Tag Archives: բանակցություն

Ղարաբաղ. ժանրի ճգնաժամ

17 Հնվ

Քչերն էին հավատում, որ շուրջ 8 ամսվա դիվանագիտական համառ լռությունից և հրապարակային անհաշիվ մեղադրանքներից հետո Հայաստանն ու Ադրբեջանը այսքան հեշտությամբ իրենց համաձայնությունը կտային վերստին բանակցությունների սեղանի շուրջ նստելու համար: Բայց փաստը մնում է փաստ, ու թեև առայժմ պաշտոնապես չի հայտարարվել Ռուսաստանի միջնորդությամբ հերթական եռակողմ հանդիպման օրն ու վայրը, սակայն հավաստի տեղեկություններ կան այն մասին, որ նախագահները կհանդիպեն Սոչիում այս ամսվա ընթացքում:
Թերահավատության մյուս պատճառն այն էր, որ ներկա իրավիճակում այդ կարգի շփումները հազիվ թե կարողանան որևէ էական արդյունքի հասցնել: Ձևավորված փակուղային կացությունը, թարմ մոտեցումների բացակայությունը, հակամարտող կողմերի անզիջում պահվածքը դեռևս տեղաշարժի ոչ մի հույս չեն ներշնչում: Իսկ եթե ասվածին գումարենք նաև այն, որ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ հիմնական միջնորդ երկրներում՝ ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում և Ֆրանսիայում առաջիկայում սպասվում են ընտրություններ, ապա հասկանալի կդառնա, թե այս պահին կողմերը որքան են հեռու կտրուկ քայլեր կատարելու մտադրություններից: Մնում է ենթադրել, որ երկարատև դադարից հետո կայանալիք բանակցությունները կարող են հետապնդել մեկ հիմնական նպատակ՝ թույլ չտալ իրավիճակի սրացում և կարևոր քաղաքական իրադարձություններից առաջ ապահովել բարենպաստ մթնոլորտ:
Սակայն սխալ կլինի ասել, թե նպաստավոր մթնոլորտը անհրաժեշտ է բացառապես ընտրությունների համար: Կազանի հանդիպման ձախողումից ի վեր ձևավորված անորոշությունը սպառնում է ոչ միայն ողջ գործընթացը մղելու դեպի անցանկալի լճացում, այլև կորցնելու այն նվազագույնը, որը հաջողվել էր ձեռք բերել այդ ընթացքում: Այլևս գաղտնիք չէ, որ վերջին շրջանում ղարաբաղյան թեման շատ դեպքերում դառնում է ոչ միայն երկրորդական, այլև ընդհանրապես դուրս է մղվում քաղաքական օրակարգից: Եվ երբ նույնիսկ Իմոն Գիլմորը Վինեննայում ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի առջև ունեցած ելությում ներկայացնում էր կազմակերպությունում իր երկրի նախագահության սահմանած առաջնահերթությունները՝ դրանց թվում հիշատակելով Ղարաբաղի հարցը, վերստին հասկանալի է դառնում, որ հրապարակային ելույթների տողատակերում արդեն ձևավորված ու կարծրացած այն մտայնությունն է, որ գոնե այս պահին ու մոտակա ժամանակներս արևմտյան պետություններին և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկներին ձեռնտու է ղարաբաղյան հակամարտությունը պահել սառեցված վիճակում: Տվյալ կացության հիմնական արդարացումն այն է, որ սառեցումը դեռևս վախճանը չէ, իսկ ինչ վերաբերում է իմիտացիոն նկարագիր ունեցող հանդիպումների, քննարկումների, վերլուծությունների ու հայտարարությունների կիրառմանը, ապա սրանք կոչված են ապահովել հոգեբանական այն դաշտը, որի առկայությունը հակամարտող թևերին հեռու կպահի ծայրահեղ գործողություններից:
Հատկանշական է այն փաստը, որ բոլոր պարագաներում քաղաքական վերլուծաբանները առանձնակի նշանակություն են տալիս Ռուսաստանի մասնակցությանն ու շահագրգռությանն այս հարցում: Դրա հետ մեկտեղ նրանք հարկ են համարում հիշեցնել, որ կարիք չկա գերագնահատել պաշտոնական Մոսկվայի հնարավորությունները հատկապես այն պայմաններում, երբ ռուսներին անհրաժեշտ է լավ հարաբերություններ պահպանել ինչպես Հայաստանի, այնպես էլ Ադրբեջանի հետ: Այս իմաստով կարելի է պատկերացնել, թե ինչպիսի «անհարմարություն» պիտի պատճառեին նրանց կողմերի մշտական պարտադրանքները՝ վերջնական ընտրություն կատարելու իմաստով: Եվ այն պայմաններում, երբ հանրությունը պատերազմող երկրներից է ակնկալում փոխզիջումային քայլեր ու առավելագույն կամքի դրսևորում, մենք ականատեսն ենք մի իրողության, որտեղ միջնորդներն են տարված փոխզիջումային ելքերի որոնումներով:
Ոչ պակաս կարևոր է մի առանձնահատկություն ևս, ինչի մասին դիպուկ մեկնաբանություն է ներկայացրել Վաշինգտոնի Ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի վերլուծաբան Սերգեյ Մարկեդոնովը: «Ի տարբերություն Վրաստանի` ղարաբաղյան հիմնահարցը Ռուսաստանն ու Միացյալ Նահանգները չեն ընկալում որպես աշխարհքաղաքական մրցակցության դաշտ: Սա է պատճառը, որ Ռուսաստանը չի ցանկանում ձեռքից բաց թողնել խաղաղ կարգավորման վերահսկողությունը` փորձելով վերջ տալ ռուսական դիվանագիտության կարողությունները կասկածի տակ դնող այս լճացման փուլին»,- ասում է քաղաքագետը՝ հիշեցնելով այն մասին, թե ինչպես մի քանի ամիս առաջ, երբ Դմիտրի Մեդվեդևն ու Վլադիմիր Պուտինը հայտարարեցին իրենց առաջիկա փոխատեղման մասին, թե Երևանում և թե Բաքվում դա ընկալեցին որպես եռակողմ ֆորմատի յուրատեսակ մայրամուտ, մինչդեռ այժմ՝ Սոչիում կայանալիք հանդիպման հեռանկարը գալիս է փաստելու, որ մայրամուտի մասին խոսելու համար դեռևս վաղ է: Ու եթե նույնիսկ նախագահները որևէ նշանակալի առաջընթաց չարձանագրեն (ինչը միանգամայն հնարավոր է), ապա հանդիպում նախաձեռնելու փաստն ինքնին վկայությունն է այն բանի, որ Մոսկվան չի կորցրել ղարաբաղյան կարգավորման հանդեպ իր հետաքրքրությունը և շարունակում է պահպանել հիմնական դերակատարը լինելու առավելությունը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Կարմիր գիծ, թե՞ փակուղի

2 Սպտ

Նրանք, ովքեր փորձում են կանխատեսել, թե մոտ ժամանակներս հնարավոր է ղարաբաղյան բանակցությունների վերսկսումը, չափից ավելի լավատես են, քանի որ այդպես կարծելու համար ոչ միայն հիմքեր չկան, այլև կան հակառակը պնդելու դրդապատճառներ: Ներկա պահին ամեն ինչ մղում է դեպի լարվածության խորացմանը և չի գծագրվում այն հեռանկարը, որն ի վիճակի է արմատապես շտկել կացությունը: Բավականին երկար ժամանակ է, ինչ միջնորդ երկրները բազմիմաստ լռություն են պահպանում: Որևէ ակտիվություն չեն ցուցաբերում նաև ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները: Իսկ եթե ժամանակ առ ժամանակ ինչ-որ մեկն այնուամենայնիվ հիշում է խնդրի մասին, ապա սովորաբար դրանք լինում են կամ հերթապահ ասույթներ ու կոչեր, կամ հակամարտող կողմերից փոխադարձվող մեղադրանքներ: Սրան զուգահեռ մեծ ու փոքր քաղաքական ինտրիգներն ու իրադարձությունները էլ ավելի են պղտորում ընդհանուր պատկերի հստակությունը: Օրինակ, հենց այսօր Դուշանբեում ԱՊՀ անդամ երկրների ԱԳ նախարարների խորհրդի նիստն է, որին մասնակցելու համար Տաջիկստան է մեկնում Հայաստանի ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանը: Իսկ ահա նրա ադրբեջանցի գործընկեր Էլմար Մամեդյարովը վերջին պահին հայտարարեց, որ ներկա չի գտնվի այդ հավաքին: Բոլոր հարթություններում շփումները բացառելու միտումը տարածվելու է նաև սեպտեմբերի 23-ին կայանալիք ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նիստի վրա: Արդեն տեղեկություններ կան, որ Նյու-Յորքում չի նախատեսվում Հայաստանի նախագահ Սերժ Սագսյանի հանդիպումը Իլհամ Ալիևի հետ: Ավելորդ չէ հիշեցնել նաև, որ ավելի վաղ մի շարք լրատվամիջոցներ հայտնել էին, թե Մինսկի խումբը պատրաստվում է Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների հանդիպում կազմակերպվել: Սակայն այս լուրն անմիջապես հերքվեց: Հանդիպման մասին լրատվությունը, որը գրել էր հայաստանյան թերթերից մեկը, ավելի շուտ ապատեղակատվություն էր, «մատից ծծած» ինֆորմացիա, որը ոչ միայն փաստարկված չէր, այլև կառուցված էր «ես ասեմ՝ դու հերքիր» էժանագին հնարանքի վրա: Ու հերքեցին: «Ես տեղեկատվություն չունեմ Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հաջորդ հանդիպման վերաբերյալ: Այդ մասին ես իմացել եմ մամուլից»,- արձագանքեց Ադրբեջանի արտգործնախարարը:
Եվ մինչ ծանր դադարը նույնքան ծանր քայլերով դոփում է նույն կետի վրա, կողմերը փորձում են մեկ անգամ ևս հիշեցնել իրենց կարծր դիրքորոշման անփոփոխության մասին: Հայաստանի նախագահն այդ իմաստով ունի մի շարք կատեգորիկ սահմանումներ, որոնք հանգեցնում են հետևյալին. անխուսափելի է համարվում Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքի իրացումը և, բացի այդ, «մենք ունենք կարմիր գիծ, որ չենք կարող երբեք հատել»: Առավել միանշանակ հազիվ թե հնարավոր լինի ասել: Այդ իսկ պատճառով էլ, մեկնաբանելով Սարգսյանի հայտարարությունը` Ադրբեջանում այլ միջոց չգտան, քան պնդելը, թե իբր դրանք նախատեսված են ներքին օգտագործման համար, իսկ արտաքին մակարդակում ամեն ինչ այլ կերպ է քննարկվում:
Նախ նկատենք, որ ներքին օգտագործման համար մտքերը չեն հաղորդվում ԱԳ նախարարության կենտրոնական ապարատի և արտերկրում դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ղեկավարների խորհրդակցության ժամանակ, ինչն արդեն իսկ վկայությունն է այն բանի, որ դրանք ուղենիշ պիտի հանդիսանան դրսում տարվող աշխատանքների համար: Մյուս կողմից Բաքուն ևս ոչ պակաս համառ է փորձում ձևանալ, երբ հայտարարում է. «Մեր դիրքորոշումը անփոփոխ է: Հակամարտության կարգավորման համար Հայաստանը նախ պետք է դուրս բերի իր զորքերը օկուպացված տարածքներից: Այդ քայլը տարածաշրջանում իրավիճակի կանխատեսելիություն կստեղծի»:
Անշուշտ, իրավիճակն այդ դեպքում լիովին կփոխվի, եթե հաղթող կողմը հանկարծ որոշի, որ իր ձեռքբերումները սկուտեղի վրա մատուցում է թշնամուն ու սուսուփուս նահանջում ազատագրված տարածքներից: Մնում է միայն, որ ադրբեջանցիները գտնեն այդ միամիտին: Բայց մինչ այդ Բաքուն գործադրում է այնպիսի մի քայլ, որ ամենևին ներդաշնակ չէ նրանց մարտաշունչ, գոռոզ պահվածքին: «Կարող եմ հաստատել, որ Ադրբեջանը պատրաստ է շարունակել Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ բանակցությունները»,- հայտարարում է Ադրբեջանը՝ մոռանալով, որ հաշված շաբաթներ առաջ Կազանում ունեցել էր նման հնարավորություն, սակայն սեփական կամքով ձախողել էր այն: Հենց դրա մասին էր, որ երեկ Է. Նալբանդյանը պատմում էր ուսանողներին. «Հասել էինք մի հանգրվանի, երբ միջնորդները, միջազգային հանրությունը և նրանց հետ համահունչ դիրքորոշում ունեցող Հայաստանը գտնում էին, որ Ռուսաստանի նախագահի միջնորդությամբ ու ներկայությամբ Կազանի հանդիպմանը եռանախագահների կողմից ներկայացված հիմնարար սկզբունքները կարող են հիմք հանդիսանալ ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման համար: Սակայն Ադրբեջանի մերժողական և ապակառուցողական դիրքորոշման պատճառով հնարավոր չեղավ առաջընթաց արձանագրել»,-նշել էր նախարարը:
Եվ ուրեմն ի՞նչ է հիմա կատարվում ադրբեջանցիների հետ, ինչու՞ նրանք այսպես անսպասելի որոշեցին վերադառնալ բանակցությունների սեղանի մոտ: Հայերի սահմանած կարմիր գի՞ծն է նրանց անհանգստացրել, թե՞ այն հեռանկարը, որ հերթական փակուղին կամ սառեցումը ձեռնտու է բոլորին, բայց ոչ իրենց: «Հակամարտության կարգավորումը պետք է տեղի ունենա փուլային հիմքի` Մադրիդյան սկզբունքների բազայի վրա»,- այսպես են ասում Բաքվում: Միայն թե այս պնդումներում կարևոր մի բան բացակայում է՝ ազնվությունը: Վերջին շրջանում միակ բանը, որ ձգտում են անել մեր հարևանները՝ դա նրանց խաղն է Ռուսաստանի ու Արևմուտքի՝ Հարավային Կովկասում ունեցած շահերի նուրբ լարերի վրա: Ադրբեջանական կողմը չի էլ թաքցնում, որ կասկածանքով է վերաբերվում Կրեմլի անկողմնակալ միջնորդությանը, սակայն չունի այնչափ համարձակություն, որպեսզի բացահայտ ձևով դեմ արտահայտվի նրա մասնակցությանը: Իբրև այլընտրանքային տարբերակ Բաքուն կամ պիտի փոխի երկրի արտաքին կուրսը՝ ճանապարհ վերցնելով դեպի ՆԱՏՕ և Արևմուտք, կամ հաշտվի եղածի հետ: Սակայն Արևմուտքում ևս բարի խոստումներ չեն շռայլում: Օրերս այդ մասին հիշեցրեց նաև Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան Մեթյու Բրայզան՝ ասելով, թե ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման Մադրիդյան փաթեթը, որ ներառում է խնդրի խաղաղ լուծման համար անհրաժեշտ բոլոր սկզբունքները, հիմնարար է:
Ի՞նչ է ստացվում: Եթե հարցին փոքր-ինչ տարողունակ հայացքով դիտենք, ապա պիտի փաստենք, որ ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ ղարաբաղյան հակամարտության կողմերց ոչ մեկին՝ ոչ Հայաստանին, ոչ էլ Ադրբեջանին, Մադրիդյան սկզբունքները ձեռնտու չեն: Երևանում այդ մասին չեն ասում, քանի որ այն առայժմ մեծ հոգսեր չի պատճառում: Մինչդեռ ադրբեջանցիներին Մադրիդյան ծուղակը նետել է անելանելի կացության մեջ, որտեղից ելք այս պահին նա չի տեսնում: Այդ պատճառով էլ գնալ նոր բանակցությունների՝ անպտուղ զբաղմունք է: Մնում է միայն ժամանակ ձգել, վիրավորված կողմ խաղալ, քարոզչական ձեռնածությունով զբաղվել, մինչև որ փոփոխական իրավիճակները իրենք կհուշեն հերթական անելիքը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Կազան. նախօրեի բազմաձայնություն

24 Հնս

Վաղը Կազանում կմեկնարկեն Լեռնային Ղարաբաղի հարցի շուրջ Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների եռակողմ բանակցությունները: Միանգամից ասենք, որ առաջներում որևէ անգամ նման ակատիվություն ու բազմաբևեռ հետաքրքրություն չէր դրսևորվել կարգավորման գործընթացքի նկատմամբ, և շատերը դրան նույնիսկ սահմանագծային նշանակություն են տալիս: Սա թերևս պայմանավորված է նրանով, որ, ըստ շրջանառվող լուրերի, հնարավոր է Կազանի հանդիպման ժամանակ «Ղարաբաղյան հակամարտության հիմնական սկզբունքները» կոչվող փաստաթուղթի ստորագրումը կամ գոնե զգալի առաջընթաց դրա տեքստի համաձայնեցման հարցում: Ըստ էության, այնտեղ խոսք է գնալու սկզբունքների մասին, որոնց շուրջ երկու կողմերին էլ դեմ չեն արտահայտվել, սակայն այլ բան է, թե նրանցից յուրաքանչյուրն ինչպես է դա հասկանում կամ ուզում հասկանալ: Կա նաև կարծիք, որ եղածը ոչ այլ ինչ է, քան ճանապարհային քարտեզ` քննարկումների նոր շրջան սկսելու նկատառումով:
Ամեն դեպքում, այսքանը լիովին բավարար էր, որպեսզի կարևորագույն իրադարձությունից առաջ շահագրգիռ թևերից յուրաքանչյուրը ջանար մի վերջին անգամ իր համար բարենպաստ միջավայր ապահովել, շահավետ դիրքեր ստանալու որոշակի տպավորություն ստեղծել: Եվ այդ նպատակին լծվեցին անխտիր բոլորը` և հակամարտող կողմերը, և շահագրգիռ երկրներն ու նրանց սպասարկու միջազգային կազմակերպությունները, և կողմնակալ կամ անկողմնակալ դիտորդներն ու զանգվածային լրատվամիջոցները: Դրանց թվում քիչ չէին նաև այնպիսիք, որոնք վաղօրոք մշակված սցենարի ու դերաբաշխման համապատասխան իրենց խաղն էին խաղում: Ու եթե փորձենք ընդհանուր հայտարարի բերել արդյունքները, ապա պատկերը մոտավորապես այսպիսին կլինի:
Արտերկրից եկող արձագանքներում կա կարծեցյալ միասնականություն: Համենայն դեպս, բոլորը ցանկանում են տպավորություն գործել, թե խիստ շահագրգռված են հաշտեցմամբ ու համաձայնությամբ: Տարբերությունը նրբերանգների մեջ է և այն բանում, թե ով ինչպե՞ս է դա տեսնում: Նախօրեին Եվրամիության նախագահ Հերման Վան Ռոմպեյը հանդես եկավ հայտարարությամբ և ասաց, որ այժմ ժամանակն է լրացուցիչ ջանքեր գործադրել, որպեսզի ավարտին հասցվեն հիմնարար սկզբունքների վրա փաստաթղթի պատրաստումը, ինչն այնուհետև թույլ կտա սկսել խաղաղ համաձայնագրի շուրջ բանակցությունները: Միջազգային ճգնաժամային խումբն այս իմաստով փոքր-ինչ թերահավատ է: «Բանակցությունների սեղանին դրված փաստաթուղթն այնքան էլ մեծ բան չէ: Ի վերջո, դա միայն նշանակելու է գործընթացի սկիզբ, ոչ թե ամփոփում: Սակայն եթե ՌԴ նախագահ Մեդվեդևն այնպես անի, որպեսզի կողմերը ստորագրեն փաստաթուղթը, դա եզակի ու զգալի առաջընթաց քայլ կլինի այդ հակադրության մեջ, ինչպես նաև Ռուսաստանի առաջնորդի համառության ստուգում»,- կարծում են նրանք:
Ամերիկացիները Մեդվեդևին միայնակ թողնել չեն ցանկանում: Դա հաստատեց նաև ԱՄՆ պետդեպարտամենտի ներկայացուցիչ Մարկ Թոներն իր ամենօրյա ճեպազրույցի ժամանակ: Լրագրողի այն հարցին, թե կա՞ արդյոք Վաշինգթոնից կողմերին ուղարկված որևէ մեսիջ, որպեսզի նրանց տեսակետները մոտեցվեն, իսկ ռազմական գործողությունները բացառվեն, Թոները պատասխանեց. «Իհարկե, կա»: Այդ մեսիջի մի դրվագն էլ ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբամայի հեռախոսազանգն էր նախագահ Սերժ Սարգսյանին, որի ընթացքում Օբաման կարևորում էր Կազանում տեղի ունենալիք հանդիպումն իր դիրքերից:
Բնականաբար, թուրքական կողմը ևս լռել չէր կարող: Այս առթիվ «Today`s Zaman» պարբերականը գրեց, թե բանակցություններում թարմ դինամիկա մտցնելու և ատելության քարոզչությանը հակադրվելու անհետաձգելի անհրաժեշտություն կա: Բայց դրա հետ մեկտեղ թուրքերը կարծում էին, որ համաձայնագրի կնքումը նախկինի պես անիրագործելի է և վերջնական լուծման համար կողմերից ոչ մեկը չի դրսևորի քաղաքական կամք: Թերթը ուշադրություն էր հրավիրում այն փաստի վրա, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի հասարակությունները նախապատրաստված չեն փոխզիջումների համար, իսկ այդ երկրների առաջնորդներն էլ խոսում են մաքսիմալիստական նպատակների մասին:
Այս ֆոնի վրա առանձնակի բացատրություն պիտի պահանջի ռուսների ընդգծված լավատեսությունը: Կազանում կայանալիք հանդիպման վերաբերյալ ՌԴ ԱԳՆ հայտարարությունը ասվածի վառ վկայությունն էր: «Փաստաթուղթը, որը կքննարկվի Կազանում, կողմերի և համանախագահող երկրների համատեղ աշխատանքի կարևոր շրջանի արդյունք է և առաջ շարժվելու ու Խաղաղ պայմանագրի նախապատրաստման իրական հիմք»,- ասված էր հայտարարության մեջ։
Այստեղ, իհարկե, ավելորդ է մանրամասնել, թե այս օրերին ինչ էին ասում Ադրբեջանում: Դա վաղուց է հայտնի: Բաքվի քարոզչամեքենան կրկին դիմում էր շանտաժի` սպառնալով իր ցանկացածը չստանալու դեպքում պատասխանել պատերազմով: Բայց այս սպառնալիքներին հիմա քչերն են ականջ դնում:
Առավել բազմազան ու հետաքրքրական էր հայկական դիրքորոշումների ներկապնակը: Եվ հասարակական տրամադրություններն էլ գոնե մասամբ արտահայտված էին քաղաքական ուժերի տեսակետներում: Եթե իշխող կոալիցիայի ներկայացուցիչները հիմնականում լավատեսորեն էին տրամադրված, ապա ընդդիմադիր ուժերը, մասնավորաբար ՀՅԴ-ն ու «Ժառանգություն»-ը բացասական հնչերանգներով էին ծավալում քննարկումները: Վերջիններս դեմ են Մադրիդյան սկզբունքների նորացված տարբերակին և իրենց պահանջներում չեն խուսափում նաև կոշտ արտահայտություններից: «Մադրիդյան սկզբունքների մեջ պատերազմի վտանգը շատ ավելի է, քան նույնիսկ ստատուս քվոյի պահպանումը, իսկ Արցախի սահմանադիր ինքնիշխանությունը սակարկման առարկա չէ, հետևաբար պետք է ԼՂՀ-ին վերադարձվի բանակցելու և ճանաչվելու նրա իրավունքը»,- ահա նրանց պահանջների էությունը:
Ի դեպ, ծայրահեղ մտքերի պակաս նույնպես չկար: Ոմանք սպառնում էին բողոքի ակցիաներ նախաձեռնել, եթե Կազանում փաստաթուղթ ստորագրվի, մյուսները խոստանում էին ազատագրված տարածքների հարցում ցանկացած զիջման դեպքում ժողովրդի աննախադեպ բունտ սանձազերծել, մի երրորդ կողմ էլ պատրաստ էր փաստաթղթի տակ ստորագրած անձին մեխանիկորեն ընկալել ազգի թշնամի` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով: Ասենք, նման արձագանքն այնքան էլ անսպասելի չէր, եթե հաշվի առնենք, որ հանրությունը փաստացի ոչինչ չգիտի բանակցությունների ընթացքի և այն հարցերի մասին, որոնք քննության են առնվում: Իսկ անտեղյակությունից ու անորոշությունից պիտի ծնվի հակազդեցությունն ու զգուշավորությունը:
Վաղը Կազանը գոնե նվազագույն չափով պատասխան կտա շատերին հետաքրքրող հարցերին: Լավատեսական սպասումները կարող են վերափոխվել հիասթափության և կամ հակառակը: Միայն թե որոշակիությունն այդ դեպքում ավելին արժե, եթե նույնիսկ այն հաճելի չէ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Որքան մոտ, այնքան անորոշ

4 Հնս

Կազանում հունիսի 25-ին կայանալիք Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հանդիպման մասին այս անգամ խոսել սկսեցին փոքր-ինչ ավելի վաղ, քան սովորաբար ընդունված է նման դեպքերում: Հասկանալի է, որ մինչև բանակցությունները քաղաքական դիտորդները պիտի հաղթահարեին կանխատեսումներ անելու գայթակղությունը, իսկ դա, ինչպես երևում է, այնքան էլ հեշտությամբ չի տրվում նրանց: Ժամանակից առաջ ընկնելու, իրադարձությունների ելքը կռահելու ջիղն ի վերջո ավելի զորեղ գտնվեց, և այժմ մենք ունենք որոշալի մի պատկեր, որը թույլ է տալիս ընդհանուր պատկերացումներ կազմել այն առանցքի մասին, ինչի շուրջ պտույտներ են գործում նրանց դատողությունները:
Ներկա պահին միակ միտքը, որի շուրջ համերաշխ են վերլուծաբանները` այն է, որ երեք նախագահների առաջիկա հանդիպումը կարող է պատերազմական գործողությունները կանխող ենթատեքստ ունենալ: Այս հիմնական նպատակին գումարվում է այն փաստը, որ միջնորդ կողմը` Ռուսաստանը, սպասվածից ավելի մեջ ջանքեր ու հետևողականություն է հանդես բերում ինչպես բանակցությունների բովանդակային, այնպես էլ կազմակերպչական հարցերում: Գործընթացին ակտիվորեն մասնակցում են նաև համանախագահները, ու նրանց հետևողականության մեջ կարելի է նշմարել որևէ տեղաշարժ գծագրելու շահագրգռվածությունը: Սակայն հավասարապես դա կարելի է պայմանավորել նաև արտաքին ներգործությամբ, որի բացահայտ ազդակները, խստացած հետևողականությունը այժմ հրում են մի նպատակի` ամեն գնով մոտեցնել համաձայնություն ձեռք բերելու ժամը:
ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բան Կի Մունը կոչ է արել անհապաղ կարգավորել ղարաբաղյան հակամարտությունը: «Անհրաժեշտ է հակամարտության շուտափույթ խաղաղ կարգավորում, և այդ ուղղությամբ արդյունքներ են ակնկալվում»,- ասել է նա: Միջազգային ճգնաժամային խումբն իր հերթին նախազգուշացրել է, որ եթե առաջիկա ամիսներին «հիմնարար սկզբունքների» մասով համաձայնագիր չլինի, միջազգային հանրությունը ստիպված կլինի լրջորեն մտածել բանակցային ձևաչափի և ընտրված ռազմավարության արդյունավետության մասին: Սա նշանակում է, որ այդ համատեքստում իրեն դրսևորելու հնարավորություն պիտի ստանա Եվրամիությունը: Իսկ սա բոլորովին էլ անհնարին տարբերակ չէ, առավել ևս, որ ԵՄ շրջանակներում արդեն իսկ քննարկվել է, թե արժե՞ արդյոք Ֆրանսիայի համանախագահին ԵՄ ներկայացուցչով փոխարինել:
Դժվար է ասել` դեպքերի ընթացքին հետևողները հակված են տեսնելու՞ ճակատագրական շրջադարձի կետը, թե՞ սա ընդամենը բուռն ցանկություն է, բայց, օրինակ, Քարնեգի հիմնադրամի փորձագետ Թոմաս դե Վաալը վստահ է, որ վճռական պահը մոտ է: Վերջինս նաև կարծում է, որ Կազանում ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը լուրջ ճնշում կգործադրի Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների վրա, որպեսզի նրանք համաձայնության հանգեն արդեն 5 տարի քննարկվող «հիմնարար սկզբունքների» հարցում: «Եվ այսպես. Կազանի հանդիպման մոտենալուն զուգահեռ, Կովկասում թե խաղաղության, թե պատերազմի հավանականությունը հավասարաչափ աճում է»,- գրում է National Interest պարբերականը: Մեկ այլ, ոչ պակաս հեղինակավոր թերթ` The New York Times-ն իր խմբագրականում պնդում է, թե Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի կարգավորումը դանդաղ, բայց հետևողականորեն վտանգավոր զարգացում է ստանում: «Լարումն ուժեղանում է և պատերազմ սկսելու սպառնալիքներն այնքան են միացել բանակցություններին, որ դժվար է պարզել, թե որտեղ է ավարտվում մեկը և սկսվում մյուսը»,-ասված է այդ հոդվածում:
Թվում էր, թե այս տագնապալի ահազանգերն ինչ-որ կերպ պիտի իրենց ազդեցությունը թողնեին Հայաստանի և Ադրբեջանի գործողությունների, ընդհանուր տրամադրությունների վրա, սակայն, որքան էլ զարմանալի է, երկու կողմերում շարունակվում է պահպանվել նախկին ինքնավստահությունը և ոչ մի քայլ չնահանջելու համառությունը: Սրան գումարվում է նաև սեփական դիրքերի ամրության մասին միայն նպաստավոր համոզմունք ունենալու տարօրինակ լավատեսությունը, ինչը, ցավոք, վարակիչ չի դառնում, կամ գուցե թե լավ է, որ վարակիչ չի դառնում:
Այսպես, Հայաստանի իշխանությունների խորին համոզմամբ, միջազգային հանրությունն` ի դեմս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի, ժամանակի ընթացքում ավելի է հակվում հայկական կողմի դիրքորոշմանը, և առաջիկայում ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացում կարելի է ակնկալել իրավիճակի զարգացման երկու տարբերակ` կամ Բաքուն կշարունակի իր ռազմատենչ հռետորաբանությունն ու իրեն ավելի խոցելի կդարձնի միջազգային ասպարեզում, կամ կլսի Մինսկի խմբի համանախագահների կոչերը խնդրի խաղաղ կարգավորման վերաբերյալ: Միանգամից ասենք, որ սա կասկածելի տեսակետ է հենց թեկուզ այն պատճառով, որ հաշվի առնված չէ երրորդ հնարավոր զարգացման սցենարը, և եղածն ավելորդ ինքնավստահության ակնառու օրինակներից մեկն է:
Ընդդիմությանն, ընդհակառակն, կարծում է, որ հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացում Հայաստանի իշխանությունները հայտնվել են շատ բարդ իրավիճակում, երբ պետք է գնալ վճռական քայլերի ներքաղաքական ու սոցիալական ճգնաժամի ֆոնին: Նրանք պնդում են, թե միջազգային հանրությունն այլես մտադիր չէ ժամկետ տալ կողմերին, քանի որ խնդիրը դարձել է ոչ միայն տարածաշրջանային, այլեւ գլոբալ անվտանգության սպառնալիք: Ըստ այդմ, եթե ոչ Կազանում, ապա հաջորդ հանդիպմանը կողմերը փաստաթուղթ կստորագրեն կարգավորման վերաբերյալ, և բացառված չէ, որ այն կարող է ցավոտ լինել երկու կողմի համար էլ:
Համեմատության համար ասենք, որ Ադրբեջանի դիրքորոշումը շատ ավելի կարծր է ու անփոփոխ: Բաքուն շարունակում է երգել հին երգերը`պահանջելով հայկական զինված ուժերի դուրսբերում, փախստականների վերադարձ, Ադրբեջանի կազմում ԼՂ կարգավիճակի հետագա որոշում և նման բաներ: Եվ քանի որ առանձնապես մեծ հույսեր չկան, որ հենց այդպես էլ պիտի լինի, ադրբեջանցիներն այս պահին ցանկանում են մեկ ուրիշ տեղաշարժ, այն է` տարածաշրջանում ստստուս քվոյի փոփոխում: Իսկ սա կողմերից յուրաքանչյուրը հասկանում է յուրովի: Եվ ոչ միայն սա: Ու քանի դեռ նրանք լսում են մի բան, սակայն ամեն մեկն ընկալու է այնպես, ինչպես նպատակահարմար է իրեն, հազիվ թե Կազանում ու Կազանից հետո լինի այն, ինչ ցանկանում են բոլորը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մեծ սպասելիքներ և փոքր սպասելիքներ

25 Մյս

Ճիշտ մեկ ամիս անց` հունիսի 25-ին, Կազան քաղաքում նախատեսված է Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահներ Սերժ Սարգսյանի, Դմիտրի Մեդվեդևի եւ Իլհամ Ալիևի հերթական եռակողմ հանդիպումը: Նման ձևաչափով նախորդ բանակցությունները այս տարվա մարտին էին, Սոչիում, որտեղ ստորագրվեց փաստաթուղթ, համաձայն որի կողմեր պարտավորվում էին «ամենակարճ ժամկետում ավարտել ռազմագերիների փոխանակումը», ապա նաև` «ձգտել բոլոր վիճելի հարցերը լուծել խաղաղ միջոցներով ու կրակի դադարեցման գծի երկայնքով անցկացնել հնարավոր միջադեպերի հետաքննություն` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հովանու ներքո և ԵԱՀԿ գործող նախագահի հատուկ ներկայացուցչի աջակցությամբ»: Ավելորդ է ասել, որ այս պայմանավորվածությունների ոչ մի կետ այդպես էլ իրականություն չդարձավ: Գերիների փոխանակությունը առկախվեց, սահմանային միջադեպքերի քանակը բազմապատկվեց, զոհերն ավելացան, իսկ միջնորդների հետաքննությունները որևէ էական արդյունքներ չարձանագրեցին:
Իսկ այժմ քաղաքական ու հանրային տրամադրությունները հագենում են նոր հանդիպման սպասումով: Ինչպես միշտ, մենք այդ մասին առաջինն իմանում ենք ադրբեջանական աղբյուրներից: Բայց մինչև Կազանի հանդիպումը նախատեսված է, որ տարածաշրջան են այցելելու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները։ Նրանց այցից հետո ծրագրված է Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի արտգործնախարարների հանդիպումը, որի ընթացքում համաձայնեցվելու է երեք երկրների նախագահների մասնակցությամբ անցկացվելիք բանակցությունների օրակարգը։ Եվ այս ակտիվ իրարանցման պայմաններում շատ հարմար է շրջանառել ամեն կարգի վարկածներ ու տեսակետեր, որոնք կարծես թե սկզբնական հող են նախապատրաստելու ապագա քննարկումների համար:
Դրանց շարքում առանձնանում են Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովի մի շարք հայտարարությունները, համաձայն որոնց գոյություն ունեն նախագահների տարբեր առաջարկներ, և դրանց ուղղությամբ տարվում են համապատասխան աշխատանքներ: Իբրև առավել ակնառու օրինակ, Մամեդյարովը տեղեկացնում է, թե իրենց ցանկանկությունն է, որպեսզի սկզբնական շրջանում հայկական զորքերի դուրսբերման գերծընթացը սկսվի Ֆիզուլու ու Աղդամի շրջաններից, ապա նաև մնացած 5 շրջաններից: Ճիշտ պահն է վերհիշել, որ դեռ ապրիլի սկզբին այս նույն երգը երգում էր նաև Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն` տեղեկացնելով, թե` «մենք Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին ու իմ հայ գործընկեր Էդվարդ Նալբանդյանին հայտնել ենք 1-2 շրջան Ադրբեջանին վերադարձնելու մեր ցանկության մասին»:
Դատելով այս կարգի հայտարարություն-պահանջներից և միջազգային մամուլի արձագանքներից, կարելի է նաև ենթադրել, որ Կազանում կայանալիք հանդիպմանը Ադրբեջան կարող է նաև առաջ քաշելու Աղդամն ու Ֆիզուլին հետ ստանալու հարցը։ Միայն թե դա անպտուղ ժամանակի կորուստ է լինելու, քանի որ հայկական կողմը ոչ մի գնով չի գնա նման չպատճառաբանված նահանջի: Մյուս կողմից էլ հիմնական սկզբունքը շարունակում է մնալ գերակա. «Ոչինչ համաձայնեցված չէ, քանի դեռ ամեն ինչ համաձայնեցված չէ»։ Եվ ուրեմն Մամեդյարովի խոսքերն այլ բան լինել չեն կարող, քան նրա բուռն ցանկությունը: Իսկ դա քչերին է հետաքրքրում, և ոչ ոք չի պատրաստվում դուրս հանել զորքերը, քանի դեռ մյուս կողմից համարժեք քայլեր չեն եղել:
Այսօր, նոր բանակցություններից առաջ ձևավորված իրավիճակը թույլ է տալիս խոսելու մի շարք իրողությունների մասին: Դրանցից առաջինն այն է, որ Ադրբեջանը կարծես թե վերջնականապես զրկվել է Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի վրա ճնշումներ գործադրելու բոլոր հայտնի լծակները: Ու թերևս միայն այդ հանգամանքով կարելի է բացատրել նրա ագրեսիվ պահվածքը շփման գծում: Մյուս կողմից բավականին դժվարացել են միջազգային կառույցների քայլերը, կորցրել իրենց ճկունությունը, մեխված մնացել միևնույն կետի վրա: Առաջընթացի այս բացակայությունը կարելի է մեկնաբանել այն հանգամանքով, որ վերջիններս, փորձելով կողմերին խաղաղություն պարտադրել՝ մշտապես ջանում են համատեղել երկու անհամատեղելի երևույթները՝ տարածքային ամբողջականության ու ազգերի ինքնորոշման սկզբունքները: Իսկ դա եթե նույնիսկ պիտի հանգեցնի ինչ-որ բանի, ապա այդ բանը սոսկ փակուղին է։
Օրերս Միջազգային ճգնաժամային խմբի փոխնախագահ Ալեն Դելետրոզը իր մի ելույթում այն տեսակետը շարադրեց, թե Ղարաբաղյան հիմնախնդրի փոխզիջումային լուծմանը խոչընդոտող հիմնական գործոնը Ադրբեջանում ու Հայաստանում տիրող հանրային տրամադրություններն են: «Հանրային կարծիքը երկու կողմում էլ այնքան անզիջում է դարձել, որ անգամ երբ նախագահները նստում են բանակցությունների սեղանի շուրջ, փոխզիջման հասնելը շատ դժվար է»: Կիսելով Դելետրոզի այս մտահոգությունը, միևնույն ժամանակ չենք կարող նաև չնկատել, որ նա ըստ էության առաջարկում է մի բան, որը դեմ է տրամաբանության պահանջներին: Ինչ խոսք, կարելի է աշխատել հանրային կարծիքի հետ` նախապատրաստելով նրան զիջումների, բայց մինչ դրան անցնելը նախ պետք է հիմնավորել, թե ի՞նչ պայմաններից է բխում դրա անհրաժեշտությունը և ի՞նչու հատկապես զիջումն է դարձել գլխավոր խաղաքարտը:
Հատկանշական է, որ այսօր համանման պահանջներ ենք լսում նաև Եվրամիությունից: Այնտեղ գնահատում են Ռուսաստանի նախագահ Մեդվեդևի ջանքերը և զարմանում են, որ հակամարտության երկու կողմերն էլ շարունակում են կառչած մնալ իրենց սկզբունքներից «Զիջումների գնալու պատրաստակամության անհրաժեշտության մասին պետք է նաև հասարակությունների հետ խոսել, նրանց ներգրավել երկխոսության, բանակցությունների մեջ»,- կարծում են ԵՄ պաշտոնյաները: Առաջիկա բանակցություններից Արևմուտքը ակնկալիքներ ունի: Այստեղ կարծում են, որ կարելի է հուսալ նվազագույնը որևէ հայտարարության ստորագրման մասին` սկզբունքների հստակեցման մասով, և դրա հետ մեկտեղ պնդում, թե պետք է կենտրոնանալ Մինսկի գործընթացի վրա:
Եվրոպահան լավատեսական հնչերագները առայժմ ոչ միայն արձագանք չեն գտնում մեր տարածաշրջանում, այլև տեղ հասնելուց առաջ մարում են` խլանալով կրակահերթերի, սպառնալիքների, ռազմաշունչ կոչերի ձայների տակ: Եվ եթե Կազանի հանդիպումից կա որևէ ակնկալիք, ապա ընդամենը այն, թե որքանո՞վ կհաջողվի զսպել շիկացած կրքերը ու պահպանել այն, ինչն արդեն կա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Զարմանալի տեղաշարժեր

12 Մրտ

Պաշտոնական այցով Լատվիայում գտնվող Հայաստանի նախագահը հեռուներից մեծ անակնկալ մատուցեց ոչ միայն տեղի լսարանին, այլև մեզ: Սերժ Սարգսյանը բառացիորեն հայտարարեց հետևյալը. «Մոտ ապագայում հնարավոր կլինի որոշակի համաձայնության հասնել ԼՂ հակամարտության կարգավորման սկզբունքների շուրջ»: Հազիվ թե հաջողվի վերհիշել մեկ այլ դեպք, երբ մեր երկրի ղեկավարը բարձրաձայնել է գործընթացում նշմարվող տեղաշարժերի մասին: Ավելին, մեկնաբանելով մարտի 5-ին Սոչիում Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի նախագահների եռակողմ հանդիպման արդյունքները, Սարգսյանը նշեց. «Սոչիի հանդիպումից հետո կարելի է ասել, որ Ադրբեջանի դիրքորոշման մեջ որոշակի առաջընթաց կա»: Սա ևս աննախադեպ երևույթ է: Բաքվին մշտապես ապակառուցողական պահվածքի համար մեղադրող Երևանն առաջին անգամ չի ժխտում այն փաստը, որ նկատելի են լուրջ տեղաշարժեր և դեռ հավելում է, թե երեք հիմնարար սկզբունքների (ուժի չկիրառում, տարածքային ամբողջականություն, ազգերի ինքնորոշում) շուրջ համաձայնության հասնելուց հետո կարելի կլինի սկսել բանակցությունների նոր փուլ, որի ընթացքում արդեն շատ հարցեր կմանրամասնվեն, հնարավոր կլինի քննարկել դետալները:
Եթե այս մասին խոսեր միայն հայկական կողմը, դեռ կարելի էր մտածել, որ վերջինս ընդամենը հավելյալ հույսեր է փայփայում և կամ սեփական դիրքերից է գնահատում ստեղծված կացությունը: Սակայն նույն օրը Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի արտաքին հարաբերությունների բաժնի ղեկավար Նովրուզ Մամեդովը հայտարարեց, որ Սոչիի հանդիպմանը հայկական կողմի դիրքորոշումը որոշակիորեն տարբերվում էր վերջին մեկուկես տարիներին բանակցային գործընթացում Հայաստանի որդեգրած դիրքորոշումներից, իսկ Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովն իր հերթին փաստեց, թե «աննշան, բայց դրական փոփոխություններ են նկատվել պաշտոնական Երևանի դիրքորոշումներում»: Կնշանակի` այնուամենայնիվ ինչ-որ բան իրոք տեղի է ունեցել: Թե ինչ` դեռևս անհայտ է, բայց կա մի բեկում, որը խորանալու և ընդարձակվելու միտումներ ունի:
Լուրջ տեղաշարժի հաջորդ վկայություն կարելի է համարել այն, որ օրերս ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները հանդես եկան համատեղ հայտարարությամբ ու իրենց խորը մտահոգությունը հայտնեցին Սոչիի բանակցություններից առաջ և հետո շփման գծում հրադադարի ռեժիմի խախտումների կապակցությամբ: «Նման անիմաստ գործողությունները, եթե դրանք հաստատվեն, կհակասեն ուժի կիրառումից զերծ մնալու և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը ձգտելու` կողմերի հանձնառությանը»,- ասված էր նրանց` Վիլնյուսում տարածված հայտարարությունում: Այդ կապակցությամբ համանախագահները խնդրել էին ԵԱՀԿ-ի նախագահի անձական ներկայացուցիչ, դեսպան Անջել Կասպրչիկին անհապաղ հետաքննություն անցկացնել: Գոնե հայկական կողմին չէր կարող չուրախացնել ու չհուսադրել Մինսկի խմբի այդքան օպերատիվ արձագանքը: Տվյալ պարագայում խոսքը ոչ միայն սոսկ առանձին դեպքերին էր վերաբերում, այլև Սոչիում ձեռք բերված համաձայնությանը, ըստ որի այսուհետ պետք է հետաքննություն անցկացնել շփման գծում տեղի ունեցած միջադեպերի մասով: Ի դեպ, նմանօրինակ առաջարկով հանդես էր եկել հենց Հայաստանը։
Հաջորդ մեծ անակնկալը այն լուրջ փոփոխություններն էին, որ անսպասելիորեն սկսեցին նշմարվել Ֆրանսիայի պահվածքում: Գաղտնիք չէ, որ Ֆրանսիան` որպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկիր, վերջին շրջանում փոքր-ինչ պասիվ, եթե չասենք անտարբեր դերակատարություն ուներ ղարաբաղյան կարգավորման գործում: Եվ հանկարծ Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքական գերատեսչությունը հանդես է գալիս հատուկ հայտարարությամբ, դատապարտում է ուժի կիրառումը Լեռնային Ղարաբաղում ու կոչ է անում բոլոր կողմերին` առավելագույն զսպվածություն ցուցաբերել: Սրանից զատ Փարիզն ընդգծում էր, որ «միայն բանակցությունները կարող են հանգեցնել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության հավասարակշռված քաղաքական լուծման, և որ այս հակամարտության ռազմական լուծում չի կարող լինել»: Խոստովանենք, որ վերջին բառերը հնչում են ոչ այնքան հիշեցման, որքան նախազգուշացման շեշտադրմամբ:
Սակայն հիշյալ հայտարարությունը դեռ ամբողջը չէր: Այնուհետև Ֆրանսիայի ԱԳ նախարար Ալեն Ժյուպեն, ով այդ գերատեչության ղեկավարությունը ստանձնել է տասն օր առաջ, հարկ համարեց խոսել ԼՂ հարցի կարգավորման սկզբունքների մասին` առանձնապես ընդգծելով հետևյալը. «Անշուշտ, մեզ համար ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը հակամարտության ցանկացած կարգավորման հիմնարար սկզբունքն է»:
Պատկերն ամբողջացնելու համար հիշեցնենք, որ դրա նախօրեին ֆրանսիական խորհրդարան էր այցելել Լեռնային Ղարաբաղի նախագահ Բակո Սահակյանը` փոխանցելու իր ակնկալիքները Ֆրանսիայից` Ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորման հարցում:
Իրադարձությունների այս անսպասելի և արագ զարգացումների հաջորդ վկայությունը կարող է դառնալ այն, որ արդեն մարտի 15-ին Մինսկի խմբի համանախագահները կժամանեն տարածաշրջան` կոչ անելու կողմերին լիարժեքորեն համագործակցել շփման գծում անցկացվելիք հետաքննությանը: Հարմար առիթն օգտագործելով Երևանը պնդում է, թե ճիշտ ժամանակն է, որպեսզի խոսվի սահմանից դիպուկահարներին դուրս բերելու մասին, ինչը թույլ կտա խուսափել միջադեպերից ու բարենպաստ մթնոլորտ կստեղծի հիմնախնդրի կարգավորման գործընթացում:
Կողմերի լուրջ մտադրությունների ևս մի վկայություն կարելի է համարել այն փաստը, որ մոտ ժամանակներս չի բացառվում Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարարների հանդիպումը: Դրա նախաձեռնությունը կարող է բխել ռուսական կողմից, քանի որ Սերգեյ Լավրովն արդեն նման առաջարկ հնչեցրել է:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Տեղաշարժ և ոչինչ ավելի

7 Մրտ

Բոլոր նրանք, ովքեր այժմ փորձում են որևէ բան ասել Սոչիում ՌԴ նախագահի հրավերով Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման շուրջ անցկացված հերթական եռակողմ բանակցությունների արդյունքների մասին, առաջին հերթին ստիպված են արձանագրել այն, որ փոքրիկ առաջընթաց լինելով հանդերձ, դրանք այնուամենայնիվ այլ բան չէին, քան կես տարվա վաղեմություն ունեցող պայմանավորվածությունների վերահաստատում: Նախորդ տարվա հոկտեմբերին Աստրախանում ստանձնած պարտավորություններն այժմ համարյա անփոփոխ կերպով տեղ գրավեցին հայտարարության նոր տեքստում, որով Ադրբեջանն ու Հայաստանը դարձյալ խոստանում էին ամենակարճ ժամկետում ավարտել ռազմագերիների փոխանակումը, ինչպես նաև ձգտել բոլոր վիճելի հարցերը լուծել խաղաղ միջոցներով: Շփման գծում կրակի դադարեցման, այնտեղ արձանագրված միջադեպերի շուրջ համատեղ ուժերով հետաքննություն անցկացնելու և այդ գործին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին մասնակից դարձնելու հավաստիացումները առավել քան անիրգործելի և անպտուղ միջոցառումներ են, այդ իսկ պատճառով էլ հայտարարության այս կետը նվազ ուշադրության և վստահության պիտի արժանանա: Եվ ստացվում է, որ ծովափնյա քաղաքում տեղի ունեցած հանդիպման հիմնական ձեռքբերումը առայժմ մնում է հակամարտող կողմերի` բանակցային գործընթացը շարունակական դարձնելու ոչ այնքան ընդգծված, սակայն նախապատվելի հակումը:
Այդ ամենի փոխարեն Սոչիում հնարավորինս անկաշկանդ ու անմիջական մթնորորտի պահպանումը ռուսական կողմի կարևորագույն խնդիրներից մեկն էր: Ճիշտ է, բուն բանակցություններն ընթացան փակ դռների ռեժիմով, և կարևորագույն մանրամասների մասին այդպես էլ ոչինչ հայտնի չդարձավ, բայց այնուհետև լրագրողներին տեղեկացվեց, որ երեք նախագահների զրույցը շարունակվել է աշխատանքային ճաշի ժամանակ: Օրվա երկրորդ կեսն էլ ավելի հետաքրքիր և ինքնատիպ էր: Նախագահներն այցելեցին «Կրասնայա Պոլյանա» լեռնադահուկային հանգստավայր: Այնտեղ նրանք հանեցին իրենց փողկապները, հագան մարզական համազգեստ, միասին սրճեցին, Դմիտրի Մեդվեդևը մի քանի անգամ լուսանկարեց Սերժ Սարգսյանին ու Իլհամ Ալիեւին միասին, որից հետո նախագահական եռյակը ճոպանուղիով բարձրացավ Պսեխակո լեռը: Երեկոյան Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահներն առանձին-առանձին հանդիպեցին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ և նոր միայն հրաժեշտ տվեցին Սոչիին: Իսկ հաջորդ օրը համանախագահների հետ տեսակցեց նաև Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը` ամփոփելով եռակողմ հանդիպման արդյունքները: Հատկանշական է, որ Մինսկի խմբի ներկայացուցիչներն այդպես էլ չպատասխանեցին լրագրողների հարցերին:
Ի՞նչ հետևություններ կարելի է անել այս ամենից: Առաջին հերթին այն, որ Ռուսաստանն ըստ ամենայնի փորձում է հավատարիմ մնալ ինքն իրեն: Մեդվեդևի միջնորդական նախաձեռնությունը վերջինիս համար ապահովում է երկու նպատակի կենսականությունը: Մի դեպքում նա շեշտում է, որ տարածաշրջանը շարունակում է մնալ իր վերահսկողության ներքո, մյուս կողմից էլ անուղղակիորեն ցուցադրում է, որ ղարաբաղյան հարցի լուծման բանալին պահում է իր ձեռքում:
Գալով այն խնդրին, թե Սոչիի բանակցությունները որքանո՞վ կնպաստեն սահմանային գոտում լարվածության լիցքաթափմանը, և արդյո՞ք իրատեսական է կարծել, թե սրանից հետո Ադրբեջանը շփման գծում այլևս չի դիմի սադրիչ գործողությունների, այս հարցին հազիվ թե հնարավոր լինի դրական պատասխան տալ: Հենց միայն այն փաստը, որ բանակցությունների նախօրեին ադրբեջանցիների դիպուկահարի կողմից հայ զինծառայող սպանվեց, իսկ վերջին մեկ շաբաթում հակառակորդի կողմից հրադադարի ռեժիմը խախտվել էր շուրջ 240 անգամ, որի արդյունքում արձանագրվել էր ավելի քան 1200 կրակոց, լավագույն վկայությունն էին ապագայի մասին Բաքվի ոչ այնքան մխիթարական պատկերացումների: Ի վերջո, եթե ներկա պահը դիտարկենք այդ տեսանկյունից, ապա պիտի նկատենք, որ բանակցությունները այդպես էլ Ալիևին ոչինչ չխոստացան: Հետևաբար մնում է ենթադրել, որ այսպես կոչված դիվանագիտական ձեռքբերումների բացակայությունը նա պիտի փոխհատուցի նմանօրինակ սադրիչ գործողություններով և այդ ամենը իր երկրի քաղաքացիներին իբրև ռազմական գերազանցության ապացույց ներկայացնելով:
Ինչ վերաբերում է գործընթացի ընդհանուր պատկերին և դրա հեռանկարներին, ապա թերահավատության ոչ պակաս մեծ չափաբաժին է կուտակված նաև Հայաստանում: Մեզ մոտ առաջին հերթին գերիշխող է դառնում այն մտայնությունը, որ շոշափելի հաջողությունները շարունակելու են մնալ յոթ սարից այն կողմ: Իսկ որպեսզի տեղաշարժ լինի, դրա համար անհրաժեշտ է առաջին հերթին հայտարարել, թե հայկական կողմն այսուհետ առանց Լեռնային Ղարաբաղի Ադրբեջանի հետ որևէ հարց չի պատրաստվում քննարկել: Հակառակ պարագայում թե միջնորդները, թե բանակցողները դատապարտված են անվերջ խոսելու հարցերի մի շրջանակի մասին, որոնց մեջ լուծման եզրեր չեն երևում:
Աննկատ անցնել չի կարող նաև միջնորդների կրավորական պահվածքը: Մեկ անգամ չէ, երբ հնարավոր բոլոր հնչերանգներով ասվել է այն մասին, թե քանի դեռ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների գործողություններն ու հայտարարությունները չեն կրում կոնկրետ հասցեական բնույթ, քանի դեռ միջազգային հանրությունը հստակ արձագանք չի տվել Ադրբեջանի ապակառուցողական վարքագծին, շարունակություն է ունենալու ինչպես Բաքվի ռազմատենչ հռետորաբանությունը, այնպես էլ շփման գծում դիպուկահարների, դիվերսանտների օգտագործման մարտավարությունը: Եվ բոլորովին էլ պատահական չէ, որ այժմ նույնիսկ Երևանում են հնչում կասկածներ, թե բանակցությունների այս ձևաչափերն այնքան էլ արդյունավետ չեն ու կամա թե ակամա մղում են դեպի փակուղի:

Հովիկ Չարխչյան

Բանակցություն հանուն բանակցության

4 Մրտ

Նախագահ Սերժ Սարգսյանը վաղը աշխատանքային այցով կմեկնի Սոչի, որտեղ կայանալու է Հայաստանի, Ռուսաստանի Դաշնության ու Ադրբեջանի նախագահների եռակողմ հանդիպումը` նվիրված Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորմանը: Մինչ այս պահը ըստ էության ոչ ոք հստակ չգիտե, թե կոնկրետ ի՞նչ հարցերի շուրջ են ընթանալու նոր բանակցությունները: Հայտնի է միայն այն, որ հունվարին երեք երկրների ԱԳՆ ղեկավարների հանդիպման ժամանակ օրակարգում եղած մի քանի հարցեր մնացել էին բաց, և այդ ժամանակ որոշում էր կայացվել դրանց քննարկումը շարունակել Սոչիում:
Նախաձեռնող կողմն այս ընթացքում հարկ է համարել տեղեկացնել, որ սպասվող հանդիպումը կորոշի Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման հետագա քայլերը: Պետք է նկատել, որ ճիշտ նույն ձևակերպումն էր գործածվում նախորդ տարի տեղի ունեցած բոլոր եռակողմ ձևաչափով հանդիպումների համար` և հունվարի 25-ին` Սոչիում, և հունիսի 17-ին` Սանկտ Պետերբուրգում, և հոկտեմբերի 27-ին` Աստրախանում: Ու ինչպես այն ժամանակ էին ռուսները կարծում, որ այդ շփումները թույլ տվեցին մոտեցնել հակամարտող կողմերի դիրքորոշումներն ու նպաստեցին վստահության միջոցների ամրապնդմանը, այդպես էլ այժմ նրանք գտնում են, որ մարտի 5-ին կայանալիք հանդիպմանը նախագահները հնարավորություն կունենան վերլուծելու, թե ինչպես է ընթացել աշխատանքը գագաթաժողովների միջև ընկած ժամանակահատվածում և որոշելու ղարաբաղյան հիմնախնդրի փոխընդունելի լուծման տարբերակները:
Իսկ այս ընթացքում ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ադրբեջանում զանազան ենթադրություններ են հնչում հնարավոր արդյունքների և կամ դրանց բացառման մասին: Իբրև առավել նախընտրելի ձեռբերում, առաջին հերթին ասվում է, որ Սոչիում փորձ կլինի նվազեցնելու շփման գոտում սրվող լարվածությունը: Ոչ առանց հումորի, նկատում են նաև, թե նախորդ հանդիպումներից միակ տարբերությունը կարող է դառնալ այն, որ Ադրբեջանի նախագահ Ալիևը այս անգամ չի փախչի այնպես, ինչպես վարվել է մի քանի անգամ:
Հայաստանի իշխանությունները կարծում են, որ մարտի 5-ին կողմերը փորձելու են ինչ-որ մի լուծում գտնել և դրական տեղաշարժ է լինելու ԼՂ բանակցություններում: Դրա հետ մեկտեղ հարկ են համարում հիշեցնել, որ պաշտոնական Երևանի դիրքորոշումը շարունակում է մնալ անփոփոխ, այն է`պատրաստակամությունը բանակցելու 3 սկզբունքների շուրջ` ուժի չկիրառում, ժողովրդի ինքնորոշման իրավունք, տարածքային ամբողջականություն: Մնալով այն կարծիքին, որ Սոչիում հազիվ թե որևէ հռչակագիր ստորագրվի, փոխարենը նրանք հակված են մտածելու, որ գոնե կողմերի միջեւ պայմանավորվածություն ձեռք կբերվի շփման գծում հանդարտություն պահպանելու շուրջ, ինչը ևս նշանակալի առաջխաղացում կհամարվի:
Այս տեսակետները կիսում են նաև Ղարաբաղի իշխանությունները, սակայն որոշակի լրացումներով: Վերջիններս ընթացիկ տարում ստատուս քվոյի փոփոխության որևէ հիմք չեն տեսնում` ելնելով այն ակնհայտ իրողությունից, որ ներկա պահին չկա մի այնպիսի իրավիճակ, երբ հնարավոր կլինի հիմնարար փաստաթուղթ ստորագրել: Իսկ դա, ըստ Ստեփանակերտի, կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ բանակցային գործընթացին կմասնակցի ղարաբաղյան կողմը: Սրան պետք է հավելել նաև այն գլխավոր փաստարկը, ըստ որի կողմերի դիրքորոշումներում էական մերձեցում չի նկատվում: Եվ պատահական չէր, որ նույնիսկ Հայաստանում ԱՄՆ դեսպանն այդ առթիվ իր դիտարկումները ներկայացնելիս առանձնակի շետադրությամբ ընդգծեց, թե ԼՂ հարցի միակ լուծումը կարող է լինել հակամարտող կողմերի կայացրած քաղաքական որոշումը:
Սոչիի հանդիպումն առավել ընդարձակ համատեքստում դիտարկելու կողմնակիցների համար վերստին բանավեճի նյութ է դառնում ԱՄՆ- Ռուսաստան հարաբերությունների խնդիրը: Այդ իսկ պատճառով էլ որոշ վերլուծաբաններ կարծում են, որ եթե ներկա պարագայում Ռուսաստանի համար Ղարաբաղի հարցը իր աշխարհաքաղաքական շահերի հետ կապված խնդիրների լուծում է նախանշում` ռուս-ադրբեջանական, ռուս-թուրքական հարաբերությունների շրջանակներում, ապա Միացյալ Նահանգների համար այդ խնդիրն ունի ավելի գլոբալ նշանակություն: Սակայն այս տեսակետի պաշտպանները նաև չեն բացառում, որ որոշ փուլերում հնարավոր է ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի քաղաքականությունների ներդաշնակեցում:
Գալով Ադրբեջանի պատրաստակամության աստիճանին, հարկ է նկատել, որ ինչպես շատ անգամներ, այս դեպքում նույնպես Ալիևը պատրաստվում է ուղևորվել Սոչի դատարկ թղթապանակով: Նրա որդեգրած մարտավարությունը վաղուց է հայտնի` խուսափել ամեն կարգի պատասխանատվությունից և բոլոր դեպքերում մատնացույց անել հարևանին: Այս կարգի «չեզոք» պահվածքի հակիրճ ձևակերպումն օրերս հրապարակեց Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը` հայտարարելով, որ Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի նախագահների առաջիկա հանդիպման արդյունքները «կախված են Երևանից»: Փոխարենը շատ ավելի լավատես գտնվեցին Միլի մեջլիսի պատգամավորները, որոնց կարծիքով բացառված չԷ, որ կողմերը ընդհանուր հայտարարի կգան հակամարտության լուծման հարցում:
Առայժմ հստակ է հետևյալը. ինչ էլ կատարվի Սոչիում, և եթե նույնիսկ այնտեղ հրաշքով մի փաստաթուղթ ստորագրի, որով կողմերը կբացառեն ուժի կիրառումը, դարձյալ Ադրբեջանը հավատարիմ է մնալու իր ռազաշունչ հայտարարությունների ոգուն: Եվ այդ դեպքում մեզ այլ բան չի մնում, քան ներկա պահին բավարարվել նվազագույնով ու կրկնել, որ գոնե բանակցությունների իմիտացիան նախընտրելի է դրանց բացակայությունից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Աստրախան. Աստանայի նախերգանքը՞

25 Հկտ

Չորս ամիս առաջ Ադրբեջանի նախագահը Հայաստանին սպառնաց, որ եթե վերջնական համաձայնություն ձեռք չբերվի, այդ դեպքում Բաքուն հայերի հետ կխոսի ուրիշ լեզվով: Այդ լեզուն թերևս Չայլուի դիվերսիոն գործողությունն էր, որ իրականացվեց այն բանից հետո, երբ Ալիևը խիստ դժգոհ վերադարձավ Սանկտ Պետերբուրգի եռակողմ հանդիպումից: Իսկ այժմ հայտնի է դառնում, որ հոկտեմբերի 27-ին Ռուսաստանի Աստրախան քաղաքում, ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի նախաձեռնությամբ, տեղի կունենան Հայաստանի, Ռուսաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների բանակցությունները Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման շուրջ: Առայժմ քիչ բան է ասվում հանդիպման օրակարգի մասին, սակայն երկու հանգամանք արդեն իսկ ակնհայտ են: Նախ, Ալիևի վերադարձը հին տաշտակի առաջ ամենապերճախոս վկայությունն է այն բանի, որ ռազմաշունչ հռետորաբանությունը օճառի պղպջակի արժեք ունեցավ: Եվ երկրորդ, Մոսկվան շարունակում է հետևողական լինել իր միջնորդական պարտավորությունների հարցում առավել չափով, քան Մինսկի խմբի անդամ մեկ այլ երկիր:
Սրա հետ մեկտեղ պետք է նկատել, որ Աստրախանից կողմերն առանձնապես մեծ սպասելիքներ ու նոր զարգացումների ակնկալիքներ չունեն: Նույնիսկ քիչ հավանական է համարվում, որ այնտեղ նրանց թարմ առաջարկներ արվեն կամ փաստաթղթեր ստորագրվեն: Ամեն դեպքում, դրա համար հիմքեր կարծես թե չկան: Դիրքորոշումներն այքան հակադիր ու ծայրահեղ են, որ միջնորդներից այդ պահին կպահանջվի ոչ այնքան գործնական ծրագրերի արծարծում, որքան քիչ թե շատ բարենպաստ մթնոլորտի ձևավորում:
Այդ դեպքում ո՞րն է երկխուսության հրավերի իմաստը, ինչու՞ է Մոսկվան նախաձեռնել արդեն իսկ դատապարտված եռակողմ տեսակցությունը: Եթե ներկա իրավիճակը համեմատելու լինենք Սոչիի հունվարյան և Պետերբուրգի հունիսյան հանդիպումներին նախորդած իրավիճակների հետ (ընդհանուր առմամբ, Ս. Սարգսյանի նախագահ ընտրվելուց հետո այս մեկն արդեն հիշատակված ձևաչափով 7-րդ հանդիպումը կլինի), ապա անժխտելի է, որ ժամանակի ընտրությունը լավագույնը չէ: Սակայն հենց այստեղ էլ պիտի փնտրել բոլոր հարցերի պատասխանը: Փաստորեն Աստրախանում կայանալիք հանդիպումը առաջընթաց պիտի համարել թեկուզ նրա համար, որ բանակցությունները կշարունակվեն, չեն հայտնվի անելանելի փակուղում: Վերջին շրջանի լարվածությունը չէր կարող չանհանգստացնել ոչ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին, ոչ գերտերություններին: Եվ նրանք այժմ մի տեսակ փորձում են փրկել գործընթացի խորտակվող նավը։ Իսկ Մոսկվան այս հանդիպումը համաձայնեցրեց միջնորդների հետ: Անկասկած, Մեդվեդևը հասկանում է, որ այժմ հռչակագրեր հրապարակելու պահը չի, լավագույն դեպքում կողմերին կարելի է ներկայացնել որևէ կամ նմանօրինակ մի բան: Իսկ մեծ հաշվով Աստրախանը պիտի հող նախապատրաստի Աստանայում դեկտեմբերի 1-2-ը կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովի արդյունավետ ելքի համար:
Այս բանը գիտակցում են նաև Բաքվում: Պատահական չէր, որ օրերս Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը հարկ համարեց խոսել ոչ թե մոտակա, այլ հեռակա հանդիպման մասին: ,- ասաց նա` հավելելով, որ ներկայումս նման փաստաթղթի նախապատրաստական աշխատանքներ են ընթանում: Սրա հետ մեկտեղ Մամեդյարովը շտապեց արձագանքել ՀՀ ԱԳ նախարար Էդվարդ Նալբանդյանի՝ բանակցային գործընթացի ձախողման դեպքում ԼՂՀ-ն ճանաչելու հնարավորության մասին հայտարարությանը: ,- շեշտեց նա:
Այն, որ ադրբեջանցիները սկսել են անհանգստանալ մեր սխալների համար, միանգամայն նոր բան է: Տպավորություն է ստեղծվում, որ նրանք դեռ չգիտեն, թե ինչպես պիտի արձագանքեն, եթե Հայաստանն այնուամենայնիվ կատարի ճանաչման քայլը: Մյուս կողմից ռուսների հետևողականությանն էլ վերաբերվում են որոշակի զգուշավորությամբ: Մեկ շաբաթ առաջ Դովիլում կայացած մամուլի ասուլիսում ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը հայտարարեց, թե Ռուսաստանն ունի մեծ պոտենցիալ հակամարտություններ կարգավորելու համար: Իսկ թե հօգուտ ո՞ր կողմի այդ պոտենցիալը կգործադրվի, դա դեռ հարց է: Գուցե նաև սա՞ էր պատճառը, որ Աստրախան մեկնելուց առաջ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևն իր հերթական սպառնալիքները հնչեցրեց` խոստանալով ղարաբաղյան հակամարտությունը լուծել ռազմական ճանապարհով։ ,- ասաց նա։ Հետաքրքիր է, թե այդ դեպքում ի՞նչ իմաստ կա հասնել Աստրախան, եթե լուծման բանալին արդեն գտնվել է:
Ռուսական նոր նախաձեռնությանն Արևմուտքն արձագանքեց դրականորեն: Այստեղ նույնպես անհանգստություն էր հարուցել բանակցությունների շուրջ ակտիվության աստիճանական անկումը: Ձգձգվող հակամարտությունների գծով ԵԱՀԿ գործող նախագահի հատուկ ներկայացուցիչ Բոլատ Նուրգալիևը հակամարտող կողմերին կոչ է արել քաղաքական կամք դրսևորել, իսկ բրիտանական LINKS հասարակական կազմակերպության գործադիր տնօրեն Դենիս Սամուտը համոզված է, որ եկել է բանակցային գործընթացն աշխուժացնելու ժամանակը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: