Tag Archives: Արցախ

«Երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը»

7 Մյս

Հարցազրույց գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ: Նա 1996-98 թթ. եղել է պաշտպանության նախարարության քարոզչության և տեղեկատվության վարչության պետի տեղակալ:

Պիտի կանգնես, նայես քո ժողովրդի աչքերին ու բացատրես

Պարոն Չարխչյան, մեկ ամիս է՝ այնքան խոսք է ասվել ապրիլյան քառօրյա պատերազմի մասինոր երբեմն, թվում է, այդ թեմայով հարց տալը դառնում է անիմաստԿա՞ մի բան, որ, այնուամենայնիվ, դեռ չի ասվել:

-Ոչ ոք ճշմարտությունը չի կարող ասել պատերազմի մասին, որովհետև քո խոսքի ու ճշմարտության արանքում թանկ զոհերի հիշատակն է, նրանց հանդեպ մեր խոնարհումն ու երախտագիտությունն է: Եվ այդ երևույթը մեզ միշտ կստիպի շրջանցել այն, ինչ պիտի ասվի, մեզ միշտ կստիպի մանևրել, ընտրություն կատարել բառերի միջև՝ ավելի մեղմելու համար: Մերկ ճշմարտությունների մասին սովորաբար գիտենք մեր ներսում, բայց երբեք չենք համարձակվում բարձրաձայն ասել: Պատերազմն այդպիսին է, մենք մեղավոր չենք, որովհետև լավ կամ քիչ վատ պատերազմ չի լինում: Պատերազմը սարսափելի երևույթ է՝ անկախ թե ինչի համար է մղվում, արդա՞ր է, թե՞ անարդար է, ճի՞շտ է, թե՞ սխալ: Դժբախտություն է, որը փլվում է մարդու գլխին, և դու ընտրություն չունես: Դրա համար այսօր ցանկացած խոսք պատերազմի մասին թերի է: Եվ դա արդարացված է:

Օրինակ, հիմա ի՞նչն է Ձեզ մտահոգում:

-Գիտե՞ք ինձ ինչն է մտահոգում… Եթե ասեմ հետևանքները, վաղվա օրը, իմ զավակների ապագան, շատ տափակ կհնչի: Իմ մտահագությունը հիմա այն որոշումներն են, որոնք կայացվում են: Արդյո՞ք ճիշտ են այդ որոշումները:

Մի փոքրիկ դրվագ ասեմ այս օրերի հետ կապված. հիշո՞ւմ եք, երբ ժամանակավոր հրադադար ձեռք բերվեց, հասարակության մի շերտ ընդվզեց՝ ասելով, որ պիտի չկագնեինք, պիտի շարունակեինք: Սովորական տարակարծություն է, բայց դրա հիմքում էլ ճշմարտություն կա: Իսկապես մտածում ես, ո՞րն էր ճիշտը, գուցե ճիշտը շարունակե՞լն էր, որը գուցե այլ ելքի կբերեր: Մարդն այսպիսի էակ է: Ցանկացած ելքի դեպքում արդյունք է ուզում: Երբ այսօր սովորական, շարքային մարդը, որ ոչ քաղաքականությունից է հասկանում, ոչ ռազմական գիտելիքներ ունի, պարզագույն տրամաբանությամբ հարցնում է՝ ես այսքան կորուստ տվեցի և ի՞նչ շահեցի, պիտի պատասխանել նրան:

Բայց կա՞ պատասխան:

-Կան մարդիկ, ովքեր պարտավոր են պատասխանել: Մենք անընդհատ թաքնվում ենք ռազմական իրավիճակի պայմաններում գաղտնիություն պահպանելու շերտերի թիկունքում, սկսում ենք դառնալ սակավախոս և չենք ասում ամենակարևոր բաները: Դրանց մեջ ռազմական գաղտնիք չկա: Դու պիտի կանգնես, նայես քո ժողովրդի աչքերին ու բացատրես՝ ինչո՞ւ կայացվեց այս որոշումը: Որովհետև քո ժողովուրդն է կռվում այնտեղ, ինքը չիմանա՞, թե ինչի համար է թափվում այդ արյունը, ինչի համար են այդ հսկայական զոհողությունները: Մարդը պարզագույն հարցերի պատասխանների պահանջ ունի, որոնց պետք է պատասխանել: Հո չենք ասում, որ դիրքերի դասավորությունն ասեն և այլն:

Չի կարելի մարդկանց անընդհատ պահել վերջին լարի վրա

Ինչո՞ւ չեն ասում՝ վախենո՞ւմ են, խուսափո՞ւմ են:

-Երկու պատճառ կա՝ կամ չունեն այդ պատասխանը, կամ էլ այն պատասխանը, որ պիտի ասեն, ժողովրդին չի բավարարելու, և վախենում են ժողովրդի հակազդեցությունից: Անընդհատ չի կարելի ասել մարդկանց՝ «այ, դուք չգիտեք, այնտեղ հարցեր կան, որ…»: Իսկ ո՞վ ասաց չգիտենք, ինչո՞ւ ենք թերագնահատում մեզ, գուցե շատ ավելին գիտենք:

Մարտական գործողությունների շրջանում խոսում էին ռազմական իրավիճակներում պատերազմական քարոզչություն վարելու կանոններից: Այդ ամենին հետևելով՝ իմ կարծիքն ասեմ. անգրագետ, պրիմիտիվ մեթոդներ էին աշխատում: Հազարավոր ընտանիքներ զավակներ ունեն սահմանին, պարզագույն մարդկային մղում է իմանալ, թե իմ երեխան ինչ վիճակում է: Դրա մեջ ո՞րն է ռազմական գաղտնիքը: Տարրական տեղեկատվություն է:

Երբ Սերժ Սարգսյանը հեռուստացույցով հայտարարեց 18 զոհի մասին, Հայաստանի կեսը գիտեր, որ մեր զոհերի թիվը 50-ից ավել է: Դա՞ է տեղեկատվական պատերազմը: Դա խաղ է մարդկային զգացմունքների հետ: Աննշան դետալ ասեմ. այդ օրերին Տավուշի մարզի մի գյուղի բնակիչներ գրել էին ինձ և խնդրում էին գտնել իրենց 4 երեխաներին: Նրանց մասին շաբաթներով տեղեկություն չունեին և մտածում էին, որ զոհվել են: Ինձնից ընդամենը 15 րոպե պահանջվեց այդ 4 երեխաներին ողջ-առողջ գտնել և ասել, որ հանգիստ լինեն: Իմ գտնելու փորձի մեջ ոչ մի հակաքարոզչական կամ մեր երկրի շահերը վնասելու գործողություն չկար, բայց 4 ընտանիքները և նրանց հարազատները հանգստացան: Չի կարելի մարդկանց անընդհատ պահել վերջին լարի վրա: Պետք է շատ արագ, օպերատիվ տեղեկություններ տարածես, դու պիտի լցնես անորոշությունը, որպեսզի աղբով չլցվի: Հետո արդյո՞ք պրիմտիվ չէ մարդկանց ասել. ինչ մենք ենք ասում՝ ճշմարիտ է, ինչ թշնամին է ասում՝ կեղծիք է: Այդ խաղերը վաղուց անցել են:

Մեր զոհերին զուգահեռ հրապարակում էին հակառակորդի զոհերի թիվը և ասում՝ տեսեք, նրանց զոհերը եռապատիկ են: Եվ դա պարբերաբար է շեշտվում: Արդյո՞ք տեղին են նման վիճակագրություններով պարբերական համեմատությունները:

-Այսօր Հայաստանում չկա որևէ պատմաբան, որ հստակ կասի, թե Սարդարապատի ճակատամարտում մենք ինչքան զոհ ենք տվել, մոտավոր, իրարից շատ հեռու թվեր են ասում: Ինչքան էլ դաժան հնչի՝ պատմության համար կարևորն արդյունքն է՝ կա հաղթանակ, կա երկիրը փրկելու քայլ, իսկ թե ինչ գնով եղավ, սարսափելի անմարդկային բան եմ ասում, բայց այդպես է՝ պատմությունը չի հանդուրժում վիճակագրություն, հաշվի չի նստում դրա հետ: Ինձ համար գրոշի արժեք չունի Ադրբեջանը 18.000 զոհ է ունեցել, թե՞ 18, 40 գյուղ ավերվեց, թե՞ 35: Երբ երևույթը վերածում ես սովորական մրցության, մեր մեդալների քանակն այսքան է, նրանց՝ այսքան, մենք այսինչերորդ տեղում ենք, նրանք՝ այնինչ վարկանիշային աղյուսակում: Մեր քարոզչական պատերազմը շատ էժանագին նոտաների վրա գնաց, ավելի խորը պիտի նայեինք:

Եվ ի՞նչ պիտի արվեր:

