերահանդեսը, որը բացվել Է Բաքվում, ունեցավ մեծ հաջողություն:

Համարյա բոլոր պատկերները ծախված են: Շատերի համար ցանկալի էր ունենալ նշանավոր նկարչի ստեղծագործությունները և անկասկած, եթե ավելի մեծ թվով պատկերներ բերված լինեին, նրանք կծախվեին»։

Վաճառվում է նաև «Ջորշ Բայրոնի այցը Մխիթարյաններին» պատկերը։ Ցավոք, հայտնի չէ, թե ժամանակին ո՞վ է գնել և այնուհետև ո՞ւր է տարվել այդ պատկերը, նրա տեղը երկար ժամանակ մնացել է անհայտ։ Մնում էր ենթադրել, որ հեղափոխությունից առաջ դա տարվել է արտասահման։ Հետագայում մի անսպասելի դեպք հայտնի է դարձնում այդ պատկերի գոյությունը։ Ետպատերազմյան շրջանում մի ռուս գեներալ Թբիլիսիում այցելում է Վրաց կերպարվեստի թանգարան և հայտնում, որ ինքն իր հետ բերել է Այվազովսկու մի մեծակտավ նկար, որն իր փոքրիկ սենյակում կախել հնարավոր չէ, ուստի խնդրում է ընդունել այն թանգարանի համար և դրա փոխարեն տալ իրեն որևէ գեղարվեստական իր կամ մի փոքր նկար։ Նրան տրվում է սեղանի ժամացույցի XVIII դարի ֆրանսիական քանդակազարդ պատյան, որը հարգելի գեներալը գոհունակությամբ ընդունում է՝ թանգարանին թողնելով իր բերած կտավը:

 

Մ. Ա. ԱԱՐԳՍՅԱՆpic108

Բաքվի ու Թեհրանի միջև վազվզող սև կատուն

14 Դկտ

Հետզհետե շատ ավելի դժվար է դառնում հանրությանը համոզել, թե ադրբեջանա-իրանական հարաբերությունները նախկինի պես ջերմ են ու բարեկամական: Երկու երկրները շարունակում են ճաշակել այդ հարաբերությունների իրական պտուղները, որոնք դառն են ու դժվարամարս, իսկ վերջին շաբաթների իրադարձությունները բոլորովին նոր փուլ են կանխորոշում Բաքու-Թեհրան մրցամարտում, որի ավարտը չի նշմարվում, փոխարենը հստակ գծագրվում են դրանից բխող հետևանքները:
Կարելի է պայմանականորեն ասել, որ վերջին զարգացումների համար պատրվակ դարձավ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի հասարակական–քաղաքական հարցերի բաժնի ղեկավար Ալի Հասանովի Թեհրան կատարած այցը: Ենթադրվում էր, թե այդ առաքելության միջոցով Բաքուն պատրաստվում է «բարիշել» Իրանի հետ ու մոռացության տալ հին վիրավորանքները: Հասանովը 3 օր մնաց Թեհրանում, խոստումների ու երդումների պակաս չզգացվեց, համաձայնություն ձեռք բերվեց լրատվական ոլորտում ադրբեջանա-իրանական համագործակցության խորացման վերաբերյալ, բայց նրա վերադարձից անմիջապես հետո Բաքվի օդանավակայանում թույլ չտվեցին երկիր մուտք գործել Իրանի հեռուստառադիոընկերության Բաքվի ներկայացուցչության ղեկավար Ահմադ Քազիմին և ընտանիքի հետ վտարեցին Ադրբեջանից: Հանկարծակիի եկած Իրանի ԱԳՆ-ը փաստի կապակցությամբ չփորձեց թաքցնել հիասթափության աստիճանը: «Մենք զարմացած ենք, որ Ալի Հասանովի` իրանյան այցից կարճ ժամանակ անց նման անհարմար միջադեպ է տեղի ունենում: Հուսով ենք, որ Բաքուն կփոխհատուցի և որքան հնարավոր է շուտ կուղղի իրանցի պաշտոնյայի հանդեպ կատարված անհիմն քայլը»,- հայտարարեց ԱԳՆ-ն, իսկ իրանական ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչներն էլ ավելի կոշտ կեցվածք որդեգրեցին՝ պահանջելով, որ Բաքուն ներողություն խնդրի և վերանայի իր որոշումը: «Միևնույն ժամանակ Իրանի ԱԳՆ-ից պահանջում ենք բողոքի նոտա հղել Ադրբեջանի դեսպանին և Թեհրանից վտարել Ադրբեջանի ԶԼՄ-ների բոլոր ներկայացուցիչներին»,- նշում էին իրանցի լրագրողները:
Սակայն երկու կողմերն էլ հրաշալի հասկանում էին, որ պատահածը ոչ թյուրիմացություն էր, ոչ էլ բացառիկ դեպք: Առանց այդ էլ Ադրբեջանը վերջին ամիսներին իսլամականներին հալածանքների ենթարկելու հետ մեկտեղ սահմանափակում էր Իրանի` Ադրբեջանում ունեցած կառույցների գործունեությունը, հրաժարվում էր մուտքի վիզա տրամադրել Իրանի պաշտոնական ներկայացուցիչներին, իսկ Բաքվի մամուլն իր հերթին սկսել էր հաճախ անդրադառնալ այսպես կոչված «իրանական սպառնալիքին»` պնդելով, որ պարսիկները լուրջ վտանգ են ներկայացնում Ադրբեջանի ազգային անվտանգության ապահովման տեսանկյունից, և իբրև ասվածի հիմնավորում մեջբերում էին արևմտյան թերթերում շրջանառված այն տեղեկությունը, թե իբր Իրանը նախատեսում է 2012-ին երկու խոշոր ահաբեկչական ակտ և մեկ սպանություն իրականացնել Ադրբեջանում, որոնք հանգեցնելու են բնակչության շրջանում քաոսային իրավիճակի ստեղծմանը: «Դա էլ իր հերթին նպաստելու է Ադրբեջանում զանգվածային անկարգությունների ու դժգոհությունների ալիքի բարձրացմանը: Երկրում կայունությունը խախտվելու է, ինչն էլ ստիպելու է իր հեղինակությունը կորցրած նախագահ Իլհամ Ալիևին հրաժարական տալ»,-գրում էին այդ աղբյուրները՝ «գունավոր հեղափոխությունների» կիրառման տեխնոլոգիաներում իրենց հմտության աստիճանը վերագրելով Իրանին: Մի խոսքով, մեղադրանքների պակաս չկար:
Մինչ ադրբեջանցիները փորձում էին հավաստիացնել, թե Իրանն անհիմն կասկածներ ունի, որ Ադրբեջանը կարող է օգտագործվել Իրանի տարածքից հետախուզական տվյալներ հավաքելու համար, Թեհրանն իր հերթին, հաշվի առնելով աշխարհաքաղաքական շահերը, մատնացույց էր անում ադրբեջանա-իսրայելական համագործակցությանը՝ հիշեցնելով, որ Ադրբեջանը շարունակվում է զինվել իսրայելական զենքով: Դրա հետ մեկտեղ իրանցիներին ափերից դուր է հանում Ադրբեջանի հակաիրանական դրսևորումների հիմքում ընկած այն կարևոր հանգամանքը, ըստ որի Բաքուն այսպես կոչված «Հարավային Ադրբեջանի»՝ Իրանական Ատրպատականի տարածքի հանդեպ հավակնություններ ունի:
Ասվածին կարելի է գումարել նաև կրոնական գործոնի առկայությունը: Գաղտնիք չէ, որ Իրանի այաթոլահները հաճախ են իրենց ելույթներում շեշտում Ադրբեջանի իշխանությունների վարած քաղաքականության «հանցագործ ու հակաիսլամական» լինելու հանգամանքը: Իսկ օրերս Իրանում ազդեցիկ «Անսարի-Հզբոլլահ» կազմակերպության Թավրիզի բաժանմունքի ղեկավար, ախունդ Ռուհուլլահ Բեջանիի՝ նախագահ Մահմուդ Ահմադինեժադին հղած նամակն ընդհանրապես յուղ լցրեց առանց այդ էլ բորբոքված կրակի վրա: Նախագահ Իլհամ Ալիևի հասցեին կոշտ արտահայտություններով լի նամակում «Հզբոլլահ»-ի ներկայացուցիչը վերջնագիր էր ներկայացրել Ահմադինեժադին՝ նշելով, որ Ադրբեջանի գոյությունը մեծ սպառնալիք է Իրանի համար: «Ադրբեջանում մզկիթները քանդվում, նրանց տեղում սինագոգներ են կառուցվում: Կրոնական ղեկավարները նետված են բանտերը, արգելված է կրոնի քարոզչությունը: Դուք պետք է այնպես հնազանդեցնեք Իլհամ Ալիևին, որպեսզի նա նման սխալներ չգործի, հակառակ դեպքում մենք այդ երկրի դեսպանատունը Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատան ճակատագրին կարժանացնենք: Առաջին քայլը կլինի Իսրայելի վարչապետ Նեթանյահուի լրտեսական որջի վերածված Թավրիզում Ադրբեջանի հյուպատոսության դեմ»,- սպառնացել էր Թավրիզի ախունդը:
Մեջբերված փաստերից հետո արդեն նույնիսկ ավելորդ է հիշատակել, թե ինչպես Իրանի ադրբեջանցիները Թավրիզի ֆուտբոլային մարզադաշտերում ցույցերի ալիք բարձրացրին, ինչպես է ադրբեջանական մամուլը հոդվածներ հրապարակում` պնդելով, թե իբր Իրանը նախատեսում է ձախողել ադրբեջանական «Եվրատեսիլ-2012»-ը, ինչպես է Բաքուն պատրաստվում լույս ընծայել հակաիրանական ուղղվածությամբ նոր օրաթերթ, որը ֆինանսավորվում է Իսրայելի արտաքին հետախուզության ծառայության (Մոսադի) կողմից, ինչպես Ստոկհոլմում կայացած կոնֆերանսի ժամանակ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի հասարակական-քաղաքական հարցերով բաժնի ղեկավար Գաֆար Ալիևը հայտարարեց. «Փոխանակ ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հարցում Ադրբեջանին աջակցելու, Իրանը մեր երկրի հանդեպ իրականացնում է ճնշման ու սպառնալիքների անընդունելի քաղաքականություն` խորացնելով ու զարգացնելով հարաբերությունները Հայաստանի հետ», և նմանատիպ այլ դրսևորումներ:
Ի վերջո, ինչպիսին էլ լինի ու գնահատվի այս լարվածության պատճառահետևանքային կապը, ներկա պարագայում հստակ է նաև այն, որ արևմտյան որոշ ուժերի ձեռնտու է Իրանի նկատմամբ լարված տրամադրությունների ստեղծումը, ինչը կարող է օգտագործվել Իրանի դեմ ուղղված անդրօվկիանոսյան ծրագրերի իրագործման նպատակով: Իսկ Ադրբեջանը Իրանի շուրջ սեղմվող օղակի կծկումների պայմաններում ջանում է շահել կրկնակի չափով՝ դուր գալ Արևմուտքին և հարվածել մրցակից հարևանին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ծուռ հայելիների թագավորությունում

13 Դկտ

Բաքվում ինչ-որ բան է կատարվում: Կամ այնտեղ հիմնավորապես խճճվել են իրենց իսկ նետած ցանցերի մեջ ու այլևս ի վիճակի չեն միանշանակ դիրքորոշում ձևավորել, կամ սկսել են հրապարակային մակարդակով մի այնպիսի խաղ խաղալ, որի հետևանքները հազիվ թե որևէ լավ բան խոստանան: Առաջինը, ինչն աչքի է զարնում, ադրբեջանցիներ բացահայտ առճակատումն է բոլոր կողմերի հետ: Ընդ որում, նրանց համար ամենևին էական չէ, թե խոսքն ինչի մասին է, քանի որ յուրաքանչյուր դեպքի համար պատրաստ կա միևնույն պատասխանը. «Այստեղ խառն է հայերի մատը»: Ասվածի վերջին և ամենաակնհայտ օրինակը դարձավ Բաքվի արձագանքը ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնի ելույթին, որտեղ վերջինս կոշտ քննադատության էր ենթարկել մարդու իրավունքների և ազատությունների վիճակն Ադրբեջանում՝ այդ երկրին համեմատելով Զիմբաբվեի հետ: Արձագանքը չուշացավ և այն եկավ հենց նախագահի աշխատակազմից: Աշխատակազմի արտաքին կապերի հարցերի բաժնի ղեկավար Նովրուզ Մամեդովը ոչ միայն ծաղրական տոնով մեկնաբանեց Քլինթոնի հայտարարությունը, այլև Վաշինգտոնին մեղադրեց կողմնապահության մեջ՝ պնդելով, թե նրանք անտեսում են «հայկական ագրեսիայի» զոհ դարձած գրեթե 1 միլիոն ադրբեջանցի փախստականների և հարկադիր վերաբնակների իրավունքների խախտումները: Սակայն սա միակ մեղադրանքը չէր: Հետո Բաքուն պնդեց, թե Հայաստանի նկատմամբ Միացյալ Նահանգների կողմից անբնական սեր գոյություն ունի: «ԱՄՆ-ում խորը լռություն են պահապանել նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Հայաստանում կոպտորեն կեղծել են ընտրությունները, իսկ բողոքողների ցրման ընթացքում սպանվել է 30 մարդ։ Եթե նույնիսկ Հայաստանի բանտերում նստեն հարյուրավոր քաղբանտարկյալներ, իսկ իշխանությունները փակեն բոլոր ԶԼՄ-ները և հայտարարեն արտակարգ իրավիճակ՝ ԱՄՆ-ում կպահպանեն գերեզմանային լռություն։ Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ ԱՄՆ հայկական համայնքի առջև ինչ որ պարտավորություններ ունի, որն ինչպես մամլո կառույցներին, այնպես էլ պաշտոնական անձանց ստիպում է՝ բացասական գնահատականներ արտահայտել բացառապես Ադրբեջանի մասին, դրա հետ մեկտեղ՝ Հայաստանի մասին արտահայտվել միայն դրական առումով»,- հավելում էր Մամեդովը։
Այդպես էլ տարակուսանքի մեջ թողնելով բոլոր նրանք, ովքեր լիովին չըմբռնեցին, թե ի՞նչ պիտի շահեր Ադրբեջանը և ինչպե՞ս պիտի շտկվեր այդ երկրում մարդու իրավունքների վիճակը, եթե ամերիկացիները հայերին նույնպես քննադատեին, Բաքուն նույն ոգևորությամբ շարունակեց երկակի ստանդարտներ կիրառող նոր մեղավորներ փնտրել, և հաջորդ թիրախը դարձան ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները: Դարձյալ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմը ստանձնեց միջնորդների «պորտը տեղը դնելու» առաքելությունը և Մինսկի խմբին մեղադեց նրա համար, որ Ղարաբաղի խնդրով բանակցություններն ու ձեռնարկվող քայլերը ցանկալի արդյունք չեն տալիս։ Բողոքելով, որ իբր արդեն 7 տարի բանակցություններն անցկացվում են նախ Պրահայի գործընթացի, այնուհետև մադրիդյան սկզբունքների հիման վրա, սակայն այդ ընթացքում միջազգային հանրությունը, իրենք՝ համանախագահները, և բանակցություններին մասնակցող Ռուսաստանի նախագահը հերթական անգամ ականատեսը դարձան տարբեր պատրվակներով բանակցային գործընթացը ձգձգելու Հայաստանի փորձերին, իսկ հայերի կողմից առաջ քաշած բոլոր առաջարկություններն էլ անընդունելի են համաշխարհային հանրության համար, Բաքուն եզրահանգում էր. «Մոտ 20 տարի է՝ համանախագահները անարդյունք այցեր են կատարում տարածաշրջան։ Կա՞ արդյոք այդ խմբի գործունեության շարունակման անհրաժեշտություն, եթե յուրաքանչյուր պետությունից մեկական պրոֆեսիոնալ քաղաքագետ չեն կարողանում միանալ այդ գործընթացին և արդյունավետ քայլեր ձեռնարկել: Այդպես շարունակվել չի կարող։ Նրանք պետք է կոնկրետ դիրքորոշում ցուցաբերեն և կատարելով ՄԱԿ-ի Անվտանգության Խորհրդի բանաձևերը՝ հայկական զորքերը դուրս բերեն օկուպացված տարածքներից։ Եթե կա միջազգային իրավունք, ապա դա պետք է կիրառել։ Այդ ժամանակ համանախագահներն էլ կիմանան, թե ինչ պետք է անել և կձեռնարկեն անհրաժեշտ քայլեր»:
Նույնիսկ ծիծաղելի է, որ առ այսօր Ադրբեջանում կարծում են, թե ինչ-որ մեկը պարտավոր է գալ և լուծել իր խնդիրները: Նրանք անկեղծորեն զարմանում են, երբ միջնորդներն ասում են՝ «Ինքներդ պայմանավորվեք, որպեսզի մենք աջակցենք»: Այս տարբերակը բոլորովին Բաքվի սրտով չէ: Ու քանի որ անհնար բան է խոստովանելը, որ ըստ էության որդեգրած քաղաքականությունը լիակատար ձախողում է ապրում դիվանագիտական դաշտում, հրապարակ է գալիս հաջորդ տարբերակը՝ այն է, նույն աղբյուրից երկու հակասական կարծիքներ հնչեցնելը կամ քայլեր ձեռնարկելը: Եվ ստացվում է, որ մինչ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմը չի վստահում միջնորդներին, նույն երկրի ԱԳ նախարարությունը հաշված օրեր առաջ միանում է այն հայտարարությանը, որում իր երախտագիտությունն էր հայտնում համանախագահ պետություններին՝ նրանց կառուցողական գործունեության համար:
Վերադառնալով տարակուսանք հարուցող իրադարձությունների շղթային, չենք կարող չհիշատակել դրանցից նվազագույնը երեքը, որոնք որևէ տրամաբանության չեն ենթարկվում: Առաջինը մեր հարևանների բուռն մղումն է՝ այցելել Ղարաբաղ, ինչպես նաև կազմակերպել հայերի ու ադրբեջանցիների հանդիպումներ: Թվում է՝ դատապարտելի ոչինչ չկա. ուզում են՝ թող այցելեն: Սակայն նույնիսկ այս դեպքում նրանք խնդիրն այնպես են ներկայացնում, որ այլևս որևէ ցանկություն չի մնում շփման մասին մտածելու համար: Պնդելով, թե հայկական կողմն ամեն կերպ խուսափում է հանդիպումից, Բաքվում իսկույն հետևության են հանգում. « Երևի կառավարությունը նրանց թույլ չի տալիս դա անել», իսկ հետո ասում են մի բան, որն ուղղակի ֆանտաստիկայի ժանրից է: Պարզվում է, որ հայկական և ադրբեջանական համայնքները արդեն մի քանի անգամ հանդիպել են, բայց արի ու տես, որ այս հերթական հանդիպման ժամկետը չի նշանակվել, ու դրա մեղավորը ռազմատենչ հայերն են:
Այն, որ ոչ մի հանդիպում էլ չի եղել ու չի սպասվում, բոլորը գիտեն: Իսկ սուտը քաղաքական կատեգորիա հռչակող Ադրբեջանում այս մեթոդը դեռ կիրառվում է ողջ թափով՝ ստեղծելով այն պատրանքը, թե իբր բարի կամքն ու պարզված ձեռքը չեն արժանանում ուշադրության: Ի դեպ, պատրանքների ոլորտում այնտեղ վաղուց լուրջ հաջողությունների են հասել: Այլ կերպ չես անվանի Բաքվի հերթական նախաձեռնությունը, որոնք դեռ որևէ հարց չլուծած արդեն խոսում են այն մասին, թե իբր… Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև կքնարկվեն սահմանի սահմանագծման հետ կապված հարցերը։ Այդ մասին հայտնող Ադրբեջանի հողի և քարտեզագրության հարցերով պետկոմիտեի նախագահ Ղարիբ Մամեդովը հավաստիացնում է, թե այդ ուղղությամբ բանակցություններ են սպասվում Ադրբեջանի և բոլոր սահմանամերձ պետությունների միջև, և ըստ այդմ անհրաժեշտ է Լեռնային Ղարաբաղին պայմանական կարգավիճակ տրամադրել ու դա հաշվի առնել սահմանները գծելու կառավարության քաղաքականության ժամանակ:
Ահա այսպես, դեպքերից, իրադարձություններից, ժամանակից առաջ սլացող Ադրբեջանում այսօր քննարկում են են այնպիսի թեմաներ, որ կարծես Ղարաբաղի խնդիրն արդեն լուծված է և ընդամենը մնացել են հարակից հարցերը, իսկ իրենք մտահոգ են օր առաջ դրանք կյանքի կոչելու համար: Ասվածին եթե գումարենք նաև այն, որ բոլորովին վերջերս այդ երկրի խորհրդարանում պետական բյուջեի շուրջ քննարկումների ժամանակ բարձրացվել է Լեռնային Ղարաբաղի ֆինանսավորման հարցը, ապա ամբողջական կդառնա այն մեծ աբսուրդը, որի մեջ խրվել են հարևանները և որևէ ցանկություն չունեն ձերբազատվել դրանից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Էրդողանը Բաքվում սեր չի մուրալու

26 Հլս

Վաղը Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ էրդողանը կմեկնի Ադրբեջան: Բաքվում նրան ավելի շուտ էին սպասում: Ադրբեջանցիները համոզված էին, որ Թուրքիայի խորհրդարանական ընտրություններից հետո Էրդողանն արտասահմանյան իր առաջին ուղևորությամբ կպատվի եղբայրական երկրին: Միայն թե Անկարայում ոչ միայն առաջնության հարցը չէր քննարկվում, այլև Էրդողանը այցերի ընտրության իմաստով բավականին ընդարձակ ցուցակ ուներ` Եգիպտոսից մինչև Գազա: Ի վերջո, նրա նախապատվությունը կանգ առավ Կիպրոսի թուրքական մասի վրա: Այդ ընթացքում նա մի քանի առիթներով մխիթարական հայտարարություններ արեց` սիրաշահելու ադրբեջանցիների խոցված ինքնասիրությունը: Հատկապես տպավորիչ էր խորհրդարանում Էրդողանի ծրագրային ելույթը, որտեղ մասնավորապես հայտարարեց, թե Թուրքիան ամեն կերպ աջակցելու է Ադրբեջանի գրավյալ տարածքների ազատագրմանը, ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման խաղաղ գործընթացին, իսկ դրա հետ մեկտեղ հիշեցրեց, որ Անկարայի համար ոչ պակաս կարևոր է հայ-թուրքական մերձեցումը, ինչպես նաև Հարավային Կովկասում խաղաղության ու կայունության հաստատումը: Նախկինի պես Թուրքիայի վարչապետը ասում էր, որ եթե չկարգավորվեն Ադրբեջանի ու Հայաստանի հարաբերությունները, չլուծվի Ղարաբաղի խնդիրը, որևէ տեղաշարժ չի լինելու, և անմիջապես էլ մեղքը բարդում էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի վրա, որն առ այսօր չի կարողացել ինչ-որ բան ձեռնարկել կարգավորման համար: «Մինսկի խումբն աշխատում է մոտ 20 տարի, և ի՞նչ արդյունքներ: Ոչ մի: Հետաքրքիր է, ինչի՞ կարող է հասնել ՄԽ-ն, եթե ոչինչ չի արել 20 տարում»,- գանգատվում էր նա` գերազանց հասկանալով, որ այդ խոսքերը ադրբեջանցիների սրտով են:
Սակայն այս հերթապահ խոսքերի թիկունքում կա մեկ այլ իրողություն, որն այլևս քողարկել չի հաջողվում: Հայտնի է, որ թուրքերը խիստ դժգոհ են Ադրբեջանից կազանյան հանդիպումը տապալելու համար, իսկ այդ երկրի արտգործնախարարությունը նույնիսկ խայթող ակնարկներ արեց կատարվածի առնչությամբ: Հատկանշական է, որ, օրինակ, «Սապահ» օրաթերթը նույն օրերին համոզված գրում էր, թե Էրդողանը կփոխի իր տեսակետը Հայաստանի խնդրի վերաբերյալ, երբ դա բխի իր շահերից: «Էրդողանը պրագմատիկ է: Եթե նա տեսնի քաղաքական նվաճումների, շահույթի հնարավորություն` նա իր տրամադրվածությունը կփոխի անմիջապես: Սա այն է, ինչ նա արել է նաև նախկինում»,- պնդում էր պարբերականը:
Եվ այժմ պրագմատիկ Էրդողանը պատրաստվում է իրականացնել իր` թվով տասներորդ ուղևորությունը դեպի Բաքու: Ինչպես հայտնում է Թուրքիայի նախարարների կաբինետը, այցի ընթացքում նա փակ դռների ետևում առանձնազրույց կունենա նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ, այնուհետև կընթանան ընդլայնված կազմով բանակցություններ։ Կկայանա երկու երկրների ռազմավարական համագործակցության խորհրդի առաջին նիստը։ Սպասվում է, որ կողմերը տարածաշրջանային ու միջազգային զարգացմանը, ինչպես նաև երկկողմ հարաբերություններին առնչվող հարցեր կքննարկեն։ Ակնկալվում է Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև գազի տարանցիկության մասին համաձայնագրի ստորագրումը։ Դրանցից զատ առանձին քննության նյութ կդառնա վիզային ռեժիմի վերացման հարցը։
Ի դեպ, վերջին երկու հարցերի շուրջ` փոքր-ինչ մանրամասն:
Բոլորովին վերջերս Ադրբեջանը ևս մեկ անգամ սպառնաց կտրել Թուրքիայի գազը: Այդ վերջնագրի համար մի քանի պատճառներ կային, և դրանց թվում նաև այն, որ Բաքուն կասկածի տակ է դրել «Nabucco» գազամուղի նախագծի վերաբերյալ Թուրքիայի դիրքորոշումը: Առիթն այս անգամ այն է, որ Բաքուն Անկարայից չի ստացել ստորագրված պայմանագրի պատճենը, իսկ ադրբեջանցիները չեն պատրաստվում դրա մասին հիշեցնել կամ խնդրել, քանի որ դա խախտում է հավասար օգտագործման իրավունքի սկզբունքը «Nabucco»-ի երեք նախագծերի համար: Ինչ վերաբերում է տարանցման մասին երկկողմ համաձայնագրին, ապա ըստ Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերության փոխնախագահ Էլշադ Նասիրովի, կողմերը դրա ստորագրմանը բավականին մոտ էին ապրիլին ու մայիսին: «Սակայն որոշ մանր և որոշ կարևոր հարցեր խանգարեցին մեզ պայմանավորվել ու ավարտել աշխատանքը փաստաթղթի վրա»,- ասել է նա: Հավելենք, որ դրա հետ մեկտեղ սպասվում են Թուրքիայի տարածքով ադրբեջանական գազի մատակարարման վերաբերյալ բանակցությունները SOCAR-ի (Ադրբեջանի պետական նավթային ընկերություն) և թուրքական պետական Botas ընկերության միջև: Քննարկում են Հարավկովկասյան գազատարի ադրբեջանական հատվածի ընդլայնման կամ գազատարի նոր ճյուղի շինարարության հնարավորությունները։
Այս տեսանկյունից Թուրքիայի համար շատ ավելի նախընտրելի է ադրբեջանցիների հետ տնտեսական հարցերի շուրջ քննարկումներ ծավալել, քան քաղաքական: Միայն թե Բաքվում հակված են այդ երկու ոլորտները դիտարկել մեկ ամբողջության մեջ` ավելի հաճախ նախապատվությունը տալով երկրորդին, իսկ դա նյարդայնացնում է Անկարային: Այնպիսի տպավորություն կա, որ Թուրքիայի վարչապետն ամեն անգամ Բաքվից ակնկալում է ինչ-ինչ քայլեր, իսկ դրանք այդպես էլ չեն արվում:
Համանման մի բարդություն էլ կապված է երկու երկրների միջև անցագրային ռեժիմի խնդրի հետ, որը նույնպես ոչ մի գնով չի վավերացվում: Սրա մեղքն էլ ադրբեջանցիները բարդել են Իրանի վրա: Ալիևի աշխատակազմի պատասխանատու Ալի Հասանովն իր պարզաբանումներում ասել է, թե «մեծ է իրանական կողմի հակազդեցությունը»: Բանն այն է, որ եթե Թուրքիայի հետ անցագրային ռեժիմը վերացվի, ապա նույնը պետք է արվի նաև Իրանի հետ, իսկ ադրբեջանցիները դա չեն ցանկանում: Այս հարցում պատրվակների պակաս չի զգացվում: Ադրբեջանցիներն ասում են, որ Իրանում առկա քաղաքական անկայունությունը կարող է խթանել դեպի Ադրբեջան փախստականների հոսքին: Մյուս կողմից նրանք նշում են, թե հիմնական մտավախությունները կապված են Իրանից թմրանյութերի ներթափանցման հետ: Ըստ Բաքվի տվյալների, ամեն տարի շուրջ 300 տոննա թմրանյութ Ադրբեջանի տարածքով Իրանից հասնում է Եվրոպա: «Ադրբեջանը փոքր երկիր է և պարտավոր է մտածել ազգային անվտանգության մասին»,- արդարանում են նրանք, իսկ մինչ այդ, իբրև պատասխան քայլ, Թեհրանը սպառնում է, որ հակառակ դեպքում կկտրի Նախիջևանի հետ ցամաքային կապը: Եվ այժմ Էրդողանից պահանջվելու է լուծել այս գլուխկոտրուկը, որպեսզի և գայլերը կուշտ լինեն, և հոտն` անվնաս:
Թե Թուրքիայի վարչապետի 10-րդ առաքելությունը որքանով արդյունավետ կլինի, առայժմ դժվար է ասել: Սակայն մի բան հաստատ է. Բաքու-Անկարա հարաբերություններն այլևս նախկինը չեն, ադրբեջանցիների մշտական շանտաժները Անկարայի իրականացրած տարածաշրջանային քաղաքականության գործընթացում ակնհայտորեն զայրացրել են թուրքերին, իսկ «մեկ ազգ, երկու պետություն» հայեցակարգը վաղուց սպառել է իրեն։ Եթե սրան էլ գումարենք այն, որ Էրդողանն այլևս չի թաքցնում Ալիևի հանդեպ տածած իր անձնական հակակրանքը, ապա վաղվա հանդիպումը հազիվ թե լինի ջերմ, եղբայրական ու անկեղծ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Շփոթվածների շատախոսությունը

14 Հլս

Ամեն ինչ սկսեց նրանից, որ Ադրբեջանի նախագահ Ւլհամ Ալիևը որոշեց նախարարների խորհրդի նիստի ժամանակ ներկաներին տեղեկացնել ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ ընթացող բանակցությունների վերջին զարգացումների մասին: Որոշելն այս դեպքում այնքան էլ ճիշտ ընտրված բառ չէ, քանի որ ըստ էության նման ելույթը հարկադրական քայլ էր` պայմանավորված այն դեպքերով, որոնք տեղի ունեցան վերջին շաբաթների ընթացքում: Իսկ դրանցից կարևորագույնը թերևս կարելի է համարել ՌԴ նախագահ Դ. Մեդվեդևի գրավոր ուղերձը, որի բովանդակությունը առայժմ գաղտնազերծված չէ, սակայն դժվար չէ կռահել, որ այն վերջնագրային բնույթ պիտի ունենա: Եվ ահա այս և նմանատիպ այլ ճնշումներին տեղի տալով, Ալիևը ստիպված էր իր ժողովրդին ասել այնպիսի բաներ, ինչի մասին վաղուց, շատ վաղուց չէր ասել:
Առաջին հերթին նա ասաց, թե խիստ հուսադրված է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների ղեկավարների վերջին համատեղ հայտարարությամբ և այդ գոհունակության զգացումը առաջ է եկել այն բանից, որ այնտեղ կա հղում Հելսինկյան եզրափակիչ ակտին։ Հետո հավելեց, թե նրանց ակտիվությունը կբերի իրական արդյունքներ, այսինքն հիմնարար սկզբունքները շուտով կհամաձայնեցվեն, և այդպիսով պայմաններ կստեղծվեն խաղաղ պայմանագրի նախապատրաստման համար։ Եվ միայն այս լուսավոր նախաբանից հետո Ալիևը անցավ գլխավորին, այն է` բացահայտել մի փաստաթուղթ, որը պիտի գաղտնի լիներ: Խոսքն, անշուշտ, Մադրիդյան սկզբունքների մասին է: Սակայն Ադրբեջանի համար ներկա պահին դիվանագիտական լռությունն այլևս որևէ արժեք չունի, և Ալիևը կարծում է, որ «հասել է ժամանակը, երբ մենք պետք է բացահայտորեն ասենք այդ մասին»։ Ու ասաց:
Ամենից առաջ նա նշեց, որ փաստաթուղթը նախատեսում է հայկական ուժերի դուրսբերումը գրավյալ տարածքներից: «Նախատեսվում է Հայաստանի զորքերի շտապ դուրսբերումը հինգ շրջաններից, հինգ տարի հետո՝ երկու շրջաններից և Ադրբեջանի քաղաքացիների վերադարձը հարազատ հողեր։ Այդ առաջարկություններում եղել է նաև Լեռնային Ղարաբաղին ժամանակավոր կարգավիճակ ներկայացնելը։ Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև միջանցքի գործելը նույնպես եղել է այդ սկզբունքներում… Ինչպես հայկական, այնպես էլ ադրբեջանական բնակչության անվտանգության ապահովման համար անհրաժեշտ է եղել տարածաշրջան բերել խաղաղապահ ուժերի»,- մեկը մյուսի ետևից թվարկեց Ալիևը։ Իհարկե, այս ընթացքում նա հանգիստ խղճով շրջանցեց մի քանի այլ կետեր ևս, մասնավորապես այն, որ նույն փաստաթղթով Լեռնային Ղարաբաղի վերջնական կարգավիճակը պետք է սահմանվի պարտադիր իրավական ուժ ունեցող կամարտահայտության արդյունքում և նման բաներ: Սակայն այդ «մոռացկոտությունը» այս անգամ նրան կներվի, քանի որ հրապարակած կետերն էլ լիովին բավարար էին, որպեսզի ադրբեջանցիները մի առ ժամանակ հայտնվեին տարակուսանքի ու շփոթության գրկում: Այս բանը հրաշալի գիտակցելով, իր երկարաշունչ ելույթը Ադրբեջանի նախագահն ավարտեց մի ձևակերպմամբ, ինչը լիովին հակասության մեջ էր նախորդ բոլոր մտքերի հետ: «Ինչ վերաբերում է ԼՂ իրավական կարգավիճակի որոշմանը, ապա 2009 թ. սկզբունքներում մատնանշվել է, որ դա ապագայի հարց է, և կողմերի համաձայնության դեպքում այն կարող է գտնել իր լուծումը։ Այսինքն առանց Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի համաձայնության ոչ մի իրավական կարգավիճակ չի կարող լինել։ Հատկապես դրա համար էլ ես բազմիցս ասել եմ և այսօր ուզում եմ կրկնել, որ Ադրբեջանից Լեռնային Ղարաբաղի անջատումը, Լեռնային Ղարաբաղին անկախություն տալը կամ Հայաստանին միացնելը երբեք չի եղել ու չի լինի բանակցությունների թեմա»,- եզրափակեց նա:
Նման հայտարարությունից հետո Հայաստանը լիովին իրավունք ունի մեկընդմիշտ դուրս գալու բանակցային գործընթացից, և ոչ ոք Երևանին չի մեղադրի ոչ կառուցողական պահվածքի համար: Սակայն սա այլ քննության նյութ է: Իսկ մինչ այդ Ադրբեջանում ծայր առած խառնաշփոթը գնալով ավելի ու ավելի էր խորանում: Նույն օրը և նույն նիստում «խաղաղասեր» Ալիևը հանձնարարեց ավելացնել երկրի ռազմական ծախսերը` հայտարարելով, թե եղած 3,3 մլրդ դոլարը և շատ է, և քիչ: Շատ է, որովհետև դա մեծ թիվ է, իսկ քիչ է, որովհետև իրենք պիտի ավելի մեծ ուշադրություն դարձնենք այդ հարցերին: «Համարում եմ, որ մինչև տարեվերջ մենք պետք է լրացուցիչ միջոցներ գտնենք մեր ռազմական ծախսերն ավելացնելու համար: Այսօր ես նախարարների խորհրդին նման կարգադրություն եմ տալիս»,- ասաց նա:
Բայց վերադառնանք Ղարաբաղի հարցին, քանի որ Ալիևի ճառից անմիջապես հետո Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի հասարակական-քաղաքական հարցերի բաժնի ղեկավար Ալի Հասանովը նոր երագներ հաղորդեց արդեն ասվածին և հաստատեց, որ ադրբեջանցիներն իսկապես մտադրություն ունեն Լեռնային Ղարաբաղին միջանկյալ կարգավիճակ տրամադրել: Հասանովն էլ ավելի հեռուն գնաց` բացատրելով, թե տասնյակ տարիներ հետո՝ բնական, խաղաղ պայմաններում կարող է որոշվել ԼՂ վերջնական կարգավիճակը: Նա դեռ չգիտեր, որ իր ելույթից հաշված ժամեր անց Ադրբեջանի ԱԳՆ մամուլի խոսնակ Էլհան Պոլուխովը պիտի հայտարարեր, թե միջանկյալ կարգավիճակ տալու մասին խոսակցությունները աբսուրդային են և ոչ տրամաբանական: Վերջինս նաև պիտի նշեր, որ եթե ապագայում նման հարց քննարկվի, ապա Ղարաբաղն այդ կարգավիճակը պետք է ունենա Ադրբեջանի սահմաններում:
Երբ աջ ձեռքը չգիտի, թե ձախն ինչ է անում, դա դեռ հանդուրժելի է: Բայց երբ մեկ իշխանության տարբեր գլուխներ իրար հակասող մտքեր են արտաբերում և այն էլ` կարևորագույն հարցերից մեկի շուրջ, սա արդեն վկայում է համընդհանուր խառնաշփոթի ու խուճապի մասին: Ընդ որում, եթե դրա հետ մեկտեղ նրանք փորձում են այդ սահմանումները վերագրել Մադրիդյան փաստաթղթին, ապա այս դեպքում էլ ավելորդ չէ վերհիշել, որ մեկ ամիս առաջ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացացուցիչ Անջեյ Կասպրշիկն արդեն բացահայտել էր կարգավիճակին վերաբերող դրույթը` տեղեկացնելով, որ «ժամականավոր կարգավիճակը, որ այսպես կոչված Մադրիդյան սկզբունքներով նախատեսվում է Լեռնային Ղարաբաղի համար մինչև հանրաքվեի անցկացումը, չպետք է ավելի ցածր լինի, քան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ներկայիս կարգավիճակն է»:
Բայց կարգավիճակի խնդիրը վերջին ճահիճը չէր, որի մեջ այդ օրը պիտի թաղվեին ադրբեջանցիները: Զավեշտը երկարեց` այս անգամ ի հաշիվ Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովի, որը որոշեց ետ չմնալ մյուսներից ու Interfax գործակալությանը տված հարցազրույցում ասաց, թե իր երկիրը Հայաստանին առաջարկում է առանց հապաղման անցնել ԼՂ հակամարտության կարգավորման խաղաղ պայմանագրի շուրջ աշխատանքներին։ «Ես համարում եմ, որ որոշակի առաջընթաց ձեռք է բերվել, և մենք հանգիստ կարող ենք անցնել խաղաղ պայմանագրի մշակմանը` չսպասելով հիմնարար սկզբունքների շուրջ բանակցությունների հաջորդ փուլին»: Հարցին, թե Բաքուն ե՞րբ է պատրաստ հայկական կողմի հետ սկսել խաղաղ պայմանագրի շուրջ բանակցությունները, նախարարը պատասխանել էր. «Թեկուզ այսօր»։
Հազիվ թե որևէ խելացի մարդու մտքով անցներ, որ կարելի է պայմանագիր կնքել չհամաձայնեցված բաների շուրջ: Իսկ ահա Մամեդյարովի մտքով դա անցավ, և դա այն դեպքում, երբ ուղիղ մեկ օր առաջ նրա անմիջական շեֆը խոսում էր հիմնարար սկզբունքների համաձայնեցման կարևորության մասին:
Այն, որ Բաքվում ամեն բան խառնվել է իրար, դա իրականում այնքան էլ ուրախալի փաստ չէ: Շատ դժվար է գործ ունենալ մեկի հետ, ով ինքն էլ չգիտի, թե իրականում ինչ է ուզում: Մյուս կողմից էլ կասկած չի մնում, որ Ադրբեջանի դիրքորոշումը մի գիշերվա մեջ ձեռք է բերել անսպասելի մեղմություն ու խոնարհություն: Իսկ այդպիսի պահվածքը բնորոշ է միայն նրանց, ովքեր կամ ծանր ապտակ են ստացել, կամ վատ երազ են տեսել և կամ էլ երկյուղ ունեն մի բանից, ինչն արդեն ոչ թե ենթադրյալ, այլ իրական վտանգ է:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ադրբեջանը «ցասման» մեջ

15 Մրտ

Հրապուրված Մերձավոր Արևելքում և Աֆրիկայում ծավալվող իրադարձություններով և ներշնչված այն կանխատեսումներով, թե Ադրբեջանն իրենից ներկայացնում է հեղաշրջման գնացող պոտենցիալ թեկնածու, այդ երկրի ընդդիմությունը օրերս որոշեց կրկնել մյուսների փորձը` նախատեսելով Բաքվում անցկացնել «Ցասման օր»: Նախապատվությունը տալով արդեն հանրահայտ միջոցին` Facebook սոցիալական ցանցի հնարավորությունների օգտագործմանը, տեղի ակտիվիստները մարդկանց կոչ արեցին փողոց դուրս գալ` հանուն երկրի ժողովրդավարացման: Համացանցային խմբին անդամակցեց շուր 4 հազար մարդ։ Բայց մինչ կազմակերպիչները կհասցնեին գծել ամբողջ երկրում հակակառավարական ցույցեր անցկացնելու ծրագիրը, ահաբեկված իշխանություններն անմիջապես գործի անցան։ Դեռ ոչինչ չկատարված, մտացածին մեղադրանքներով ձերբակալվեցին մի քանի նախաձեռնողներ, նրանց համակիրները սպառնալիքների ու ճնշումների ենթարկվեցին: Ըստ որոշ աղբյուրների, «Ցասման օրվա» նախօրեին արդեն փակի տակ էին երիտասարդական կազմակերպությունների նվազագույնը հինգ ակտիվիստներ:
Բայց այնուամենայնիվ մարդիկ դուրս եկան փողոց և անմիջապես հայտնվեցին իրավապահների ակցանի մեջ: Ոստիկանները ցրեցին նրանց հավաքը` ձերբակալելով ավելի քան մեկ տասնյակ երիտասարդների։ Մյուսները տարվեցին բաժանմունքներ ու ծեծի ենթարկվեցին: Հավանաբար նաև այս հանգամանքը պատճառ դարձավ, որ հաջորդ օրը Բաքվի կենտրոնում գտնվող Շատրվանների հրապարակում հավաքվեին իրադարձությունների ընթացքից վրդովված հարյուրավոր մարդիկ։ Իր շարունակությունը ստացած «Ցասման օրվա» մասնակիցները պահանջում էին ժողովրդավարական բարեփոխումներ, ազատություններ, նոր խորհրդարանական ընտրությունների անցկացում, քաղբանտարկյալների ազատ արձակում, կոռուպցիայի դեմ պայքարի ուժեղացում և այլն։ Նրանք երթով անցան քաղաքի կենտրոնական փողոցներով: Ակցիան ընթանում էր «Կորչի ալիևյան ռեժիմը», «Քադդաֆիի հարազատներ՝ հեռացեք Ադրեջանից» կարգախոսների ներքո: Հավաքվածները վանկարկում են «Ազատություն» և «Հրաժարական» պահանջները: Սկզբում ոստիկանությունը ընդամենը հետևում է նրանց։ Բայց հետզհետե հավաքը ձեռք բերեց տարերային բնույթ: Ինչ-որ մի պահի պարզ դարձավ, որ իրավապահներն այլևս չեն տիրապետում իրավիճակին, և անընդհատ ոստիկանական նոր ջոկատներ էին մտցվում մայրաքաղաք: Հենց այդ ժամանակ էլ իշխանությունները որոշեցին, որ եկել է պահը` վերջ տալու այդ ձգձգվող տհաճությանը, և գործի անցան: Շատ արագ քաղաքի հրապարակն ու փողոցները վերածվեցին մարտադաշտի: Ցուցարարներին ցրում էին դաժան ծեծի միջոցով, մարդկանց բռնությամբ նստեցնում էին ոստիկանական մեքենաները և տեղափոխում անհայտ ուղղությամբ: Ամենաշատը տուժեցին բողոքի ակցիան կազմակերպած «Մուսավաթ» ընդդիմադիր կուսակցության ներկայացուցիչները։ Ոստիկանությունը նրանց շարքերից առնվազն 40 մարդ ձերբակալեց։ Ընդդիմադիր այլ քաղաքական ուժեր նույնպես կորուստներ ունեցան: Եվ մինչ ադրբեջանցիները կհասցնեին կատարվածի իրական գնահատականը տալ, երկրի ներքին գործերի նախարարությունը հանդես եկավ հատուկ հայտարարությամբ` պնդելով, թե ցույցերը հրահրվել են դրսից և արտաքին ուժերը փորձում են ծայրահեղականների օգնությամբ գունավոր հեղափոխություն իրականացնել Ադրբեջանում:
Համարյա միաժամանակ իշխանությունների գործողությունները քննադատող հայտարարություններ տարածեցին Բաքվում Միացյալ Նահանգների դեսպանատունը, Freedom House և Amnesty International միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունները:
Առաջին դեպքը չէր, երբ Ադրբեջանում բողոքի ակցիաներ էին կազմակերպվում, և ոչ էլ աննախադեպ էր ուժային կառույցների կոպիտ միջամտությունը: Սակայն այս անգամ Բաքվի վերնախավի տագնապները գերազանցում էին նախորդներին: Չի բացառվում, որ այս վախը լուրջ հիմքեր ունի: Սակայն դա հաղթահարելու միջոցների մեջ ադրբեջանցիները դեռևս կիրառում են ոչ արդյունավետ և նույնիսկ ծիծաղելի մեթոդներ: Օրինակ, շատերի ժպիտը հարուցեց, երբ ազգային հեռուստատեսությամբ ելույթ ունեցավ երկրի գլխավոր հոգեբան Գարայ Գերաբեյլին, ով ինտերնետից հաճախ օգտվող երիտասարդներին խորհուրդ տվեց հոգեբանի դիմել` պնդելով, թե նրանք, ովքեր նախընտրում են իրական կյանքի փոխարեն շփվել վիրտուալ աշխարհում` հոգեկան խնդիրներ ունեն: Իսկ շատ ավելի լուրջ ու ծանրակշիռ կարծիքների շարքում ուշադրության էր արժանի հանրահայտ The Wall Street Journal հանդեսի մի հրապարակումը, որն այդ առիթով գրում էր. «Կովկասի նավթով հարուստ երկրում` Ադրբեջանում ոստիկանությունը ձերբակալել է ավելի քան 40 մարդ, որոնք փորձել են կրկնել Եգիպտոսի հակակառավարական ապստամբությունը: Երիտասարդ ադրբեջանցիներին ընդդեմ ավտորիտար իշխանությունների փողոց դուրս բերելու Facebook-ի կոչերը նվազագույն աջակցություն գտան: Այն քչերը, ովքեր դուրս եկան փողոց, արագորեն շրջապատվեցին կամ ցրվեցին: Մերձավոր Արևելքի և Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրներին հուզող ժողովրդավարական ընդվզումները հազիվ թե կարողանան «կրակ վառել» Կովկասում, քանի որ տնտեսական ու սոցիալական մյուս հանգամանքները Ադրբեջանում տարբերվում են Եգիպտոսի նման երկրների իրավիճակից»:
Այս ընդգծված տարբերությունների մասին էր խոսում նաև Միջազգային ճգնաժամային խմբի կովկասյան նախագծի տնօրեն Լորենս Շիթսը, երբ պնդում էր, թե ինքը Ադրբեջանում «պարզապես կրիտիկական զանգված չի տեսնում»: Բացատրելով, թե ինչու այնտեղ մասայական բողոքներ չեն բռնկվում, Շիթսը դա պատճառաբանել էր Ադրբեջանում կյանքի մակարդակի բարձրացմամբ` պայմանավորված վերջին տարիներին նավթի վաճառքից ստացված նոր մուտքերով:
Ամենայն հավանականությամբ այս տեսակետները մոտ են իրականությանը: Բայց` մասամբ: Տվյալ դեպքում վերլուծաբանները շեշտը դնում են սոսկ հասարակության սոցիալական վիճակի վրա` դրանով պայմանավորելով նրանց «եռման ջերմաստիճանը»: Մինչդեռ քաղաքացիական հասարակության ակտիվությունը պայմանավորող բազմաթիվ այդ գործոններ էլ կան` ոչ պակաս կարևոր, քան սոսկ հացի խնդիրն է: Եվ այսօր հազիվ թե գտնվի մեկը, ով կարող է հաստատապես կռահել Ադրբեջանի վաղվա օրը: «Ցասման օրը» ձախողվեց, սակայն դժգոհությունն ու ընդդիմանալու ներքին պահանջը դրանով չսպառվեցին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Սև ցուցակի» լեհական հատվածը

14 Հնվ

Ղարաբաղ այցելող օտարերկրացիների անուններով «սև ցուցակներ» լրացնելու Բաքվի գործելաոճը նրա անզորության հերթական դրսևորումներից մեկն է, և այդ մասին վաղուց է հայտնի: Յուրաքանչյուր առիթով ադրբեջանցիները աղմուկ են բարձրացնում, սպառնալիքներ են հնչեցնում, սակայն միևնույն է, հազարավոր մարդիկ շարունակում են մեկնել ԼՂՀ, և պետք էր կարծել, թե ի վերջո Ադրբեջանում կհասկանային իրենց պահվածքի անմիտ լինելը ու կդադարեին ավելորդ էներգիա վատնել: Բայց արի ու տես, որ ժամանակ առ ժամանակ գտնվում են նրանց հյուսած ցանցը ընկնողներ, և հավանաբար հենց դա էլ ոգևորում է ադրբեջանցիներին: Ճիշտ այդպես պատահեց նաև նախորդ տարվա դեկտեմբերին, երբ Եվրախորհրդարանում Հայաստանի հարցով զեկուցող, լեհ պատգամավոր Տոմաշ Պորեբան գնաց Լեռնային Ղարաբաղ: Դրանից անմիջապես հետո Ադրբեջանում ԵՄ ներկայացուցչության ղեկավար Ռոլան Կոբային ու Լեհաստանի դեսպան Միխայիլ Լաբեդային կանչեցին Ադրբեջանի ԱԳՆ, որտեղ նրանց բողոքի նոտա ներկայացվեց: Իզուր էր եվրապատգամավորը զարմացած արդարանում` ասելով. «Լինելով Եվրախորհրդարանում Հայաստանի հարցով զեկուցողը, ես պարզապես պարտավոր էի այցելել Լեռնային Ղարաբաղ՝ օբյեկտիվ զեկույց պատրաստելու համար»: Նրան, միևնույն է, ոչ ոք լսել չէր ցանկանում:
Իսկ այնուհետև կատարվեց ամենատարօրինակը: Ադրբեջանում Լեհաստանի դեսպանության կայքէջում տեղադրվեց Լեհաստանի ԱԳՆ հաղորդագրությունը, որով այդ երկիրն իր քաղաքացիներին խորհուրդ էր տալիս չմեկնել Լեռնային Ղարաբաղ, քանի որ այն, միջազգային իրավունքի համաձայն, ադրբեջանական տարածք է, իսկ այցելելուց առաջ էլ պետք է ստանալ Ադրբեջանի թույլտվությունը: Ճիշտ է, սույն տեղեկատվությունը բացակայում էր Լեհաստանի ԱԳՆ պաշտոնական կայքէջում, և մյուս կողմից էլ կարելի էր ասել, որ այն զուտ երաշխավորական-տեղեկատվական բնույթ էր կրում, սակայն այդքանն էլ լիովին բավարար էր, որպեսզի, հավատարիմ իր ոճին, պաշտոնական Բաքուն եղածը ուռճացներ ու արդյունքը գնահատեր որպես մեծ ձեռքբերում:
Ասենք, Վարշավայի արձագանքը զարմանալի էր նաև հայկական կողմի համար: Լեհերը միշտ հավասարակշռված դիրքորոշում էին հանդես բերել Ղարաբաղի խնդրում և այժմ նմանօրինակ փոփոխությունը չէր կարող մտահոգիչ չլիներ: Նաև այս հանգամանքը հաշվի առնելով Ղարաբաղի ԱԳՆ-ն հանդես եկավ ընդարձակ հայտարարությամբ: Այնտեղ մասնավորապես ասվում էր «…Տարօրինակ է մնում Լեհաստանի իշխանությունների դիրքորոշումը, քանի որ նաև այդ երկիրն է նախաձեռնել ԵՄ «Արևելյան գործընկերություն» ծրագիրը, որը հիմնված է ժողովրդավարության ու միջազգային իրավունքի սկզբունքների վրա: Արդյո՞ք լեհական իշխանությունները դրանով իսկ չեն ոտնահարում իրենց քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատությունները…»: Այնուհետև հայտարարության հեղինակները միանգամայն տրամաբանական հարց էին տալիս. «Տեղին կլինի հարց ուղղել Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարար պան Ռադոսլավ Սիկորսկուն, թե արդյոք տվյալ սահմանափակումը տարածվո՞ւմ է նաև լեհ քաղաքացի Անջեյ Կասպշիկի վրա»:
Սրամտությունը` սրամտություն, սակայն հարցը դրանով չէր փակվում: Դժգոհության այդ դրսևորմանը հաջորդեց Հայաստանի, Ղարաբաղի, Ջավախքի ու Սփյուռքի 26 երիտասարդական կազմակերպությունների հրապարակած բաց նամակը: «Դատապարտում ենք Լեհաստանի ԱԳՆ-ի տարօրինակ և անհասկանալի հակահայկական որոշումը ու կոչ ենք անում չեղյալ հայտարարել այն»,- գրում էին նամակի հեղինակները:
Քանի որ միջադեպի առթիվ չկար հստակ բացատրություն, այդ բացը սկսեցին լրացնել զանազան ենթադրություններով: Ասվում էր, թե Վարշավայի նման քայլը կարող է ընկալվել որպես հայկական կողմի վրա ճնշում գործադրելու միտում, բայց ոչ որպես փորձ: Ոմանք կարծում էին, որ Լեհաստանի պահվածքը պայմանավորված է ՆԱԲՈՒԿՈ-ի շուրջ զարգացումներով և ռուս-լեհական փոխհարաբերություններով: Սակայն մի հարցում վիճաբանող կողմերը համակարծիք էին. «Լեհաստանն այն խաղացողը չէ, որ համաշխարհային ուժի կենտրոնների վրա որևէ ազդեցություն ունենա»: Ու մինչ կռահումների բոլոր փորձերը մեկը մյուսի ետևից ձախողվում էին, հանկարծ հրապարակվեց ամենաանսպասելի տեղեկատվությունը. իրականում պաշտոնական Վարշավայի կողմից իր քաղաքացիներին ոչ մի զգուշացում չի արվել: Սկզբում նման բացատրություն փոխանցեց Երևանում Լեհաստանի դեսպանատունը: Ըստ դեսպանատան քաղաքական բաժնի ղեկավարի, նման լուր իր ինտերնետային կայքում տեղադրել է Բաքվում Լեհաստանի դեսպանատունը (ի դեպ, այդ կայքը ժամանակավորապես չի գործում), իսկ Լեհաստանի ԱԳՆ-ն այս հարցի առնչությամբ որևէ բան չի ասել: Այնուհետև դեսպանատունն էլ ավելի ընդարձակեց իր պարզաբանումը` հայտնելով, որ հայտարարությունը հյուպատոսային տեղեկատվություն է, այլ ոչ թե Լեհաստանի ԱԳՆ պաշտոնական դիրքորոշումը: «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության վերաբերյալ Լեհաստանի արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական դիրքորոշումը մնում է անփոփոխ», — նշում էր Հայաստանում Լեհաստանի դեսպանատան երկրորդ քարտուղար Մաչեյ Ֆալկովսկին` ընդգծելով, թե Լեհաստանի քաղաքացիներն ազատ են ԼՂՀ այցելելու որոշում կայացնելու մեջ: «Հայաստանում Լեհաստանի դեսպանատունը ևս չի կարող արգելել իր երկրի քաղաքացիներին այցելել Լեռնային Ղարաբաղ»,- հավելում էր նա:
Հազիվ թե այսպիսի շրջադարձը կարող է լինովին մխիթարական լինել և կամ համարվել բացատրություն բոլոր հարցերի համար: Նույնիսկ Լեհաստանի ԱԳՆ-ի հավաստիացումը, թե Վարշավան պահպանում է իր չեզոքությունը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման գործընթացի շուրջ և կարծում, որ լուծումը գտնվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում, դարձյալ այն խոսքը չէ, ինչին սպասում էին Հայաստանում: Արդյունքում մնաց տպավորությունը, որ որքան էլ խնդիրը հրահրվել էր Բաքվում, լեհերն այնուամենայնիվ իրենց մասնակցությունն ունեցել էին:
Ի դեպ, Լեհաստանի արտգործնախարար Ռադոսլավ Սիկորսկին ծրագրում է Ադրբեջան այցելել այս տարվա փետրվարին: Իսկ տարվա կեսերին Ադրբեջան կայցելի նաև Լեհաստանի նախագահ Բրոնիսլավ Կոմորովսկին: Կասկածից վեր է, որ կողմերի երկխոսությունը կլրացվի ևս մի հավելյալ թեմայով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: