Tag Archives: ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

9 Հնս

Երևանը, նրա մթնոլորտը լցված է հայության ձայնով, հայերենով, օրեցօր, ամեն օր, ամեն ժամ, ամեն վայրկյան լցվում է հայությամբ ու հայերենով: Ականջդ միալար հայության մեջն է, հայերի: Պառկում ես և լսում` ծառերը հայերեն են սոսափում, թռչունները հայերեն են ծլվլում, առվակները հայերեն են խոխոջում: Ամեն քար ու իր, աստղ ու երկինք հայերեն, հայկական, հայաշունչ:
Մարդը միայն իր հայրենիքում կարող է մնալ հարազատ ազգային:

1965 թsddefault

Հայտնի դեմքեր

31 Հնվ

Այս լուսանկարի ամսաթիվը հայտնի չէ: Սկզբնաղբյուրում ասվում է, թե արված է 1931-ին, սակայն այդ թվականին Ավետիք Իսահակյանը Հայաստանում չէր: Ամեն դեպքում, պատկերում կարելի է տեսնել շատ նշանավոր մարդկանց` Իսահակյանին, Մարտիրոս Սարյանին, նշվում են Թորոս Թորամանյանի, ինչպես նաև Հովհաննես Թումանյանի տիկնոջ` Օլգայի անունները:%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6-%d5%a9%d5%a5%d6%80%d5%a9-1996-%d6%83%d5%a5%d5%bf%d6%80%d5%be%d5%a1%d6%80

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

30 Հկտ

Մեկը չեղավ, որ իմանար վշտերս,
Քնքուշ ձեռքով դարման աներ վերքերիս.
Մեկը չեղավ, որ գուրգուրեր վարդերս,
Անուշ բույր տար, վարդի գույն տար երգերիս:

Կյանքս կտամ սրտից բխած համբույրին,
Ա՜խ, թէ մեկը ինձ հասկանա՜ր ու սիրե՜ր:
Ի՞նչ կա երկրում և՛ սրբազան, և՛ անգին,
Քան թե զոհվել, քան թե լինել անձնվեր:

Բայց ես կյանքում շա՛տ սիրեցի ու լացի, —
Մեկը չեղավ, որ ամոքեր վշտերս,
Սիրող սրտի ծարավ, ծարավ մնացի,
Մեկը չեղավ, որ գուրգուրեր վարդերս…hqdefault

ԻՍԱՀԱԿՅԱՆԻ ԶՐՈՒՅՑՆԵՐԻՑ

15 Օգս

Մի գյուղացի, աղքատ ու խեղճ, մեռնում է. կինը լաց է լինում և գովելով, լալով ասում է.
— Վախ, էս Արաբստանի ձիուդ մատաղ, որ անտեր մնաց, վախ, քո նոր տնկած բաղիդ մատաղ, վախ քո ոչխարի հոտիդ մատաղ…
Հարևանուհիները զարմացած իրար են նայում, մեկը չի համբերում, ասում է.
— Քույրիկ ջան, քո մարդը մի՞թե ուներ էս բաները…
— Չուներ, չուներ, բայց փափագն ուներ, մտքում կար:

49638_b-477x400

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

8 Հնս

Մարդն այնքան մեծ է, որքան նա ընդունակ է սիրելու ուրիշներին:
Երբ սիրում ես քո ընկերներին՝ ավելի մեծ ես, քան եթե սիրես միայն քեզ, միայն քո եսը: Երբ սիրում ես մի ամբողջ ժողովուրդ՝ ավելի մեծ ես, քան եթե սիրես միայն ընկերներիդ: Մարդկությունը սիրիր- մարդկության չափ մեծ կլինես: Տիեզերքը սիրիր- տիեզերքի չափ մեծ կլինես:
Սիրիր և կմեծանաս, և կխորանաս: Քո սիրտը կհարստանա և կդառնա քո և ուրիշների երջանկության աղբյուր հորդառատ:իսահակյան

Աշխարհը լավ է հասկանում

3 Հնս

«Այսօր արտասահմանի լրագրերում Կարսից հեռագիր կար, որ թուրքական գիտական մի հանձնաժողով գիտական արշավանք է կատարում Անին ուսումնասիրելու: Ականջը կանչե պրոֆ. Մառի։ Աշխարհը լավ է հասկանում թուրք ուսումնասիրությունները, պեղումները այնպես խորունկ պիտի կատարեն, որ քար քարի վրա չմնա։ Այսպիսի ուսումնասիրություններ արդեն նրանք կատարել են Մրեն, Տեկոր, Աղթամար, Ս. Կարապետ, որ ապագա ուսումնասիրողների համար այլևս նյութ չի մնացել։ Լավ կլինի, որ պրոֆ. Մառին իմացնես այս հետաքրքիր երևույթը…»:

31 օգոստոսի, 1934 թ, Փարիզ
Ավետիք Իսահակյանի` Կարեն Միքայելյանին հղած նամակից1880s_Kurkdjian_Childprinces_Citadel_Ani_Turkey

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

21 Ապր

Դու, հայ ժողովուրդ, մեծ, ամուր ժողովուրդ: Ինչեր տեսար… Աշխարհք ամեն վրադ թափվեցին, մարդ չմնաց, որ չխոցեր քեզ, ատամ չմնաց, որ չկծեր քեզ, և գարշապար, որ չկոխեր քեզ… Բայց դու մնացիր մեծ ու անսասան: Աշխարհ լիներ քո տեղը՝ կփլվեր, օվկիան լիներ՝ կցամաքեր, երկինք լիներ՝ կմարեր իր արևներով ու աստղերով…
Հայ ժողովուրդ՝ տանջանքի հսկա:
Եվրոպան միշտ այդ է եղել՝ ողջ ու մեռել ուտող բորենի, բայց մենք չենք ճանաչել, մեր սրտի միջոցով ենք նայել այդ ոհմակների վրա: Այժմ խնդիրը պարզ է…

VLUU L110, M110  / Samsung L110, M110

ԵՎ ԵԿԱՆ ՆԱՎԵՐԸ

2 Մրտ

Պատմում են, թե 1896 թվականի Կ. Պոլսի հայկական ահավոր կոտորածի ժամանակ, երբ հազարավոր փշրված գանգեր ու խոշտանգված մարմիններ սփռված էին այդ եղեռնական քաղաքի փողոցների վրա, ուր ոգեվարող թշվառները անհնարին ցավերից ճանկռում էին հողն ու սալաքարերը,- մի ծերունի, որի ալիքները կարմրած էին իրեն և ցեղակիցների արյունով, դժվարին ճիգով հազիվ բարձրացրեց գլուխը և մահվան խավարով պատած աչքերը վառելով տակավին չհանգած հույսի կրակից, նայեց դեպի Մարմարայի ծովը, նայեց և մրմնջաց.
— Չեկան, տակավին չեկան Անգլիայի ու Գաղղիայի նավերը հայերը փրկելու…
և մեռավ անպարտելի հույսը հոգում:

* * *
Նահատակված սերնդի վրա աճեց մի նոր սերունդ, ավելի կորովի, ավելի հուսալից ու հավատով դեպի բարին ու ճշմարիտը, դեպի սերն ու մարդկայնությունը և, ավաղ, ջախջախվեց ավելի վայրագորեն, խողխողվեց ու ճմլվեց մայրը՝ մանուկը գրկին, որդին՝ հոր աչքերի առջև, եղբայր ու քույր, անթիվ, անհամար, անքանակ…
Ու դահիճները դարերի արդար քրտինքով վաստակած նրա գույքը ավարի տվին:
Եվ վերջապես եկան այս աշխարհի հզորների նավերը քո անունով, Հայ ժողովուրդ, եկան «արդարության և հատուցման» դրոշները պարզած, բարձրացան Տավրոս և Ծիրանի Մասիս, և առան ավարի իրենց բաժինը ու հատուցված բեռներով ծանրալիր դարձան սեղանավորների ու սինքլորների իրենց հայրենիքները… «արդարության և հատուցման» ստող դրոշները նորից պարզած…

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆmaxresdefault

ԶԱՐՄԱՆԱՀՐԱՇ ԶՈՒԳԱԴԻՊՈՒԹՅՈՒՆ

22 Դկտ

Ավետիք Իսահակյանն ասում է.
— Հիմա ես քեզ պատմեմ զարմանալի մի բան, աներևակայելի ու անբացատրելի: Երեկ գիշեր մի ոտանավոր գրեցի: Հինգ տուն: Ուզեցի մերոնց կարդալ՝ քնած էին: Դրեցի այ այդ գզրոցն ու քնեցի: Այսօր ցերեկը ժամը 12-ը կլիներ, Շիրազը եկավ: «Վարպետ,- ասում է ինձ,- մի ոտանավոր եմ գրել երեկ գիշեր, կարդամ լսիր, կարծիքդ եմ ուզում իմանալ»: Ու, պատկերացնու՞մ ես, վերջին տունը, չորսը տողը համարյա նույնն էր, ինչ որ ես էի գրել երեկ գիշեր: Եթե ես մեկնումեկին, թեկուզ մերոնց կարդացած լինեի ոտանավորս, չէի հավատա, թե Շիրազին չեն ասել: Դե արի ու հասկացիր՝ ինչ բան է, սա ինչ զարմանահրաշ զուգադիպություն է, նույն տողերը, նույն պատկերը…

Ռուբեն Զարյանի հուշերիցИСААКЯН-И-МОЛОДОЙ-ШИРАЗ-765x510

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

27 Հկտ

Երանի եմ տալիս նրանց, ովքեր գործում են, որովհետև նրանք են կռում կամքերը, և կամքերն են, որ ստեղծում են մեծագույն ժողովուրդներ: Երանի նրանց, որ սալն են ծեծում հզոր բազկով: Երանի նրանց, որ ակոսն են քաշում և ցորեն թաղում: Երանի նրանց, որ քար են կտրում և տուն շինում, երանի նրանց, որ ծառ են տնկում ու առու փորում:
Եվ երանի նրանց, որոնք սովորում են և սովորեցում:
Որովհետև նրանք են շինում մեր նյութական և հոգեկան հացը:
Որովհետև նրանք են կերտում բոլորի համար արդար հայրենիքը:
Որովհետև նրանք են դարբնում մեր վաղն ու իրականը:big_1426329879_6301676

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄՅԱՍՆԻԿՅԱՆԻՆ

5 Օգս

… Թերթերում կարդացի, որպես թե Մուստաֆա Քեմալի արշավանքը 60.000  հայերի կյանք արժեցավ` չհաշվելով ավերն ու կողոպուտը, չհաշվելով Կարսի, Կաղզվանի, Սուրմալուի և Նախիջևանի անհաշտվելի կորուստները: Անհուն ցավով լսում եմ, որ մինչև հիմա Կարա Բեքիր փաշայի մոտ գերի են և վայրագ թուրքերի ձեռքում հալվում են ու մեռնում հայ գերիները` թե զինվորները, թե գյուղերից հավաքած խեղճ հայ պաշտելի գյուղացիները, որոնց, մասնավորապես, պաշտպան պիտի կանգնի բոլշևիզմը, եթե անկեղծ բարեկամ է աշխատավորին և չի մղում կեղծ ու պատիր դիպլոմատիա:

Ռուս բոլշևիկներն իրենք պիտի աշխատեն փրկել ոչ միայն հայ «եսիրները», այլև դարերի «եսիր»-գերի հայ ժողովուրդը Ասիայի ամենազզվելի, ամենաստոր մի բարբարոս ցեղի ճիրաններից, եթե իրոք ուզում են հարգանք ու պատկառանք ձեռք բերել ոչ միայն եվրոպացիների մոտ, այլև մահմեդական աշխարհի: Միայն բարձր սկզբունքներ գործադրելով կարող է մի բարձր կրոն, մի դոկտրինա ապրել, և ոչ խոսքերով, օդային քարոզներով, որի մեջ սատանան ավելի պերճախոս է:

Այս օրերս վշտով լսեցի, որ Շիրակի Քյավթառլու գյուղից (Ալեքսանդրապոլի մոտ) Կարաբեքիրը հավաքել-տարել է մոտ 30 հայ երիտասարդներ և նրանց հետ մի պատկառելի կրթված մարդ. իմ ազնիվ բարեկամը, մոտ 70 տարեկան ծերունի` Պետրոս Նահապետյանը:

Նրան գերի տանելուց հետո գյուղացիք գրավել են նրա ամբողջ ունեցածը: Խոսքս և խնդիրս դրա մասին չէ, որ ետ դարձնեք նրանից խլածը, այլ խորապես և բոլոր հոգով խնդրում եմ, որ ամեն միջոցներ ձեռք առնես այդ խեղճ մարդուն` Պետրոս Նահապետյանին, վերադարձնես գերությունից, անշուշտ լավ հարաբերության մեջ կարող եք լինել թուրքերի հետ, քանի որ նրանք էլ բոլշևիկ են և կհարգեն քո դիմումը, ուստի նորից կխնդրեի ջերմապես` սրտիդ մոտ ընդունես նրան տուն դարձնելու հարցը:

Անկապ չհամարես նամակս և ավելորդ չհամարես հետևյալ խոսքը, որ կուզեմ  ասել, թե պիտի իմացած լինեք, թե դուք` Հայաստանի ներկա կառավարիչներդ, և թե Լենինը` իր գործիչներով, որ հայ ժողովուրդն է գերազանցապես մի դեմոկրատ տարր` կոչված միայն Փոքր Ասիայում տարածելու սոցիալիզմի գաղափարները, և ոչ թե թուրանական հետամնաց ցեղերը, որ անհուն կերպով ազգային- կրոնական նպատակներ ունեն և շահագործում են ռուսական հեղափոխական քաոսը` զորեղանալու և ապա վնասելու իրեն` Ռուսաստանին: Այդ չեն կարող հասկանալ Կրեմլից հրամայողները, գոնե դուք նրանց հասկացրեք: Թուրքը, իսլամը երբեք ռուսին բարեկամ չի կարող լինել, եթե միայն Ռուսաստանում իշխողը Կրեմլն է, ոչ թե Սիոնը:

Կխնդրեի` ինձ գրեիր, թե արդյոք կարող եմ ես հայրենիք վերադառնալ առանց բոլշևիկ լինելու և դառնալու, այլ իբրև մի հայ գրող, որ ուզում է իր ժողովրդի մոտ գալ` նրա հետ խմելու դառնության բաժակը…

5 սեպտեմբերի, 1921 թ.

Վենետիկpizap.com14072184422341

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԿՅԱՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ԱՆՆԻԿ ՄԱՏԱԿՅԱՆԻՆ

24 Մրտ

isahakyan1Թանկագին Աննիկ ջան, երեկ ստացա նամակդ: Հիմա պատասխանում եմ- առհասարակ քեզ համար նամակ գրելը ինձ համար մի շատ քաղցր զբաղմունք է. ինձ թվում է, թե դու մոտս ես, անուշ աչքերով նայում ես ինձ և խոսում ենք իրար հետ. ախ, Աննիկ ջան, զգում եմ, որ քեզ շատ եմ սիրում, մի հարցրու, թե ինչու, մի թունավորիր այդ հարցով իմ սիրտը. դու կարո՞ղ ես պատասխանել, թե ինչու մարդու հոգու վրա այնպես լավ ու մխիթարիչ ու արբող է ազդում կապույտ, ջինջ և պայծառ երկինքը առավոտյան, երբ զարթնում ես. դու կարո՞ղ ես բացատրել, թե ինչու է մարդ սիրում մուզիկան, անտառների ղողանջող լռությունը, լեռների բարձր, խոհուն գագաթները, առուների գոչգոչյունը, մարալների վազքը, արտուտի վիհը, դեպի արև ճախրելը. դու չես կարող դրանք բացատրել, և ես էլ չեմ կարող, ես սիրում եմ քեզ, դու իմ պայծառ առավոտս, դու իմ երգս ու լռությունս, դու իմ մուրազը և արտուտս. ես քո կյանքիդ մատաղ, ես քո հոգուդ մատաղ.- ասա, ինչու՞ ես տխուր, ես քո դարդիդ մատաղ, ինչու՞ ես մենակ, մի՞թե իմ հոգին քեզ հետ չի շրջում այդ գեղեցիկ ծաղկավառ անտառներում, գլգլուն առուների մոտ, մի՞թե երազներիդ իմ շուրջը չես ճախրում, իմ հոգի, իմ լավ, իմ ազիզ Աննիկ ջան.- պայծառ եղիր, ուրախ ու կյանքով լի:

Թռվռա, ճախրիր, վազիր, ծաղիկ քաղիր, երգիր ու սիրիր, դու իմ կյանք, դու իմ գարուն, դու իմ սեր ու ծաղիկ Աննիկ ջան…

 Քո Ավետիք

1905 թ.»:slider_img5

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

29 Դկտ

…Ժամը 12-ին։ Հնչեց 12 ժամը։ Հին տարին գնաց, մեռավ անհունի մեջ, նորն սկսվեց։
Լուսամուտը բացել, նայում եմ։ Լուսնյակ գիշեր, լիալուսին, թեթև, կապույտ ամպեր։ Լսում եմ… գնացքը գնում է՝ սուլելով… Հանկարծ նավերի շչակները սուլում են, սուլում են, սուլում են… Հրացաններ են արձակում, անթիվ… Հեռվից՝ մարդկանց ձայներ, երգեր, ծիծաղներ…
15 վայրկյան…
Պառկել, վերհիշում եմ բոլոր Նոր տարիները, որ դիմավորել եմ, ի՞նչ կերպ, ի՞նչ սրտով, ո՞ւր, ինչպե՞ս…
Սուլում են նավերը, մեկը՝ կտրում, մյուսը՝ սկսում…
Մարդկությունն ուրախանում է… ինչո՞ւ, ի՞նչ հույսեր է սպասում, երբ դժգոհ հնից՝ դիմում է անծանոթին… մահին, վերջին, ապագային, որի ծոցում ո՜վ գիտե ինչ դաշույններ կան… Գուցե մեզնից ոմանք չեն հասնելու մյուս տարուն, և շատերս չենք հասնելու անշուշտ, բայց ուրախանում ենք… Ի՜նչ բնազդ է…

1926թ. դեկտեմբերի 31, ՎենետիկAvetiq Isahakyan...

Իսահակյանի մի անծանոթ լուսանկար

20 Սպտ

Այս լուսանկարը պահվում է ռուս գրող Ալեքսեյ Սիլաչի ժառանգների արխիվում: 1939 թ. Հայաստանում նշվում էր «Սասնա ծռեր» էպոսի 1000-ամյակը: Սիլաչը Հայաստան ժամանած հյուրերի թվում էր: Երևանում նրանց ընդունել է Ավետիք Իսահակյանը: Исаакян, 39_0

Հայ գրողները Մոսկվայում, 1941 թ.

16 Սպտ

Եզակի լուսանկար է` արված 1941 թ. մայիսին, Մոսկվայում, որտեղ անց էր կացվում հայ գրական տասնօրյակ: Լուսանկարում ճանաչված դեմքեր են`Վահրամ Ալազան, Ավետիք Իսահակյան, Թամար Ամատունի, Նաիրի Զարյան, Մարտիրոս Սարյան, Սարիկ Սարյան, Միքայել Քայլախչյան…11__resize

Հովհաննես Թումանյանի նամակը Ավետիք Իսահակյանին

6 Հլս

«…Ես չեմ ուզում և չեմ կարող երկար ու բարակ գրել մեր երկրից, թեև դու հարցնում ես: Կարճ ասեմ՝ մենք թե դրսից, թե ներսից քանդեցինք մեր երկիրը: Գլխավորապես մենք: Մենք եմ ասում, և սրա մեջն է ճշմարտությունը: Մի մասը խանգարող սրիկաներ, մի մասը գողեր ու ավազակներ, մի մասը ապիկար թշվառականներ, և չեևաց մի բազմություն, գոնե մի խմբակ, որ վերածնվող շունչն ու բարոյական կարողությունը հայտնաբերեր: Էսքան աղետների ու պարտությունների մեջ ոչ մի մեղավոր չեևաց, ոչ ոք ոչ պատասխանատվության կանչվեց, ոչ պատասխան տվեց: Եվ շարունակվում է. այժմ էլ նույն մարդիկը նույն ճանապարհներով…
Եվ ոչ մեկը գոնե անձնասպան չեղավ, որ ապացուցեր, որ գոնե ամոթ ու խղճմտանք կա այս մարդկանց մեջ: Բայց ես ինչ եմ ասում- չկարողացան գոնե վշտանալ կամ վշտացած երևալ»:

333312434_b

«ԱՐԻ ՏՈՒՆ» ԾՐԱԳԻՐՆ ԸՍՏ ԱՍՔԱՆԱԶ ՄՌԱՎՅԱՆԻ

25 Օգս

Հայրենադարձության և ներգաղթի խնդիրները մեր երկրի համար նոր չեն: Դրանք եղել են առաջներում ու դեռ ապագայում ևս կմնան իբրև անխուսափելի իրողություն: Ճիշտ է, հայրենիքը զբոսավայր չէ, որտեղ մարդկանց պիտի կանչել հրապուրելով ու գայթակղելով, բայց և այնպես յուրաքանչյուր իրավիճակ պահանջում է կողմնակի միջամտություն և կամ այնպիսի խթանների առկայություն, որոնք հնարավոր կդարձնեն նպատակի իրագործումը, բարենպաստ հող կստեղծեն երկիրը լքած մարդկանց համար` կայացնելու ճակատագրական որոշումը: Այն, որ շատ անգամներ ձեռնարկված քայլերը դառնում են անպտուղ, ձախողվում են և կամ հանգեցնում են հակառակ արդյունքի, դեռևս նրա վկայությունը չէ, թե գաղափարն անիրագործելի է, առավել ևս` աննախադեպ: Ցավոք, այդպիսի փորձեր արվել են շատ անգամ, և մեր պատմությունը լի է մեծ ու փոքր դրվագներով: Ու եթե նախկինում դրանք չեն անվանադրվել «Արի տուն» կամ մեկ ուրիշ վերտառությամբ, դա դեռ չի նշանակում, թե այդ ծրագրերը ևս չեն ունեցել իրենց համակիրներն ու ընդդիմախոսները: Սակայն միշտ էլ գնահատելին մնացել է արդյունքը` մոռացության տալով միջոցներն ու մտադրությունների ենթատեքստը: Եվ այսօր պատեհ է վերհիշել տասնամյակների վաղեմություն ունեցող մի դրվագ ևս` ներկան վերաարժևորելու համար:
Անցյալ դարի 20-ական թվականները մեր երկրի կյանքում նշանավորվեցին ոչ միայն մեծ ցնցումներով ու վերափոխումներով, այլև ի կատար ածվեց այպես կոչված «հոգևոր հայրենադարձության» ծրագիրը: Պետության հորդորով ու աջակցությամբ աշխարհի տարբեր անկյուներից Հայաստան վերադարձան հայ մտավորականության սերուցքը կազմող բազմաթիվ անհատներ` գրողներ ու արվեստագետներ, գիտության ու տեխնիկայի բնագավառի նշանավոր դեմքեր: Թե ինչպես էր կազմակերպվում և իրականություն դառնում նրանց ներգաղթը, կարող է վկայել Ազգային արխիվի` երբեմնի գաղտնի թղթապանակներից մեկում պահվող այս եզակի նամակը` գրված Ասքանազ Մռավյանի ձեռքով: Նամակը թվագրված չէ, սակայն բովանդակությունից դժվար չէ կռահել, որ այն գրվել է 1925 թվականի օգոստոսին: Այդ օրերին Մռավյանը Հայաստանի լուսավորության ժողկոմն էր և միաժամանակ ՀՍԽՀ Ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալը: Նրա նամակը հասցեագրված է Պողոս Մակինցյանին: Նշանավոր պետական գործիչ, գրականագետ Մակինցյանը 1925-ին դիվանագիտական առաքելությամբ գտնվում էր Իտալիայում: Ստորև ներկայացվող վավերագիրը հրապարակվում է առաջին անգամ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«Բարև, Պուղուս1.
Ինչպես երևում է` հավիտենական քաղաքը2 քեզ շատ է գրավել և մեռացնել տվել քո խղճուկ հայրենիքն ու այնտեղ տքնող բարեկամներիդ: Ասուպի նման երևաց Վենետիկից գրած կորեսպոնդեցիադ և էլ հեչ մի խաբար:
Այնինչ ասելիք-խոսելիքներ ունենք և սպասում էինք, որ նշան տաս գոյության ու գործերիդ մասին: Հույս չկտրելով լուր ստանալու քեզնից- այսու կանխում եմ նամակդ և գրելու եմ մի խնդրի մասին, որ հեռու չէ քո սրտից:
Խոսքս Ավետիք Իսահակյանի և Շիրվանզադեի մասին է, որոնցից առաջինի մասին կարդացինք կորեսպոնդենցիայումդ, իսկ երկրորդի մասին էլ պատմեց ողջ-առողջ Հայաստան ապավինած Եղ. Չարենցը3: Երկուսի դրությունն էլ, ըստ պատմածի, թե նյութական և թե հոգեկան տեսակետից, ըստ երևույթին հեռու է բավարար լինելուց: Մեր երեկվա գրականության այդ վերջին երկու ամենախոշոր դեմքերը դատապարտված են փլուզումի, կազմալուծման: Մեծ բաներ չսպասելով նրանցից ապագայում (բայց ո՞վ գիտե- գուցե սխալվում եմ, ծերացած լավ ձիերն, ասում են, ընդունակ են մեծ թռիչքներ գործելու), այնուամենայնիվ կարծում եմ, որ նրանց պիտի բերել Հայաստան և որոշ զգալի կենսթոշակով ապահովել նրանց վերջալույսը: Այս առթիվ զրուցեցի Արտաշեսի4, Աշոտիուսի5 և Սաքոյի6 հետ, միանգամայն համաձայն են և ինձ հանձնարարեցին այդ գործը գլուխ բերելու քո միջոցով, որ և կատարում եմ: Պիտո է, որ իսկույն ևեթ բանակցություններ սկսես վերոհիշյալների հետ, հող պատրաստես և նրանց համաձայնության դեպքում, մինչև հարյուրական չերվոն7 դրամ ճանփածախս տաս (այդ գումարն առաջին պահանջովդ կղրկենք)- Հայաստան ուղևորվելու համար: Մեզ իրազեկ պահիր բանակցություններիդ մասին8 (այստեղ մենք նրանց կտանք ամսական մի-մի հարյուր ռուբլի, ավել-պակաս, գուցե մինչև հարյուր հիսուն):
Երկրորդ ասելիքս Րաֆֆու ձեռագրերի մասին է. չէիր կարող արդյոք Չոպանյանի9 կամ մի այլ հայազգի երևելիի միջոցով բանակցել Րաֆֆու ժառանգի10 հետ և ստանալ Րաֆֆու ձեռագրերը: Նրանց գրական-պատմական արժեքը քեզ հայտնի է, ուստի գործի դիմիր:
Սպասում ենք նամակների, լավ խաբարների:
Քո` (ստորագրություն)»:

1. Պողոս Մակինցյանին ընկերները մտերմաբար անվանում էին Պուղուս կամ Պաուլո:
2. Նկատի ունի Հռոմը, որտեղ այդ օրերին գտնվում էր Մակինցյանը:
3. Չարենցը Եվրոպա կատարած ուղևորությունից Երևան է վերադարձել 1925 թ. հուլիսի 31-ին:
4. Արտաշես Կարինյան (1886- 1982)-կուսակցական և պետական գործիչ, այդ տարիներին ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի նախագահն էր:
5. Աշոտ Հովհաննիսյան (1887-1972)- կուսակցական և պետական գործիչ, պատմաբան, այդ տարիներին Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմի առաջին քարտուղարն էր:
6. Սարգիս Համբարձումյան (1870-1944)- կուսակցական և պետական գործիչ, այդ տարիներին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահն էր:
7. Չերվոնեց- 20-ական թթ. տասը ռուբլի ոսկու արժողությամբ թղթադրամ:
8. 1911 թ. երկրից հեռացած Ավետիք Իսահակյանը Հայաստան եկավ 1926-ի աշնանը: Նույն թվականին Հայաստան վերադարձավ նաև 1919-ից Եվրոպայում բնակվող Շիրվանզադեն:
9. Արշակ Չոպանյան (1972-1954)- հայ նշանավոր գրող, քննադատ, հասաակական գործիչ
10. Րաֆֆիի որդին` Արամը այն տարիներին մոր հետ բնակվում էր Լոնդոնում:

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

18 Մյս

Շատ մի տխրիր, շատ մի խնդար, սիրելիս,
— Այս աշխարհում և ոչ մի բան հիմք չունի.
Վաղանցուկ են, կան ու չկան, սիրելիս,
Բոլոր իրերն ու աստղերը անհունի։
Լայնսիրտ եղիր, ողջը երազ համարե,
— Այս աշխարհում և ոչ մի բան միտք չունի.
Լացը՝ ժըպիտ ու սերը՝ ցավ համարե,
Թե որ ապրես, կյանքըդ ինչու՞ համար է։
Ախ, մի տխրիր, վիշտը կանցնի,- այդ ոչինչ,
— Այս աշխարհում և ոչ մի բան գին չունի.
Շատ մի հրճվիր, սերն էլ կանցնի, բայց ոչինչ,
Կյանքն էլ կանցնի,- այդ որ ոչինչ ու ոչինչ…

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

2 Փտր

ԼԻԼԻԹ
… Խենթացած թափառում էր Ադամ, առանց դադարի, դրախտի մեկուսի վայրերը։
Ամայի էր դարձել դրախտը, և թռչունների երգերը ձանձրացնում էին նրան։
«Լիլի՛թ, Լիլի՛թ, ա՛խ, Լիլի՛թ»,- հառաչով ու լալով կոչում էր նա, և հառաչելով անցնում էր նրա լացը ծառերի տերևների միջով, կիզելով ծառերի տերևները։
Գիշերները խռովահույզ երազների մեջ տեսնում էր շարունակ դավաճան Լիլիթին՝ միշտ սատանայի գրկում։
Անհույս էր Ադամի հոգին և, նզովելով աստված ու անմահություն՝ մահ էր տենչում։Եվ աստծուն լսելի եղան Ադամի հառաչանքները. կարեկցեց նրան, և ինքն իր մեջ սուզված խորհեց, որ անկարելի էր վերև սլացող հուրը ընկերացնել երկրին կառչող հողին։
Եվ թմրություն բերեց Ադամի վրա և նրա կողից ստեղծեց մի նոր ընկեր՝ Եվային, որ իր ծագումի բերումով հնազանդ լինի Ադամին, կարողանա սիրել միայն նրան և մխիթարել մանավանդ։
Ադամ, երբ աչքերը բացեց, տեսավ իր մոտ նստած մի նոր ընկեր, ո՛չ Լիլիթի պես կատարյալ և հրեղեն գեղեցիկ, սակայն դարձյալ գեղեցիկ, բայց հողաբույր, բայց մարդկորեն։
Եվան մոտեցավ Ադամին, գլուխը դրեց նրա ուսին և մեղմիկ ժպտաց՝ նվիրված աչքերով նայելով Ադամի տխուր, երազուն աչքերին։
Սակայն Ադամ՝ նստած Եվայի կողքին, երբ լսում էր վարդենիների շրշյունը՝ նրա մեջ Լիլիթի շունչն էր առնում։ Դրախտի բույրերի մեջ Լիլիթի բույրն էր զգում և սոխակների երգերի մեջ՝ Լիլիթի ձայնը։
Երբ բարի Եվան գգվում էր Ադամին և իր սև մազերով ծածկում էր Ադամի դեմքը, Ադամ տեսնում էր սակայն Լիլիթի ոսկեհուր վարսերը միայն, որ ծածկում էին բոլոր հորիզոնները։
Երբ փոթորիկ էր լինում և մրրիկ, նա տեսնում էր Լիլիթին իր մո տով շեշտակի անցնելիս, և երբ կայծակն էր ճեղքում երկինքը- Լիլիթի հրեղեն սերն էր այդ, որ ճեղքում էր Ադամի հոգին։
Երբ գոցում էր բիբերը՝ իր սրտի մեջ տեսնում էր Լիլիթի անհուն գեղեցիկ պատկերը, երբ նայում էր աստղերին — աստղերի մեջ տեսնում էր Լիլիթի աչքերը և անհուն արևի մեջ- ամբողջ Լիլիթին… «Եվա» էին հնչում նրա շրթները, սակայն «Լիլիթ» էր արձագանքում նրա հոգին։
Եվ երբ ճիգ էր անում Լիլիթին մոռանալու, գրկում էր հավատարիմ Եվային, կրծքին սեղմում և համբուրում- նա այդ ժամանակ Լիլիթին էր սեղմած տեսնում իր կրծքին, Լիլիթին համբուրում, Լիլիթին զգում, միայն Լիլիթին…
Եվ ապրեց Ադամ՝ սպասելով ու տենչալով միշտ Լիլիթին, և մեռավ Ադամ՝ հառաչելով ու երազելով մի՛միայն Լիլիթին…

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

6 Դկտ

Հիշատակարան

1942թ մայիսի 7
Փողոցում մի սրճագույն շուն, այս տարվա ծնունդ, նիհար, խեղճ, կարծես անտեր, թափառում է սոված. գլուխը միշտ կախ, գետինը հոտոտելով, ուտելիք է գտնում, ինչ ուտելիք կարող է գտնել այս կիսասով քաղաքում. թերևս ոսկորի կտորները, հացի փշրանքները, ձկան ոսկորները… Խե˜ղճ շուն. ցեխոտ, հողոտ, քաղցած: Ինչու է ծնվել, եկել այս չար աշխարհը, մի ոճրագործ բնության կամքով: Ստեղծում է
բնությունը` առանց մտածելու նրանց կերակրելու մասին, անհաշիվ քանակությամբ ստեղծում է և իրար վրա բաց թողնում այս խեղճ արարածներին: Եվ դարձնում է նրանց գազան. անգութ. այնինչ կենդանիները բարի են հոգով. մարդն է չար, մարդն է բնության արժանի որդին- չարագործ բնության չարագործ զավակներ: Այս խեղճ շունը, որ շփոթված քաշ է գալիս` գալարվելով սովի ձեռքից, փողոցի
տղաները քարով զարկում են, ցավ են պատճառում. վնգստում է խեղճ շունը, և, հաշտված իր վիճակի հետ, նորից թափառում է: Բարի են կենդանիները, ազնիվ են – շունը, ոչխարը, այծը, եզը, գոմեշը, ձին,
ուղտը: Չար են մարդիկ… Պատերազմը մարդկության պատիժն է իր չար սրտի համար:

1954թ ապրիլ
Գյումրեցին ասում է- մարդու պակասություն:
Այսինքն` հաց, հարստություն կա, բայց մարդ չկա, խելոք, ազնիվ, մարդասեր, քաջ մարդ չկա…
— Ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա:
— Մարդու պակասություն, ուրիշ ոչինչ:
Բացել եմ ռադիոն և լսում եմ երաժշտություն աշխարհի զանազան վայրերից — Հինդ, Արաբ, Իրան, Բաքու, Հայաստան… Լսում եմ և երազում, բաց աչքերով…
Թափառում եմ երկրե-երկիր, սեր եմ որոնում, սիրածի եմ որոնում… Կարոտ, լաց, մայր, հայրենիք, մանկություն, երիտասարդություն, անցյալ… Երազներ, երազանք, վերացում, սլացում, եսազրկում. անուրջներում ապրում. գոյությունդ մոռանալ, ես-դ մոռանալ, ինքնամոռացում…
Առանց մարդու տիեզերքն ի՞նչ արժեք ունի, ո՞վ է հաստատողը նրա գոյության. նրան բացատրելու…
Ու՞մ համար է նա` տիեզերքը, երբ իրեն պես բոլորը` տարրերը, անզգա են: Ի՞նչ իմաստ ունի, ի՞նչ է:
Ոչինչ է նա, պարզապես մի անսահման ունայնություն, անմտություն, աննպատակություն:
Բնությունը ամենամեծ հանճարն է: Վարդը, եղնիկը, նժույգը, կարապը, դրախտահավը, քնարահավը… Նրա հանճարագեղ, հանճարեղ գործերն են:

1955թ հուլիս
Մարդը իր ինտելեկտով հիբերֆիզիկ է, նյութականից բարձր, վեր: Նա կենդանական (անասնական), բնական աշխարհի վրա իր աշխարհն է բարձրացրել` կուլտուրան, հոգեկանը: Եվ նա դրա շնորհիվ գոյության կռիվը տանում է ոչ թե մարդու դեմ, մարդը մարդու դեմ, ոչ` մարդը բնության դեմ: Մարդը նվաճում է բնության ուժերը, վերջիններին տիրում է և ծառայեցնում իր շահերի համար. և նա կռվում
է` իր վրա բնազդների դեմ ինքնիշխանության և ինքնատիրապետության համար:

1956թ դեկտեմբերի 27
Մոռանալ և խաբվել: Ուզում եմ մոռանալ անցյալս, բոլոր վատ, տխուր դեպքերը, աղետները: Չհիշեմ, այնպես լինի, որ զգամ` որ բնավ չի եղել: Խաբվել…
Խաբեցե’ք ինձ, բժիշկնե’ր, խաբեցեք, դեղագործնե’ր, խաբեցեք` մինչև վերջին րոպեն, մինչև վերջին շունչս խաբեցեք ինձ.- չիմանամ, որ հիվանդ եմ, որ ծանր հիվանդ եմ, որ չունիմ մռայլ հեռանկար, այլ պայծառ, ուրախ, արևոտ…