-Ինչի՞ համար է արվում քարոզչական պատերազմը… Հասարակական կարծիք ստեղծելու համար: Ընդ որում՝ ոչ միայն քո երկրի ներսում, այլև դրսում: Հիմա ի՞նչ բան է դրսի հասարակական կարծիքը: Օրինակ, ի՞նչ գիտեք Կոնգոյում ընթացող քաղաքացիական պատերազմի մասին, կողմերից ո՞րն է արդար, ո՞րն է անարդար: Մեզ ընդհանրապես հետաքրքիր չէ դա: Իսկ ինչո՞ւ է մեզ թվում, թե աշխարհին շատ հետաքրքիր է ղարաբաղյան պատերազմը: Ի՞նչ հասարակական կարծիքի մասին է խոսքը, երբ մեզ կրակում են, մենք կրակում ենք, հասարակական կարծիքը որտե՞ղ է կանգնած, այդ կրակոցների ո՞ր հատվածում է կանգնած՝ ոչ մի տեղում: Նրա համար միևնույնն է:

Գուցե աբսուրդ թվա, բայց նույնն է նաև դիվանագիտությունը: Վերջին 25 տարվա ընթացքում ղարաբաղյան հարցի շուրջ քանի՞ որոշում, բանաձև, փաստաթուղթ կա, եթե այդ ամբողջ թվաբանությունը հավաքեինք, այս ամբողջ փողոցը ծայրից ծայր կլցվեր: Ի՞նչ տվեց մեզ այդ ամեն ինչը, երբ այն կողմից կրակում են: Դիվանագիտությունն աշխարհում դեռ ոչ մի պատերազմ չի փրկել: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամբողջ աշխարհի դիվանագիտական միտքն աշխատում էր կանխել պատերազմը, նույն էլ՝ երկրորդի ժամանակ, բայց չկանխեց: Միտքը չի կարող կանխել պատերազմը, երբ դու որոշել ես, որ պիտի կրակես: Պատերազմի մղումներն այլ պատճառներով են: Ոչ ոք չի կարող սահման դնել, կարգավորել: Մի ուրիշ բան ասեմ. գնացեք մեր տեղական մամուլի վերջին 2-3 տարիների համարները նայեք, տեսեք քաղաքական, պետական գործիչները, քաղաքական վերլուծաբանները, տեխնոլոգներն ինչպես էին հավաստիացնում մեզ, որ պատերազմ չի լինելու: Հիմա այդ մարդկանց խոսքն ի՞նչ արժեք ունի ինձ համար: Հիմա եթե այդ նույն մարդիկ ինձ բացատրեն, որ վաղը պետք է այսինչ բանն անել, ո՞նց կարող եմ վստահել նրանց: Երբ երկրի ղեկավարը Ռուսաստանի արտգործնախարարին հարցնում է՝ ինչո՞ւ այսպես եղավ, այդ հարցի մեջ ամփոփված է ամբողջ դիվանագիտական աշխատանքի դատարկությունը:

Բանակը կայացած կառույց չէ, այն անձնազոհ կառույց է

Առաջնագծում մեր զինվորների գործից հետո, թվում էր, թե դիվանագիտական ճակատում մեր մեջքը կուղղվեր: Ինչո՞ւ այդպես էլ կորամեջք մնացինք:

-3 օրերի մեջ հերոսականության, անձնազոհության այդպիսի քանակություն, և այդպիսի դրսևորումներ անհնար էր պատկերացնել: 4-5 տարվա պատերազմում այդքան բան չի լինում: Երբ կարդում եմ նրանց այդ պատմությունները, զարմանում եմ: Այդ մի մատ էրեխեքի մեջ որտեղի՞ց կուտակվեց այդքան հերոսականություն, անձնազոհություն: Այ, դա մեր հարստությունն է, դա է, որ պիտի վերցնենք ու սնվենք դրանով:

Շատ անգամներ ենք լսել այս անհեթեթ արտահայտությունը՝ «մեր երկրի ամենակայացած կառույցը բանակն է»: Բանակը չի կարող լինել երկրի ամենակայացած կառույց, եթե ամբողջ երկիրը կայացած չէ: Բանակը կարող է դառնալ կայացած երկրի հանրագումարը: Պատկերացրեք՝ տուն եք կառուցում, որտեղ չորս ամուր պատեր են և էլ ոչ մի բան, և ասում եք՝ տունը կայացած պատեր ունի: Շատ լավ է, որ տունն ամուր պատեր ունի, բայց այդ խեղճ պատերն ինչքան այդպես կանգնեն, եթե ներսում բովանդակություն չկա: Էն էրեխեքը, ովքեր կանգնած են սահմանին, ամրություն պետք է զգան իրենց թիկունքում: Եվ դա պիտի լինի ամուր պետության տեսքով, բոլոր կառույցներով: Բանակը կայացած կառույց չէ, այն անձնազոհ կառույց է: Դա է խնդիրը: Բանակն արեց ավելին, քան դու արել էիր իր համար: Ինքը քեզ փրկեց:

Մենք ջահ վառեցինք, մեր ճամփան տեսանք

Երբ մի տարի առաջ զրուցում էինք, ասացիք՝ մեր թոնիրը չի վառվում: Էս օրերին վառվե՞ց:

-Չէ, դա թոնիրը չէր: Դա ուրիշ կրակ էր: Թոնիրն այն է, որտեղ հաց է պատրաստվում, որը պիտի կերակրի քեզ: Դա թոնիր չէր, ջահի նման մի բան էր, որ ճամփա էր լուսավորում: Մենք ջահ վառեցինք, մեր ճամփան տեսանք: Եվ այդ ճամփան մեր միասնության մեջ է, պետք չէ թիկունքից օգնություն սպասել, օգնությունը դու ես քո էությամբ, քո մարդ տեսակով, քո թեկուզ թուլություններով:

Թոնիրը նոր պիտի վառենք, ջահի կրակը կբերենք, կկպցնենք կպչանին, երևի մի օր կկարողանանք հավաքվել և մեր հացը թխենք, որովհետև այս ժողովուրդն իսկապես քաղցում է: Շատ-շատ բաների քաղց ունի՝ արդարության քաղց ունի, ազնվության քաղց ունի, իր վաստակը տեսնելու քաղց ունի, լավ երկիր ունենալու քաղց ունի: Եթե չկերակրես, ինքը քեզ կուտի: Չեմ իմանում՝ հասկանո՞ւմ են վերևներում, թե՞ չեն հասկանում: Ես նույնիսկ ապշում եմ:

Մի ամիս է՝ մեր երկրի ղեկավարը չկանգնեց իր ժողովրդի առջև խոսի: Գնաց խոսեց Գերմանիայում, խոսեց գերեզմանոցում, խոսեց անվտանգության նիստին, բա մի անգամ չկանգնե՞ս քո ժողովրդին ասես՝ էս է վիճակը, պարտավոր եք իմանալ: Ո՞նց կարելի է մարդուն տեղեկություն չտալ: Ենթադրենք, էս գյուղը գրավել են, բա ես չիմանա՞մ: Կարո՞ղ է վաղը մեքենա եմ նստում ու գնում եմ այդ գյուղը: Ինչո՞ւ ամենատարրական բաները չես ասում: Բա ես քո նման ձրիակերին պահում եմ էսքան տարի իմ հաշվին, որ էդ ամեն ինչն իմանամ: Ինչո՞ւ պիտի էսօր տանը նստած ծնողը չորս կտոր լինի, չիմանա՝ իր երեխան էսօր ապրո՞ւմ է, թե՞ չի ապրում:

Մենք բոլորս գիտենք, որ ղարաբաղյան պատերազմը քաղաքական լուծում չունի: Այն միայն կռվով է լուծվելու:

Մենք, կարծես, միշտ սպասում ենք, որ դրսից ինչոր մեկը կգա և կօգնի մեզ՝ Ռուսաստանը կգա կօգնի, Մինսկի խումբը կօգնի….

-Մոլորակի վրա մեկը չկա, ում մենք հետաքրքրում ենք: Բոլոր դարերի մեջ միայն ինքներս ենք կարողացել պահել մեզ: Աշխարհի մեծերի հոգսը մենք չենք: Մեր հոգսը մեր հոգսն է, արյունը մեզնից են քամում-տանում, մեր երկիրն է ավերվում: Կան մարդիկ, ովքեր մտածում են այդ մասին, այլապես հիմա փլատակների տակ կլինեինք:

Խնդիրը միայն պատերազմի մեջ չէ: Խնդիրը երկիրը երկիր դարձնելու մեջ է: Ուժեղի հետ չեն կռվում, որովհետև պարտվելու հավանականությունը մեծ է, թույլի հետ են գնում կռվելու: Կառուցենք, սարքենք, շենացնենք, դարձնենք այնքան ուժեղ պետություն, որ ոչ մեկի մտքով չանցնի մեզ հետ կռվի: Դա է պատերազմը կասեցնելու միակ ճանապարհը, ոչ թե կռվելը: Ամբողջ աշխարհի համար պարզագույն լուծումն է:

Տեսեք, թե մեր սերունդ ինչ սերունդ եղավ՝ դժբախտագույն սերունդ. տեսավ, թե ոնց է փլուզվել հսկայական կայսրությունը, երկրաշարժ տեսավ, պատերազմ տեսավ, սոցիալական դժվարություններ տեսավ, արտագաղթ տեսավ, ոչ մի լուսավոր բան չտեսավ: Լավ, հո մենք դատապարտված չէինք: Հիմա մենք տանգնապ ունենք, որ այս նույնը ժառանգում ենք եկող սերունդներին: Մենք ուզում ենք նրանց ժառանգել ապրելու իրավունք, վաստակն ունենալու իրավունք, հայրենիք հետ գալու իրավունք ժառանգենք նրանց, ովքեր դրսում են: Ո՞նց անենք դա՝ թաքնվելո՞վ, դրսի ուժեղներին օգնության կանչելո՞վ: Դա ելք չէ:

Երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը

Եվ ո՞րն է ելքը:

-Ելքը գործն է, որն ինչ գնով էլ լինի պետք է տանել-հասցնել ավարտի : Ես հասկանում եմ՝ մի մարդու կորուստը մի ամբողջ տիեզերքի կորուստ է՝ նայած այդ մարդն ում համար ով է: Երկու երիտասարդ, առաջին կանչի ենթակա տղաներ ունեմ տանը, Աստված մի արասցե, այդ զոհը կարող է նաև իմ տղան լինել: Բայց լավ, այդ դեպքում ի՞նչ անենք, ո՞նց անենք, որ այս ամենը վերջանա: Պետք է, չէ՞, ինչ-որ ձևով վերջացնել, չի կարելի խնդրից անընդհատ փախչել, այստեղ թաքնվել, այնտեղ թաքնվել, էն հաշտության բանակցության, խաղաղության պայմանագրի, մադրիդյան սկզբունքների ետևում: Ինչքա՞ն: Մի կրակոցն այդ ամեն ինչը հողին է հավասարեցնում: Բայց էդ կրակոցն իմ էրեխու սրտին է գալիս: Սա է ամբողջ ողբերգությունը: Քանի՞ կյանք մեռնենք, որ մի նորմալ ապրել վաստակենք: Մենք էլ ենք աստծու ստեղծած, ի վերջո, մենք էլ ենք ապրել ուզում:

Ու ի՞նչ պիտի արվի:

-Մենք պիտի մի քիչ լրջանանք: «Բաքվում թեյ խմելու» արտահայտությունները պիտի հանենք: Մենք թերագնահատում ենք մեր թշնամուն: Ինքը բավական ուժեղ և կազմակերպված էր: Լեգենդներն ու առասպելները, թե հեսա ծափ կտանք ու ամբողջ թուրքական բանակը կնահանջի՝ ևս 15 շրջան թողնելով, հեքիաթային ժանրից են: Սա պատերազմ է 21-րդ դարի նորագույն մահաբեր զենքի գործադրմամբ, որտեղ այլևս ֆիդայական պատերազմներն ու ֆիդայական կռիվները տեղ չունեն:

Նոր խոսում էինք ձեռքբերումների մասին: Ինչքան էլ զարմանալի լինի, պատերազմում կարող է նաև ձեռքբերումներ լինեն, այն համախմբվածությունը, որ կար, որ տեսանք, քի՞չ էր: Մի հարյուր տարի մեր ժողովրդին էլի հայ կպահի: Այդպիսի բաներով է երկիրը երկիր դառնում, քեզ նորից արթնացնում է, ասում է՝ ամեն ինչ մեռած չէ, դու դեռ շանս ունես, էնքա՜ն ներուժ ունես քո թիկունքում, մի հուսահատվիր: Եվ ասում է, որ երկիրը դու ես, ոչ թե քո վերնախավը, քո իշխանությունը: Նրանք գալիս-գնում են: Երկիրը դու ես, էս հողին կպած, երկրի դարդ ու ցավով ապրող մարդն է երկիրը: Ու բոլորն են զինվոր, միայն սահմանի վրա կանգնածը չէ, դաշտում աշխատողն էլ, գործարանում աշխատողն էլ, առավոտյան ժամը 9-ին աշխատանքի գնացող ու վեցին տուն եկողն էլ: Ամեն մեկն իր խրամատում իր գործը պետք է նորմալ անի, որ երկիրը երկիր մնա:

Հարցազրույցը վարեց Մարինե Մարտիրոսյանը

http://hetq.am/հովիկ չարխչյան hovik charkhchyan

Պետք է հասկանանք, թե ինչու չօգտագործվեց առավելագույն հզորությամբ զինտեխնիկան. Հովիկ Չարխչյան

10 Ապր

NewsBook-ի զրուցակիցն է գրականագետ, 1996-98 թթ. ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ Հովիկ Չարխչյանը:

— Պարոն Չարխչյան, Սերժ Սարգսյանը Գերմանիայում հայտարարեց, որ մենք հակառակորդին դիմակայում ենք 80-ականների զենքերով: Ի՞նչ է սա նշանակում, որ մենք իմանալով, որ պատերազմի մեջ ենք, գումար չենք ունեցել կամ ունեցել ու չենք տրամադրել ԶՈւ զինանոցը թարմացնելու համար:

— Մինչ այս գործողությունները մեզ բազմիցս հավաստիացրել են, որ հայոց բանակը ստանում է նորագույն սպառազինություն՝ գիտության, տեխնոլոգիաների վերջին նորություններով համալրված: Տվյալներ էին տրամադրվում, թե որ զինատեսակը որ երկրից է ներկրվում, ու հիմա նախագահի նման հայտարարությունն առնվազն տարօրինակ է, այն էլ մարտական գործողությունների ժամանակ: Մյուս կողմից կա տպավորություն, որ Սերժ Սարգսյանի հայտարարությունը ոչ թե իրականությունն էր արձանագրում, այլ փորձում էր ռազմական գործողությունների պատկերն ավելի տպավորիչ երանգներով ներկայացնել, իսկ իրականում, որքան ես հասկացա, մեր կողմից օգտագործված զինատեսակներն այնքան էլ հին չէին, որքան կարող էր տպավորություն ստեղծվել: Ամեն դեպքում, կարծես թե փաստեցին, որ մեր ԶՈւ-ն այն աստիճան համալրված չէ, որքան մենք կցանկանայինք, իսկ վկայություններից մեկն այն է, որ այսօր համաժողովրդական դրամահավաք է զինտեխնիկա գնելու համար և նաև այն, որ ՌԴ-ի 200 միլիոնի վարկի դիմաց զենքերը դեռևս տեղ չեն հասել: Սրանք հարցեր են, որոնք շատ ավելի լուրջ ու փաստարկված պատասխաններ են ակնկալում, քան թե հիմնվենք ենթադրությունների ու կասկածների վրա: Կարծում եմ՝ վերջին 4-5 օրվա պատերազմից հետո ավելի լուրջ կվերաբերեն այս խնդիրներին:

— ՀՀ-ն այս կամ այն ծրագրի իրականացման համար միլիոնավոր վարկեր էր վերցրել, գումարներ ծախսել, բայց փաստն այն է, որ հայտարարվեց, թե մենք հին ռազմական տեխնիկա ունենք:

— Այս պատերազմը շոշափեց մեր հիվանդոտ տեղերից մեկը՝ պետական միջոցների մսխում և արդյունավետ օգտագործման խնդիր: Հիմա ինչ ինֆորմացիա կարդում են, հասկանում են, որ մարդիկ ավելի շատ այս խնդիրներին են ուշադրություն դարձնում, թե ինչու այս կամ այն ոլորտներում հսկայական ծախսեր կատարվեցին, մինչդեռ դրա դիմաց կարող էր արդիականացնել պաշտպանական համակարգը: Նկատեցի, որ նույնիսկ հիշել են 170 հազար արժողություն ունեցող չարաբաստիկ բիոզուգարանները, այնինչ դրանց փոխարեն կարելի է մի երկու անօդաչու սարք գնել:

— Այս ամենի համատեքստում ի՞նչ եք կարծում՝ արժե, որ շարունակվի եկեղեցաշինության մոլուցքը:

— Հիշենք Րաֆֆու խոսքերը, ով 150 տարի առաջ ասում էր` փոխանակ եկեղեցիներ կառուցելու պետք է բերդեր կառուցենք: Բայց չեմ կարծում, թե մեր մեծագույն ողբերգությունն այն է, որ մենք եկեղեցի, այլ ոչ թե բերդեր ենք կառուցում, համենայն դեպս, պետք է ամեն ինչ արվի չափի մեջ, քանի որ երբ չափի զգացողությունը խախտվում է, ապա դա անպայման իր վատ հետևանքները թողնում է: Ամեն դեպքում ես հակված եմ մտածելու, որ Հայաստանն ու Արցախը ներկա պահին անհրաժեշտ քաղաքականության զենքեր ունեն իրենց իրավունքներն ու սահմանները պաշտպանելու համար: Կարծում եմ, որ մեր կողմը ընդամենն իր ունեցածն առավելագույն կերպով չօգտագործեց՝ ելնելով իրավիճակից: Եթե իրադարձությունները շատ ավելի հեռու գնային, ապա մենք առիթ կունենայինք տեսնելու մեր իրական ուժի ծավալներն ու հզորությունը: Ես այսպես եմ կարծում և չեմ ցանկանում իրավիճակն այդքան ողբերգական գույներով ներկայացնել, թե մենք պատերազմի գնացինք պարսատիկներով, հաստատ այդպես չէր: Սակայն պետք է նաև փորձեն հասկանալ, թե ինչո՞ւ չօգտագործվեց առավելագույն հզորությամբ զինտեխնիկան, քանի որ սա էլ հարց է, որ պետք է պատասխան ստանա: Ես լավ հասկանում եմ, որ հիմա էմոցիոնալ դաշտը բարձրացել է վերին շերտ և մի փոքր ժամանակ է պետք, որպեսզի կրքերը հանդարտվեն, ու մենք անցած 4 օրերի իրադարձությունները մի փոքր ավելի սթափ և ռեալ գնահատենք:

— Այս պահին մեզ մոտ սրվել է հակառուսական տրամադրվածությունը, նույնիսկ մարդիկ, ովքեր կողմ են արտահայտվել ԵՏՄ-ին, հիմա այլ բան են ասում: Ի՞նչ եք կարծում՝ ՌԴ-ն դասեր կքաղի, կմտածի, որ տարածաշրջանում իր վերջին դաշնակցին է կորցնում, թե պատմությունը կկրկնվի, և ՌԴ-ն, ինչպես Արցախյան գոյամարտի ժամանակ, աջակցում էր Ադրբեջանին, այնպես էլ կշարունակի հիմա:

— Իմ տպավորությունն այլ է, քանի որ այս պահին ես ոչ թե հակառուսական տրամադրություն են տեսնում, որքան վատ տրամադրվածություն մեր արտաքին քաղաքականության դեմ: Խոսքն ավելի շատ գնում է այն մասին, որ մենք սխալ ենք կառուցել մեր արտաքին քաղաքականությունը, ոչ թե հասցեագրված է կոնկրետ երկրի: Եթե մենք ակնկալիքներ ենք ունցել ինչ-որ երկրից և դրանք չեն արդարացվել, գուցե մեղավորն ինքներս ենք, որ չափից ավելին ենք սպասել և հիմա դա չենք ստանում, այլ ոչ թե նրանք, ովքեր պետք է գային ու մեզ հովանավորեին կամ օգնության ձեռք մեկնեին: Կարծում եմ՝ մենք պետք է մի փոքր ավելի լրջանանք և շեշտենք, որ կա ազգային և պետական շահ, արժանապատվություն, որպեսզի ամեն անգամ վիրավորվածի ու մոռացվածի կարգավիճակում չհայտնվենք: Պետք է մի քիչ ավելի խելացի լինենք, ուշադիր ընտրենք այն խմբերը, որոնց անդամակցում ենք, այն դաշինքներն, որոնց անդամակցում ենք և ամեն պատահական փաստաթղթի տակ չստորագրենք՝ չիմանալով, թե իրականում ինչ է մեզ սպասում: Հիմա շատ բաներ կարող են գրել ՌԴ-ի, Բելոռուսի, Ղազախստանի և մյուսների հասցեին, սակայն դրանից բան չի փոխվում և մեր վիճակը չի լավանում, այլ ավելի ճիշտ կլինի մի քիչ լրջանանք և մտածենք, թե այս ամեն ինչից հետո ինչպես են շարունակելու կառուցել մեր արտաքին քաղաքականությունը:

— Անկախ ամեն ինչից` ի՞նչ եք կարծում՝ պատմության կրկնություն կլինի նույն ՌԴ-ի պահվածքի հարցում, ինչպես եղավ Արցախի ազատագրական շարժման ժամանակ:

— Պատմությունը մի վատ սովորություն ունի, այն է` անընդհատ կրկնվելու, մոռացվածը դարձյալ վերհիշելու սովորությունը: Ընդունված է ասել, որ մարդիկ միայն իրենց սխալներից են դասեր քաղում, սակայն կարծես թե ոչ մի դաս էլ չեն քաղում, այլ ամեն ժամանակաշրջան գալիս են ու նորից մատը դնում են ցավոտ վերքի վրա և կրկին հիշեցնում, թե ինչն ինչպես պետք է անեինք ու չենք արել: Միակ ուրախալի և ոգևորող հանգամանքն այն է, որ ներկա պահին մեր երկրում համախմբվածության այնպիսի աստիճան գոյություն ունի, որով, նույնիսկ, կարելի է սարեր շուռ տալ ու չօգտագործել այս պահի տրամադրությունները, համաժողովրդավարական միասնությունը կլինի մեր մեծագույն բացթողումներից, իսկ մնացած բոլոր խնդիրները ժամանակին լուծվող խնդիրներ են: Կորցնել ժողովրդի վստահությունը հերթական անգամ, նորից հասցնել հիասթափության դա ոչ մի կերպ որևէ մեկին երբեք չի ներվի: Միևնույն ժամանակ ես կարծում եմ, որ պետք է լինեն պատժվողներ, քանի որ այս ընթացքում ունեցանք ձեռքբերումներ, բայց ունեցանք նաև բացթողումներ: Այս ամենը պետք է դիտարկել և հասկանալ` որտեղ էին սխալները, ովքեր էին սխալների պատասխանատուները, քանի որ եթե հիմա չպատժենք սխալների մեղավորներին, ուրեմն՝ վաղը նորից ենք սխալվելու:

— Ռազմական գործողությունները նախկին 4 օրերի նման հուժկու չեն, բայց այսօր խոսվում է Արցախում խաղաղապահ զորքեր տեղակայելու մասին: Ձեր գնահատականը` որքանո՞վ է ճիշտ, որ այսքան տղաների զոհվելուց հետո այդ հողը խաղաղապահ ուժերի վերահսկողության տակ անցնի:

— Մեծագույն սխալ է և դրա մասին, նույնիսկ, երկրորդ կարծիք լինել չի կարող, քանի որ ցանկացած օտար զինվորի ներկայությունը մեր երկրի տարածքում, դա արդեն վատ է մեր ազգային անվտանգության համար: Ես չեմ կարծում, որ մենք այնքան անհույս վիճակում ենք կամ կորցրել ենք ինքներս մեզ պաշտպանելու կարողությունը, որ մեր տարածքը միայն կարող են խաղաղապահ ուժերը վերահսկել: Խաղաղապահ ուժերին բերում են ծայրահեղ դեպքերում, երբ իրավիճակը անվերահսկելի է և այլևս տեղի ուժերն ի զորու չեն լուծել իրենց առջև դրված խնդիրները: Այսօր մենք շատ լավ ապացուցեցինք, որ պատրաստ էինք դիմանալ այդ հզոր ու անակնկալ հարվածին և հսկայական կորուստներ էլ չունեցանք՝ տարածքային իմաստով: Այս դեպքում ի՞նչ խնդիր պետք է լուծի խաղաղապահ զորքն այս տարածքում, ես կոնկրետ ոչ մի կերպ չեմ հասկանում: Այս խոսակցությունների մեջ ավելի շատ տեսնում եմ 3-րդ երկրների միտումն իրենց զինուժն այս տարածաշրջանում տեղակայելու մեծ ցանկությամբ:

Հարցազրույցը՝ Անի Արամիes-1

Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.am

Մարդուն պահելն է հերոսություն. երկիրն առանց մարդու դատարկ արոտավայր է…

10 Փտր

Արցախյան շարժման 27- ամյակի առիթով  Times.amը կներկայացնի հարցազրույցների շարք՝ «Դեպի միացում»  կամ  «Բաժանում  միացումից հետո» վերտառությամբ: Զրուցակիցները լինելու են տարբեր ոլորտի ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ շարքային քաղաքացի, ով  մասնակից է  եղել  շարժմանը,  «միացման» ցույցերինՇարքի  առաջին հարցազրույցը գրող, գրականագետ ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆԻ հետ է, ով 1996-98-ին եղել է ՀՀ պաշտպանության նախարարության լրատվության ու քարոզչության վարչության պետի տեղակալ։

-1988 թվականի  փետրվարի 12-ին Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ ժողովրդական առաջին զանգվածային ցույցը՝ ԼՂԻՄ-ը Հայաստանի հետ վերամիավորվելու պահանջով:  Իսկ  արդեն փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ-ի ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհուրդը որոշում ընդունեց անջատվել Ադրբեջանից և վերամիավորվել ՄայրՀայրենիքի` Հայաստանի հետ և տեղի ունեցավ  արցախյան առաջին ցույցը Երևանում: Ավելի ուշ՝ 1989-ի դեկտեմբերի մեկին Երևանում կայացած ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և ԼՂԻՄ Ազգային խորհրդի միացյալ նիստում ընդունվեց պատմական որոշում` Հայաստանի հետ Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին: Բայց հետո երբեմնի Ազատության հրապարակում հնչող «Միացումից» հեռացանք և ունեցանք Անկախ Արցախ և Անկախ Հայաստանի Հանրապետություն: Այն ժամանակվա իշխանությունների և դրան հաջորդածների ներկայացուցիչները, քաղաքական շրջանակները տվել են  «Միացումից» շեղման քաղաքական,  ռազմական կամ  ռազմաքաղաքական հիմնավորումները: Ըստ Ձեզ՝ կա՞ր սրա նաև հասարա-քաղաքական կողմը, այլ պատճառներ:

Սովորաբար 88-ի շարժման այսպիսի բնորոշումներ կան՝ Անկախության համար պայքար, զարթոնքի ժամանակաշրջան և այլնԲայց մի հանգամանք կա, որն անտեսվել է, այն է՝ ովքե՞ր էին Անկախության համար պայքարողները: Դա մի սերունդ էր, որին ներարկվել էր  խորհրդային գաղափարախոսություն, բայց նրանք ոտքի կանգնեցին և պահանջեցին այն ամենը, ինչն ունեցանք: Սա ապացուցում է, որ քարոզչությունը, գաղափարախոսությունը  և  մնացածը մեծ հաշվով  դատարկ  բաներ  են: Եթե քո արյան մեջ գենետիկան նստած է այն, ինչը ստիպում  է այդպիսին լինելաշխարհում ոչ մի գործոն չի կարող քեզ վրա ազդել  կամ  մեղմել ցանկությունդ: Իսկ ինչո՞ւ հրաժարվեցինքորովհետև  հոգևոր աշխարհից  անցում կատարեցինք դեպի նյութականը: Ի վերջո, բացի մարդկային հարաբերություններից կան նաև առևտրային, ֆինանսական հարաբերություններ, սեփականության ապահովման խնդիրներ: Եվ այդ ժամանակ հայրենիքը նեղանումնեղանում  և հայտնվում է չորս պատերի սահմաններում, որը քո տունն է, քո մասնավոր տարածքըԱյ այդ սահմանների նեղացումն էլ հենց բերեց սրան՝ մեր մաշկը սկսեց ավելի մոտիկ լինել մեզ:

Սրան հաջորդեցին ցավալի 90-ականները, երբ ընդամենը մի 10.000 տղա երկիր էր պահում, իսկ ի՞նչ էին անում մյուներըԵս շատ լավ հիշում եմ այդ տարիները, երբ Երևանում հազարավոր մարդիկ կային, ովքեր գաղափար չունեին, որ պատերազմ է ընթանում: Նրանք իրենց կենցաղով էին, և իրենց առօրյան բնավ չէր հուշում, որ երկիրը պատերազմի մեջ է: Ես երբեմն բաներ եմ ասում, որոնց համար ինձ մեղադրում են, բայց տեսեք՝ զինվորական օրենքներով  դասալիք է համարվում այն մարդը, ով լքում է դիրքերը, և նրան պատժվում են պատերազմական օրենքներով: Եվ ուրեմն այն մարդկանց նկատմամբ, որոնք պատերազմի օրերին երկիրը լքեցին, պետք է ընդգծված վերաբերմունք ունենալ: Հայրենիքդ վտանգի մեջ է, իսկ դու թողնում ու գնում ես: Ի՞նչ է սա, եթե ոչ` դասալքությունովքե՞ր  են նրանք, եթե ոչ` դասալիքներ: Հետո էլ այդպիսիք հեռուներից սիրում են հայրենիքը, հեռուներից խորհուրդներ են տալիս: Էս երկիրը պետք է ընդգծված վերաբերմունք ունենա դրանց, հատկապես 1990-94-ին գնացածների նկատմամբ: Երկիրդ վտանգի մեջ է, ո՞ւր ես թողնումգնում: Ինչի՞ն ես սպասում. որ մեկ ուրիշը քո փոխարեն պայքարի, շտկի, հետո դու գա՞ս: Ահա այս կարգի կորուստներ ունեցանք 1988-ից հետո, ցավալի կորուստներ: Ու եթե ձեռքբերումների մասին ենք խոսում՝ անկախություն, պատերազմում հաղթանակ, ապա սրանց կողքին  պիտի նշենք նաև կորուստներըորովհետև   իրականությունից ոչ  մի տեղ  չես փախչի:

-Հայաստան-Արցախ վերամիավորման ձախողման համար Արցախում մեղադրում են այդ  ժամանակվա ՀՀ  իշխանություններին: Արդյո՞ք հասարակության մակարդակով սրան պատրաստ ենք կամ գնում ենք սրան:

Անկեղծ ասած՝ պատմության մեջ անձնավորված մեղադրանքները երբեմն պարզապես մերկապարանոց են լինում: Այս իրադարձություններում հանգամանքների հսկայական շղթա, փաթեթ կա, որ բերումհագեցնում են նման իրավիճակի: Պատմությունը տարիներ հետո ամեն ինչ իր տեղն է  դնելու: Ինչ վերաբերում  է հասարակության ընկալմանը, ապա  մարդկանց նախ պիտի հոգեբանորեն, գաղափարապես  պատրաստել: Բայց եթե կա արժեքների խեղաթյուրումնա  չի  ընկալի իրականությունն այնպես, ինչպես  որ է: Այսօր մի իրականության մեջ Ղարաբաղի խնդիրն է, մեկ ուրիշ իրականության մեջ մենք ենք ապրում: Մի  իրականության մեջ մեր հաղթանակներ են , մյուսում՝ մենք ենք` մեր կորուստների ու պարտությունների հետ: Եվ քանի դեռ այդ երկուսի միաձուլումը չի կայացել, այդ խնդիրներն անընդհատ  ունենալու  ենք: Պատմական բազմաթիվ դեպքեր են հայտնի, երբ ունեցածը չենք գնահատել ինչպես հարկն է, և արդյունքում այն կորստի ենք մատնել : Ասածիս լավագույն ապացույցը Կարսի անկումն էր:

— Ակտիվորեն Արցախի միջազգային ճանաչման հարց ենք առաջ տանում, միաժամանակ, և  Արցախում,  և  ՀՀ-ում  պաշտոնական մակարդակով  վստահեցնում են,  թե  մի օր  լինելու  է  վերամիավորումը:

Այսօրվա աշխարհաքաղաքական զարգացումներն արմատապես տարբերվում են այն քաղաքական դրսևորումներից, որ կար 50 տարի առաջ: Այսօր ամենուր գործում են երկակի ստանդարտները: Իսկ եթե մի խնդրի վերաբերյալ գոյություն ունի  2 ստանդարտ, դա արդեն ստանդարտ չի: Տեսեք, Արցախը չի գտնում իր լուծումը  միջազգային հարթակում, բայց աշխարհի մեկ այլ անկյունում զարգացումներն այնպիսի անսպասելի հանգուցալուծում կարող են թելադրել, որ միանգամայն անսպասելի էր: Օրինակ՝ Ղրիմի անջատումն Ուկրաինայից և  միացումը ՌԴինկամ Վրաստանի տարածքային կորուստները՝ Աբխազիա, Հարավային Օսիա: Ըստ այդմ՝ չի բացառվում, որ մի օր  էլ մենք ունենանք  այնինչին 20 տարի է` ձգտում ենք: Բայց  նախ պիտի հստակեցնենք, թե ինչ  ենք ուզում: Ոմանց այսօր թվում է, թե  երկու  հայկական պետություն ունենալը նպաստավոր է, ասում են՝ դե ՄԱԿում 2 ձայն կլինի և այլն Մյուս հատվածը, որ գիտի ինչ  է երկու պետականություն ունենալը (պատմության ընթացքում ունեցել և կորցրել ենք), հակված է պնդելու, որ չկա ավելի լավ տարբերակ, քան միավորումը: 1988-ին սրան էինք գնում, հետո  հեռացանք՝ տարբեր հանգամանքների բերումով, հիմա և  ժողովրդի, և  իշխանության մոտ  մի տեսակ սպասողական  վիճակ է:

-Այսինքն՝ ամեն ինչ  անում ենք դեպի հեռացում և ասում՝ մի օր միավորվելու ենք…

Իհարկե, բայց հեռանկարը հասկանալու և լուծումներ առաջարկելու համար ավելի շատ ինֆորմացիայի կարիք կա, ինչը, ցավոք, մենք չենք  տիրապետում: Ի վերջո, ցանկացած տարակարծություն նաև ինֆորմացիայի պակասից է գալիս: Մենք  չենք տիրապետում   ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ամբողջ  գործընթացի մանրամասներին, դրանից բխող հնարավոր հետևանքներին, ուստի ամեն ինչ կառուցված է ենթադրությունների վրա: Երբ հարցնես իշխանություններին, կասեն, որ 6 հոգի է  տիրապետում գործընթացին: Եվ մենք ստիպված ենք ապավինել այդ 6 հոգու հեռատեսությանն ու  հնարամտությանը՝ դրանից ելնելով  կանխորոշել  ապագան:

-1988-ի «Միացումից» գանք 2015-ի  բերձորյան «բաժանման»:

Մի օրինակ բերեմ: Պատահում է, չէ՞, որ երկար տարիների ընկերները հանկարծ մի փոքրիկ, աննշան միջադեպի պատճառով  կարող են  իրարից բաժանվելԶարմանալի է, որ աննշան հակասությունը կարող է մոռացության տալ, որ ժամանակին հարազատներ են եղել, և տարիների մտերմությունն  ու հավատարմությունը մի վայրկյանում մղվում է երկրորդ պլան: Հիմա  նույնն այդ դեպքում էր. մի իրավիճակ ունեցանք, երբ մոռացանք, թե ինչն է  կապել մեզ իրար՝ նույն երկիրն ենք, նույն  ժողովուրդը, նույն  հողն  ու ջուրը: Ես թշնամի եմ  համարում նրան, ով Արցախը բաժանում  է ՀՀից  կամ հակառակը: Ուրիշ  բառ  չեմ կարող գտնել, որովհետև ցանկացած քայլ ժողովրդի և պետության դեմ` դա թշնամություն է: Սա աններելի է, միաժամանակ աններելի է այն մարդկանց արարքը, ովքեր այս միջադեպի հեղինակներն են, ովքեր անում են քայլեր՝ լավ իմանալով, թե դա ինչի կհանգեցնի: Այստեղ ժողովրդի վերաբերմունքը պիտի միանշանակ լինի: Երբ ծնողն իր զավակին դաստիարակում է, պատահում է նաև այնպես, որ մի թեթև ապտակ էլ է հասցնում: Բայց դա չի նշանակում, թե երեխան այլևս նրանը չի: Չի նշանակում, որ զավակը պիտի լցվի հիշաչարությամբ ու ատելությամբ: Նա էլ իմ զավակն է, ես իր հայրն եմ, այլապես ինչպես  ձևավորենք ու պահպանենք ընտանիք, երբ ամեն միջադեպից հետոՆերելը լուրջ բան է, թշնամուն պիտի  չներես, բայց քոնին պարտավոր ես: Ես չեմ հասկանում՝ ինչպես կարելի  է   թշնամուն   ներել, միևնույն ժամանակ  չեմ  հասկանում, թե   ինչպես կարելի է հարազատին չներել: Իսկ ՀայաստանԱրցախ տարանջատման մասին շշուկներն անգամ օրորոցում պիտի խեղդել:

-Արցախի ղեկավարությունից  շատ ուղիղ ասացին, որ իրենք չեն խառնվում  ՀՀ-ի ներքին խնդիրներին, ՀՀ-ն  էլ  չպետք է  խառնվի  իրենց  խնդիրներին:

Արդարացում չկա դրան: Ինչքան էլ գիտենք, թե ինչու ենք այսօր առաձին պետություններ, բայց մեզ համար էլ հո առանձին չե՞նք: Չի կարող լինի մեր ու ձերԱյդ բաժանումը ոչ մի լավ բանի չի բերի: Կարող ենք օտարի աչքին թոզ փչել, բայց մեր աչքին  ինչի՞  փչենք:

— Մեր սխալն այն  չէ՞ նաև, որ  ամեն օր հերոսներ և չհերոսներ ենք փնտրում, այն դեպքում, երբ, օրինակ, հերոսը մեր կողքին է, մեզանից հեռու չէ:

Մի քանի օր առաջ երիտասարդների հետ էի խոսում և հարց տվեցի՝ տեսե՞լ եք, որ մի հողագործի մեդալ տան, մրցանակ տան, որովհետև լավ հողագործ է: Իհարկե՝ ոչ: Մեզ համար հերոսը նա է, ով զոհվել է, կենդանի հերոս ունենալ չենք ուզումՄինչդեռ մեր շուրջ կարելի է հարյուրներով գտնել հերոսական մարդկանց, օրինակ՝  նա ով առավոտյան գնում է աշխատանքի և իր գործն անում է բարեխղճորեն: Մենք վաղուց դադարել ենք նաև կենտրոնանալ անհատի վրա, փոխարենը խոսում ենք հասարակությունից, ժողովրդից ամբոխից, սոցիալական խմբերից: Անհատը մեռել է մեզ համար: Բայց երկիրն անհատով է երկիրԻնչ ասել է երկիր առանց մարդու, դա դատարկ արոտավայր է, լեռներ, ձորեր, դաշտավայրեր…  Երբ ասում ես` երկիր ես պահում, ուրեմն՝ դու պահում ես այն մարդուն, ով ապրում է այս երկրում: Մարդուն պահելն է հերոսություն:

Մի վատ երևույթ էլ կա՝ մարդուն վարկաբեկում են անպատժելիության մթնոլորտում: Օրը ցերելով  մարդուն կանպատվեն, կզրպարտեն և  նա  կմնա անպաշտպանչի իմանա`  ինչպես վարվի` արդարանա՞, թե՞Ամեն մեկը պիտի հասկանա, որ դիմացինին վարկաբեկելն անբարոյականություն է, սա էլ հասարակության կրթվածությունից է գալիս: Ազատությունն ընկալվել է սխալ՝ ով ինչ ուզի` ասի ու անի: Իրավունքների մասին բոլորը հիշում են, բայց մոռանում են պարտականությունների մասին: Միտինգ են անում, բողոքում են, խոսում իրավունքներից, բայց հենց հարցնես պարտականություններից, այդտեղ խոսակցությունը կավարտվի: Այսօր մարդիկ կան, որոնք կարծես ծնվել են  ուրիշների արածները գնահատելու համար, իսկ  իրենք ինչ են անում՝ էս պետության համար, երկրի, էս ժողովրդի համար: Ոչինչ… Այսօր մի ամբողջ հասարակություն անպաշտպան է ագրեսիվ փոքրամասնությունիցորը   բզկտում ու տրորում է իր ճանապարհին հայտնված ամեն  ինչ:

-Խոսք գնաց կենդանի հերոսների   մասին,  չվարկաբեկելու,  բայց երիտասարդը, ով ծնվել է պատերազմից հետո, չի ճանաչում  կռվածին և հանկարծ լսում է, որ մեկ ուրիշ պատերազմի մասնակից քաղաքական նախասիրություններից և  հայացքներից ելնելով  ասում է՝ նա չի կռվել, ընդամենը մի փամփուշտ է կրակել և այլն, և այլն: Եվ այդ երիտասարդին այլ բան չի մնում, քան հավատալ: Այսինքն՝ այստեղ ավագ սերունդը գործ ունեն անելու: Իսկ այն, ինչ տեսնում ենք կռվածների շրջանում, վտանգավոր է չափազանց:

Ես միշտ այս դեպքում հարցին հարցով եմ  պատասխանում՝ ո՞վ է հերոսը, խրամատում նստած զինվո՞րը, թե՞ նա, ով հաց էր ուղակում նրան: Իմ կարծիքով՝  երկուսն էլ և հավասարապես: Այսօր, երբ  տարանջատում ենք՝ թե նա, ով առաջին գծում է եղել՝ հերոս է, իսկ ով թիկունքում էր՝ հերոս չէ, կոպիտ սխալ է: Այստեղ կարևորը արարքի արժեքն է: Գրականության մեջ մեկը կարող է ընդամենը  մեկ գիրք գրել և ճանաչված գրող լինել, մյուսը մի սար գիրք կգրի և այդպես էլ ընթերցող չի ունենա: Նույնն է կյանքում է: Չի կարելի ասել՝ ես էսքան փամփուշտ եմ կրակել, ես չորս  շաբաթ քեզանից  ավել եմ մնացել, ուրեմն՝ չորս շաբաթով ավել հերոս եմ: Հերոս է նաև, ով երկրի համար գնացել, կռվել է, բոլոր գնացածներն են հերոսներորովհետև դա կամավորական կռիվ էր, պարտադրաբար չեն տարել: Իսկ ով տարանտաջում է, մատնում է իր հերոս չլինելը: Զինվորականությունը մասնագիտություն է և ոչ թե հերոսություն: Այսինքն՝ պետք է գնահատել արարքը, ոչ թե համազգեստն ու ուսադիրներըՄարդը չի կարող կանգնել մի բարձր տեղ և ասել՝ ես հերոս եմ, ինձ փառաբանեք: Դա պատմությունն է  որոշումՊատմությունը շատ լավ խմբագիր և սրբագրիչ է, իր տեղը կդնի արժանավորին, իսկ ավելորդը շպրտելով  դուրս: Ժամանակին էնքան հերոսների են փնովել, պիտակներ կպցրելբայց դա  եղել  է այնպես, ինչպես  Արարատին նետված քար: Քարը դիպել ու ընկել է, իսկ Արարատը մնացել է կանգուն:

-Եվ այս  իրողությունում  մտավորականների պասիվություն, չեզոք կեցվածք:

Ես կարծում եմ` ոչ միշտ է ճիշտ աղաղկել- պահանջել, թե  ո՞ւր է  մտավորականը: Իսկ որտե՞ղ նա պիտի լինի: Մտավորականի տեղը իր գրասեղանի մոտ է,   իր երաժշտական գործիքի մոտ, իր արվեստանոցում, նկարահանման հրապարակումդասախոսության սրահում: Ինքը քաղաքագետ չի, ռազմագետ չի, կուսակցական գործիչ չի, դու իզուր ես նրանից ավելին ակնկալում, նրան պետք չի կարգել առաջնորդ: Գնա դիտիր նրա ֆիլմերը, ներկայացումները, լսիր  երաժշտությունը, կարդա գրքերը և ըստ դրա դատիր մտավորականիդ: Ասել, թե  ով մասնակցում է միտինգներին ու ակցիաներին, նա է լավ մտավորականը, սխալ մոտեցում է: Այդ դեպքում նա ոչ թե  լավ մտավորական, այլ  լավ ակտիվիստ կլինի: Պահանջները ճիշտ չենք  դնում: Քաղաքական պայքարի մեջ  ասել, թե ուր է մտավորականը, ճիշտ չէՆա պիտի լինի ոչ թե քաղաքական գործիչ, այլ ունենա քաղաքացիական դիրքորոշում, որը կարող է արտահայտել իր գործերի միջոցով, այն դաշտում, որն իրենն է, որտեղ ինքն ուժեղ է:

— Գաղտնիք չէ, որ այսօր  մշակութային ոլորտը սերտաճած է իշխանության հետ: Եվ անգամ իրենց ոլորտին վերաբերող խնդիրներին շատերը վախենում են մոտենալ, քննադատել, կպնել, օրինակ՝ թուրք ռեժիսոր Ֆաթիհ Աքինի Հայոց ցեղասպանության թեմայով նկարահանած «Սպի» ֆիլմի հետ կապված՝ որպես հայ վիրավորված լինելով:

Միշտ էլ կգտնվեն պնակալեզ, ովքեր փորձում են ներկայանալ ազգի երևելիներ: Իսկական մտավորականները նրանք չեն, և մարդիկ տեսնում ու հասկանում են դա: Իսկական մտավորականը չի փորձի վախվորած, կռանալով  ինչոր բան մուրալ վերևներից, եթե նույնիսկ քաղցած մնա: Կեղծ մտավորականի թևի տակ կարող ենք լիքը պատվոգրեր տեսնել, կրծքին՝ մեդալներ: Բայց դա անարժեք բան է: Պատմությանը նայեք՝ Չարենցը ոչ մրցանակ ուներ, ոչ կոչում, բայց  Չարենցն էր: Վիլյամ Սարոյանին ԱՄՆի բարձրագույն մրցանակ և  խոշոր դրամական պարգև էին շնորհել, բայց  նա հրաժարվեց՝ ասելով, որ կա ավելի վեհ ու թանկ բան` մտավորականի ազատությունըՎերջին 100 տարվա մամուլը թերթեք: Քանի-քանի անունների կհանդիպեք, որոնց մասին գրվել է գրեթե ամեն օր, բայց այսօր դրանց անունները ջնջվել ու մոռացվել են: Ահա սա է լինելու գնահատականը: Ուրեմն թող ամեն ոք իր գործն անի խղճով և ազնվորեն: Այդ դեպքում միայն մնք իրավունք կունենանք հուսալ ու ակնկալել ձեռքբերումներ:

Հարցազրույցը վարեց ՄԱՐԻԱՄ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸՀովիկ Չարխչյան Hovik Charkhchyan

Հրաժե՞շտ «Մադրիդյան սկզբունքներին»

15 Ապր

Պաշտոնապես ընդունված է ասել, որ ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացում բանակցությունները շարունակվում են այսպես կոչված «Մադրիդյան սկզբունքների» շուրջ: Գոնե դրա մասին են վկայում են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների ղեկավարների, միջնորդների և այլ պատասխանատուների հայտարարությունները: Եվ ահա համանախագահները տարածաշրջան կատարած իրենց վերջին այցից հետո վերստին համատեղ հայտարարություն են տարածել, որտեղ մասնավորաբար խորին համոզվածությամբ գրում են, թե «ժամանակն է՝ հիմնարար սկզբունքներն ավարտին հասցնել, հաստատել և առաջ շարժվել խաղաղության համաձայնագրի նախագիծ մշակելու ուղղությամբ»:
Նրանց ցանկությունն, ինչ խոսք, բարի է և արժանի խրախուսանքի: Դրա միակ խոցելի կետն այն է, որ յուրաքանչյուր անգամ Մինսկի խումբը հայտարարություն է անում՝ այդպես էլ ըստ էության հասարակությանը չտեղեկացնելով բանակցությունների ընթացքի մասին։ Եվ ստացվում է այնպես, որ մենք կարծես թե գիտենք, սակայն ոչինչ էլ չգիտենք այն մասին, թե նրանք ինչ են խոսում։ Սրանից բացի կա ևս մի անհամապատասխանություն, ինչի մասին արդեն վաղուց խոսք է գնում, և կարծես թե այդ անհանգստությունն անհիմն չէ: Բանն այն է, որ Մինսկի խմբի դիվանագիտությունը նշանակալիորեն փոխվել է և այն մեծ հաշվով այլևս չի վերաբերում ոչ Մադրիդյան սկզբունքներին և ոչ էլ Ղարաբաղի կարգավիճակին։ Որոշ քաղաքական դիտորդներ նույնիսկ հակված են պնդելու, որ միջնորդներն իրենց գործունեությամբ մի տեսակ վերադարձ են կատարել դեպի ետ` ղարաբաղյան հակամարտության սկզբին, իսկ ավելի կոնկրետ` 1994թվին, երբ դիվանագիտության համար առկա էին ամենանվազագույն պայմանները։
Օրերս այս փակուղային կացությանը անդրադարձավ նաև Le Monde պարբերականը` գրելով, թե
Հայաստանը, Ռուսաստանը և Ադրբեջանը կարող են հանգիստ պաշտոնապես «այո» ասել ԼՂ խնդրի կարգավորման մադրիդյան սկզբունքներին, հատկապես, որ գիտեն` դրան չեն կիրառվելու: Ընդ որում, այդ բանը շատ լավ հասկանում են Եվրոպայում ու ԱՄՆ-ում, սակայն առայժմ զգուշավորություն են հանդես բերում և ջանում են զերծ մնալ կտուկ քայլերից: «Ռուսաստանը, Հայաստանը և Ադրբեջանը հավասարապես բավարարված չեն Մադրիդյան սկզբունքներով: Մոսկվան դեմ է Հարավային Կովկասում միջազգային ուժերի գործարկմանը: Ադրբեջանը դեմ է Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշմանը: Հայաստանը դեմ է տարածքներից զորքերի դուրսբերմանը»,- ասված էր Le Monde-ի հրապարակման մեջ:
Բայց սա դեռ հակասությունների ամբողջ պաշարը չէ: Գործընթացում վերջին տարիներին նկատվող ապաակտիվացման դրդապատճառներից մեկն էլ այսօր դիտվում է Ղարաբաղի մասնակցության խնդիրը և այն համոզմունքը, որ հատկապես Մադրիդյան համաձայնությունը փակեց դեպի Ստեփանակերտ տանող ճանապարհները: Մի քանի տարի առաջ, երբ Հայաստանն այդ փաստաթղթին «ոչ» էր ասում, ԼՂՀ-ն արտահայտվելու ավելի մեծ հնարավորություններ ուներ: Իսկ հենց որ ընդունվեցին Մադրիդյան սկզբունքները՝ Հայաստանը միայնակ մնաց բանակցային դաշտում: Թերևս նաև սա է պատճառը, որ Ստեփանակերտը ամեն անգամ հարկադրված է լինում հիշեցնել, որ ինքն առնչություն չունի սկզբունքների ընդունման ու քննարկման հետ։ Ասենք ավելին` ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը փաստաթուղթը պաշտոնապես չի ներկայացրել ԼՂՀ-ին, թեև, ըստ սթափ տրամաբանության, դա պիտի արվեր, քանի որ Ղարաբաղն այսպես թե այնպես հակամարտության կողմերից մեկն է և նրա կարծիքի հետ վաղ թե ուշ ստիպված են լինելու հաշվի նստել:
Թեր և դեմ կարծիքների այս խառնաշփոթի մեջ հարկ է արձանագրել ևս մի իրողություն: Հատկապես Մադրիդյան սկզբունքներում էր, որ ԼՂ ինքնորոշման իրավունքն առաջին անգամ ամրագրվեց: Դա ոչ միայն այդ իրավունքը վավերացնող առաջին բանակցային փաստաթղթն էր, այլև արժանացավ միջազգային հանրության պաշտպանությանը: Եվ հիմա, երբ նշում ենք, որ Հայաստանի ներկա արտաքին քաղաքականությունը բոլորովին այլ ուղղությամբ է ընթանում, ինքստինքյան ի հայտ է գալիս նաև այն մտավախությունը, որ գուցե թե վերջնական արդյունքում դա հանգեցնի այդ մի ձեռքբերման կորստին:
Երկընտրանքն ամեն դեպքում առկա է: Մի կողմից պարզ է, որ քանի դեռ ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահներն իրենց աշխատանքները իրականացնում են կարգավորման հիմնարար ու դրանց հարակից տարրերի համաձայնեցման ուղղությամբ, փոխզիջումային լուծման հասնելը խիստ դժվար կլինի։ Մյուս կողմից կա մտավախություն, որ փոխարինելու եկող նորը կարող է շատ ավելի վատը լինել, քան իր նախորդն էր, իսկ դրա հավանականությունը ներկա իրողությունների պայմաններում փոքր չէ: Եվ այս իմաստով եթե խոսում ենք տարածաշրջանային հնարավոր զարգացումների, Մադրիդյան սկզբունքների ոչ իրատեսական լինելու, միջազգային մոտեցումները վերանայելու անհրաժեշտության և Արցախի միջազգային ճանաչման՝ որպես ներկա պահին տարածաշրջանային կայունություն ապահովելու միակ միջոցը լինելու մասին, պետք չէ մոռանալ նրան, ում հետ նստում ենք բանակցությունների սեղանի առաջ:
Բոլորովին վերջերս Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, ելույթ ունենալով կառավարության նիստում, նորից յուրայիններին վստահեցրել, թե «այն առաջարկները, որոնք ներկա պահին գտնվում են բանակցությունների սեղանին, կապահովեն Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության վերականգնումը»: Դրա հետ մեկտեղ նա կրկնեց, որ Լեռնային Ղարաբաղի անկախության հարցը չի եղել ու չի լինելու բանակցությունների թեմա: Ահա այսպես են Բաքվում ընկալում Մադրիդյան սկզբունքների տառն ու ոգին: Այտեղ հակված են ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացում պահանջել ամեն ինչ՝ չտալով ոչինչ։ Իսկ սա արդեն դիվանագիտություն չէ։ Ու հետևաբար որևէ քիչ թե շատ նախընտրելի փաստաթուղթ հազիվ թե կարողանա ընթացքը պահել ցանկալի հունի մեջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ստատուս-քվոն տարբերակ չէ

17 Մրտ

Երբ հայտնի դարձավ, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները կրկին այցելելու են տարածաշրջան, ղարաբաղցիները սկսեցին կռահումներ անել այն մասին, թե արդյո՞ք այս անգամ նրանք կժամանեն Ստեփանակերտ: Արցախում վաղուց են այն համոզմանը, որ Մինսկի խումբն իրականում ասելու ոչինչ չունի իրենց ու միևնույն ժամանակ չի ցանկանում լսել Լեռնային Ղարաբաղի դիրքորոշումը: Այդ պատճառով էլ, հենց բանը հասնում է դեմ առ դեմ քննարկումներին, միջնորդները, վկայակոչելով եղանակային վատ պայմանները, անմիջապես հրաժարվում են գնալ ԼՂՀ:
Սակայն երեկ պարզվեց, որ եղանակն ու համանախագահների տրամադրությունը ներդաշնակ էին, և Ղարաբաղի նախագահ Բակո Սահակյանը Ստեփանակերտում ընդունեց Ռոբերտ Բրադկեին, Իգոր Պոպովին ու Բեռնար Ֆասիեին: Հազիվ թե այս հանդիպմանը հնարավոր լիներ քննության առնել հակամարտության կարգավորմանն առնչվող սկզբունքային ու հիմնարար հարցերը: Նախ, Ղարաբաղը դեռևս տեղ չունի բանակցությունների սեղանի մոտ, և հետո ներկա պահին նրանց համար շատ ավելի կենսական են այսրոպեական հարցերը, քան հեռանկարային մշուշոտ ծրագրերը: Այս իմաստով զինադադարի ռեժիմի խախտման դեպքերի բացահայտման մեխանիզմերի մշակման ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի պատրաստակամությունը իսկը նրանց սրտով էր: Ընդգծելով, որ կիրառման դեպքում դրանք լուրջ դերակատարություն կարող են ունենալ կայունության և խաղաղության պահպանման գործում, Ղարաբաղի իշխանությունները համանախագահների ուշադրությունը հրավիրեցին հատկապես վերջին շրջանում մահվան ելքով սահմանային բախումների հաճախակիության վրա: Իսկ սա բացառելու համար Մինսկի խումբը կարող է օգտագործել իր իրավասության տակ եղած բոլոր հնարավոր միջոցները` Բաքվի ապակառուցողական դիքորոշումը փոխելու նպատակով: Նախագահ Բակո Սահակյանի համոզմունքն այս հարցում անփոփոխ է. եթե դա տեղի չունենա, ապա անհնարին կլինի ակնկալել որևէ դրական տեղաշարժ հակամարտության կարգավորման գործում:
Ասել, թե Ստեփանակերտում այս և մյուս հարցերում ընդգծված լավատեսություն կա, սխալ կլինի: Նույնիսկ այն միտքը, որ հենց խոսք գնա հակամարտության կարգավորման հիմնարար սկզբունքների համաձայնեցման մասին ու սկսվի անմիջական բանակցային գործընթացը, Ղարաբաղը պարտադիր կներգրավվի այդ գործընթացում, այստեղ այնքան էլ իրատեսական չեն համարում: Փոխարենը լրջորեն զայրանում են, երբ խնդրի հետ որևէ առնչություն չունեցող երկրներ հանկարծ որոշում են հանդես գալ սեփական նախաձեռնությամբ և միջամտել առանց այդ էլ հազիվ-հազիվ տեղաշարժվող պրոցեսներին: Ղարաբաղցիների համար նման տհաճ անակնկալ էր Լիտվայի խորհրդարանի օրենսդրական նախաձեռնությունը Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ, ինչը, նրանց կարծիքով, միայն բացասաբար կազդի, քանի որ երրորդ երկրների սուբյեկտիվ կարծիքը կխոչընդոտի խնդրի կարգավորմանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում:
Իսկ մինչ այդ Մինսկի խումբը շարունակում է Բաքվում և Երևանում հանդիպումներ ունենալ այդ երկրների բարձրագույն ղեկավարության հետ` քննարկվելով Սոչիում մարտի 5-ին կայացած եռակողմ բանակցությունների արդյունքները: Դրա հետ մեկտեղ համանախագահները կողմերին ներկայացրեցին անցյալ տարի Լեռնային Ղարաբաղի հարակից տարածքներում անցկացրած դիտարկման եզրակացությունը: Հիշեցնենք, որ ադրբեջանական կողմի առաջարկով ԵԱՀԿ-ի դիտարկման խումբը 2010 թվականի հոկտեմբերին ուսումնասիրություն էր անցկացրել Ղարաբաղին հարող շրջաններում: Եվ այժմ եկել է դրանց ամփոփման ժամանակը: Ճիշտ է, հիշյալ փաստաթղթի մասին այլ մանրամասներ չի հաղորդվում, ինչը, ըստ հեղինակների, ունի իր բացատրությունը: «Մենք որոշել ենք չհրապարակել զեկույցը, քանի դեռ բոլոր կողմերը չեն ծանոթացել փաստաթղթի բովանդակությանը, որից հետո համանախագահները և կողմերը զեկույցի բովանդակությունը կքննարկեն հաջորդ հանդիպմանը»,- իրենց գաղտնապահությունն արդարացնող պարզաբանումներ տվեցին միջնորդները:
Իսկ քանի դեռ մի փաստաթուղթը փակի տակ է, կարելի է ողջ ուշադրությունը բևեռել մյուսի վրա` առաջնային դարձնելով ԵԱՀԿ-ի դիտարկման խմբի զեկույցը, ինչպես նաև լուրջ քննարկում ծավալել հայ-ադրբեջանական զինված ուժերի շփման գծից դիպուկահարների հեռացման կարևորության շուրջ։ Երևանում ու Բաքվում փոխադարձ մեղադրանքների պակաս չկա: Մինսկի խմբի անդամները այժմ համբերատար լսում են նրանց և այնուհետև նկատում. «Մենք միշտ ասել ենք, որ անհրաժեշտ է ամրապնդել հրադադարի պայմանագիրը։ Արդեն ավելի քան երկու տարի կողմերին խնդրում ենք հետ քաշել դիպուկահարներին շփման գծից։ Եթե մեզ լսեին, այսպիսի միջադեպեր չէին լինի»:
Այժմ որևէ երաշխիք չկա, թե սահմանի երկու կողմերում անմիջապես կլսեն նրանց հորդորը: Իսկ Մինսկի խումբը դեռ կշարունակի պնդել իր կարծիքը:
Եվ կարծես այն բանի համար, որպեսզի համանախագահները տարածաշրջանում իրենց ավելի վստահ զգան, համարյա միաժամանակ հայտարարություններով հանդես եկան Եվրահանձնաժողովի նախագահ Ժոզե-Մանուել Բարոզուն ու Եվրոպական Խորհրդարանի նախագահ Եժի Բուզեկին: «Եվրոպական միությունն աջակցում է ղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ կարգավորմանը` ուժի չկիրառման, տարածքային ամբողջականության ու ժողովուրդների ինքնորոշման սկզբունքների հիման վրա, իսկ ստատուս-քվոն տարբերակ չէ»,- իր ղեկավարած կառույցի տեսակետը ներկայացրեց Բարոզուն: Իր հերթին Եժի Բուզեկին ասաց. «Մենք մտահոգված ենք ԼՂ հակամարտությամբ և կանենք հնարավորը, որ ապահովվի այդ տարածաշրջանի խաղաղությունը: Ամեն գնով պետք է խուսափել զինված հակամարտությունից»:
Այս բարի մտադրությունները կյանքի կոչելու թանկ գինը վճարելու են ոչ թե եվրոպացիները, այլ մենք:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: