Tag Archives: Ավարայր

ԹՈՒՅԼՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՆ ԽՆԴՐԵԼ

31 Հկտ

Ռեժիսոր, սցենարիստ, Ռոջեր Կուպելյանը ֆիլմ է նկարում Վարդանանց պատերազմի մասին: Նկարահանող խմբի անդամները նախապես այդ մասին տեղեկացրել են Հայաստանում Իրանի հյուպատոսին։ Հյուպատոսը հարցրել է. «Իսկ ու՞մ հաղթանակով է ավարտվել Ավարայրի ճակատամարտը»։ «Պարսիկների»,- պատասխանել են նրան։ «Դե էլ ի՞նչ խնդիր կա, հաջողություն ֆիլմին»,- ծիծաղով եզրափակել է դիվանագետը:

Իսկապես որ, ի՞նչ խնդիր կա: Պարսիկների համար` ոչ մի…pg_16215668_DSC39

ԻՆՉՊԵՍ Է ԴԱ ԵՂԵԼ

11 Մյս

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ ժողովրդի կյանքում սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը (388/91-451) բախտորոշ դեր է խաղացել: Նրա լուսավոր կերպարն ավելի քան մեկուկես հազարամյակ ուղեկցել է աշխարհասփյուռ հայորդիներին: Սակայն այսօր երևի շատերը չգիտեն , թե ինչպես է ստեղծվել մեր ազգային մեծ հերոսի առավել տարածված ու հայտնի դիմապատկերը: Այդ նկարի ստեղծման հակիրճ պատմությունն իր ժամանակին տվել է նշանավոր մանկավարժ, գրական- թատերական գործիչ Սեդրակ Մանդինյանը (1844-1915), որի «Վարդան Զորավարի պատկերը» վերտառությամբ հոդվածը, ցավոք, շուտով մոռացության է մատնվել:
Ս. Մանդինյանն իր հոդվածում նշում է, որ «գրչագիրներում Վարդանի պատկերը քիչ է պատահում, այնտեղ նա նկատվում է միշտ չալմայով, սոսկական ոչ զինվորական հագուստով, չոքած կամ ծալպատիկ նստած, կարծես թե որպես աղոթյալ-աղոթող: Իհարկե, ձեռագիր մատյաններում եղած մանրանկարների հիման վրա անիմաստ էր նշված տեսքով նկարել մեծ զորավարին:
Հաշվի առնելով այս ամենը` ազգային-պահպանողական անվանի գործիչ Կարապետ Եզյանը (1835, Մոսկվա-1905, Պետերբուրգ), որը չափազանց հայրենասեր անձնավորություն էր, 1850-ականների վերջերին Մոսկվա ժամանած մի ֆրանսիացի նկարչի ծանոթացնում է Վարդան Մամիկոնյանի գործունեության և 451 թ. մայիսի 26-ին տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտի մանրամասների հետ և խնդրում նրան` ստեղծել սպարապետի իդեալական դիմանկարը: Մեզ չհաջողվեց պարզել ֆրանսիացի նկարչի ինքնությունը, այդ մասին լռում է նաև Ս. Մանդինյանը: Մի բան, սակայն, ակնհայտ է, որ նկարիչը Կ. Եզյանին խոստացել է ստեղծել սպարապետի պատկերը, և շատ շուտով կատարել իր խոստումը: Նա վերոհիշյալ զրույցից հետո սկսում է ուսումնասիրել հայկական դիմագծերը և այդ նպատակով վերցնում է Նիկողայոս Ալադադյանի և Պետերբուրգի համալսարանի ուսանող, հետագայում` հասարակական գործիչ , թվաբանության ուսուցիչ և «Հյուսիսափայլ» ամսագրի աշխատակից Մարտիրոս Սիմոնյանի (1838-1883) լուսանկարները: Ի դեպ, վերջինիս մասին Կ. Թ.-ն «Հովիտ» հանդեսում գրել է. «Չնայելով իր ուսուցչական ծանր ու սրտամաշ պարապմունքներին` Մարտիրոս Սիմոնյանցը ազատ ժամերին պարապել է և գրականությամբ. նա դեռ ուսանող ժամանակ թարգմանեց աշխարհաբար քաղցրախոս Եղիշեի գրվածքը. այսուհետ նրա աշխատասիրությանն են պատկանում թվաբանության ձեռնարկը և դասագրքերը, որոնց այնքան մեծ կարիք էր զգացվում այն ժամանակ մեր ուսումնարաններում»:
Այսպիսով, Մ. Սիմոնյանի և Ն. Ալադադյանի լուսանկարները հիմք ընդունելով` ֆրանսիացի նկարիչը ստեղծում է Վարդան զորավարի պատկերը` «մի զինվոր հռովմեական տարազով, որպես իդեալական Վարդան, որ ձեռքին ունի ոչ թե մերկացրած սուր, այլ պատյանով մի դաշույն, որպես մի խորհրդանշան հավատով զինվորության»: Նկարիչն այս դիմանկարը հանձնում է Կ. Եզյանին, որը նորաստեղծ պատկերը փութով բազմացնում և ուղարկում է թեմակալ առաջնորդներին, որպեսզի նրանք տարածեն ժողովրդի մեջ:
Դրանից ավելի քան մեկ դար հետո, 1983-ին, Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Գրիգոր Խանջյանը ստեղծել է «Վարդանանք» հանրահայտ և եզակի պատկերագորգը (գոբելեն): Սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ցարդ ստեղծված լավագույն նկարների շարքը պիտի դասել նաև Մատենադարանի շենքի սրահի «Ավարայրի ճակատամարտը» (հեղինակ` Հովհ. Խաչատրյան) խճապատկեր որմնանկարը, որը նույնպես հոգեբանական խոր ընդհանրացումներով բացահայտում է մեր ազգային մեծ նահատակի հերոսական կերպարը:
Վարդան Մամիկոնյանի հերոսական կերպարն է հավերժացնում նաև Երվանդ Քոչարի (1899-1979) կերտած վեհաշուք արձանը` կանգնեցված Երևանի Օղակաձև զբոսայգում: Նրա կերպարին անդրադարձել են նաև շատ այլ գեղանկարիչներ ու քանդակագործներ, սակայն պետք է նկատել, որ այդ բոլոր ստեղծագործությունները իրենց վրա ինչ-որ չափով կրում են օտարազգի անհայտ գեղանկարչի ձեռքով ստեղծված կտավի ազդեցությունը:

Արտակ ՄԱՂԱԼՅԱՆ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ՇԻՐԱԶԸ ԳՅՈՒՂ ԱՆՎԱՆԱՓՈԽԵՑ

29 Հնվ

Հովհաննես Շիրազի գրչին պատկանող յուրաքանչյուր վավերագիր ամբողջացնում է բանաստեղծի ու հայրենասերի կերպարը, և դրանց շարքում իր ուրույն տեղը կարող է ունենա նաև այս անտիպ նամակը, որի մասին էլ ուզում ենք պատմել ընթերցողին:
70-ականների կեսերին Արարատի շրջանի Թայթան (այժմ` Վանաշեն) գյուղում, որտեղ գերազանցապես վանեցիներ են ապրում, նախատեսված էր հիմնել Ավարայրի հերոսամարտին նվիրված հսկա մի հուշահամալիր: Եվ ահա այդ օրերին գյուղ է այցելում Հովհաննես Շիրազը, հանդիպում իր երկրպագուներին, ծանոթանում գյուղի կոլտնտեսության նախագահ Հարություն Խաչատրյանի հետ, որն էլ բանաստեղծին ներկայացնում է կառույցի մտահղացումը: Հրապուրված այդ գաղափարով, վերադառնալուց օրեր անց Շիրազը Հ. Խաչատրյանին է հասցեագրում հետևյալ նամակը: Աշակերտական տետրի էջին կարմիր թանաքով արված գրությունը տարեթիվ չունի, սակայն բովանդակությունից ելնելով` դժվար չէ կռահել, որ այն գրված պետք է լինի 1978 թ. նախօրեին, քանի որ այս թվին Թայթանը վերանվանվեց Վանաշեն:
«Սիրելի իմ նորածանոթ Հարություն: Ուրախ եմ, որ այժմ գիտեմ քեզ, ձեռնարկածդ գործը վկայողն է հոգուդ հայեցի ազնվության… Եվ հուսով եմ, որ անշտապ կերպով գլուխ կբերեք մեծ ու քաջն Վարդանին, սուրբ Ավարայրին նվիրված (քո գլխավորած գյուղի մոտերքում) արդեն հիմնվող հուշարձանը, բայց կրկին ահա խնդրում եմ, որ անպայման, նորից անպայման քանդակել տաս անմահ Վարդան Մամիկոնյան սպարապետի գլոիխը պարսպին կամ կամարագլխին… անպայման:
…Առանց դրան ուխտատեղի չի դառնա այդ Կառույցը: Այսպես եմ գրում, վասնզի ճարտարապետը մեծ սրտով չընդունեց առաջարկությունս: Կգամ, հենց որ խնդրածս վարդանակերտվի պատին- ճակատին մեծ ու հայափրկիչ ճակատամարտի ոսկեհուշով… Իսկ գյուղի հին ու եղկելի օտարածին անունը փոխել տուր ու դիր, ասենք, Վանատուն կամ Վանանուշ, կամ Վանակերտ, կամ Վանավարդ, կամ Վանահուշ, կամ Վանաբերդ, կամ Վանահույս, քանի որ բնակիչները Վանից են գաղթել: Այսպես, ուրեմն, ողջույն ողջ հայությանը…
Հ.Շիրազ »:
Ճիշտ է, գյուղը վերանվանելիս, չգիտես ինչու, բանաստեղծի հիշատակած յոթ անուններից միայն առաջին արմատը հիշեցին, բայց եղածը եղած է: Իսկ ահա Ավարայրի ճակատամարտին նվիրված հուշարձանը դեռ մնում է որպես Շիրազի չիրականացած իղձ ու ցանկություն:

Հ. ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԵՂԻՇԵ

3 Նյմ

… Եվ պատերազմի գործը երկարելով՝ օրը տարաժամեց և երեկոյան դեմ դադարեց, շատերն իրենց մահվան օրհասը գտան, մանավանդ որ ընկածների դիակներն այնպես խիտ էին ու իրար մոտ թափված, ինչպես անտառի կտրատված փայտերը։
Այնտեղ պետք էր տեսնել նիզակների կոտրատումն ու աղեղների խորտակումը, ուստի և չէին կարողանում ստույգ որոշել երանելիների մարմինները, և սաստիկ խուճապ ու իրարանցում էր երկու կողմերի ընկածների համար: Ւսկ ովքեր (կենդանի) էին մնացել, ցիրուցան եղան ամուր ձորերի լեռնադաշտերում. և երբ պատահում էին միմյանց, դարձյալ սպանում էին մեկմեկու։ Եվ այսպես դաժան գործը շարունակվեց մինչև արևի մայր մտնելը։
Եվ որովհետև ժամանակը գարնանային էր, ծաղկալից դաշտերը լցվեցին հորդահոս արյունով։ Մանավանդ, երբ մեկը տեսնում էր ընկած բազմաթիվ դիակների կույտերը՝ սիրտը կտրատվում էր, և աղիքները՝ գալարվում, լսելով խոցվածների մրմռոցը և ջարդվածների մռնչյունը, վիրավորների թավալգլոր սողալն ու շարժվելը, վախկոտների փախուստը, վհատվածների թաք կենալը, անարի մարդկանց սրտաբեկությունը, թուլասիրտների ճիչերը, սիրելիների ողբը, մերձավորների սուգը, բարեկամների վայնասունը: Որովհետև ոչ թե մի կողմը հաղթեց, և մյուս կողմը պարտվեց, այլ քաջերը քաջերի դեմ դուրս գալով՝ երկու կողմերն էլ պարտություն կրեցին։
Բայց որովհետև հայոց զորավարն ընկել էր մեծ պատերազմում, այնուհետև էլ ոչ ոք գլխավոր չկար մեջտեղում, որին հենված ժողովեին մնացած զորքերը: Թեպետև ողջ մնացածներն ավելի շատ էին, քան մեռնողները, սակայն նրանք ցանուցիր եղան և քաշվեցին երկրի զանազան ամուր տեղերը և ուժով տիրեցին շատ գավառների ու բերդերի, որոնք ոչ ոք մինչև իսկ առնել չէր կարողանում:

… Իսկ երանելի առաքինիների և կապվածների ու պատերազմում ընկածների կանանց ամբողջ Հայոց աշխարհում ես հաշվել չեմ կարող, որովհետև չիմացածներս ավելի շատ են, քան՝ իմացածներս։ Հինգ հարյուրի չափ անուն–անուն ճանաչում եմ, ոչ միայն նրանցից, ովքեր ավազագույններից էին, այլև շատերին կրտսերագույններից։
Բոլորը միահամուռ երկնավոր նախանձով լցված ամենևին պակաս չմնացին նրանցից, ովքեր աշխարհ չէին մտել: Որովհետև թե՛ ավագագույնները և թե՛ մանկագույնները հավատի միևնույն առաքինությամբ զգեստավորվեցին: Ամենևին չհիշեցին մայրենի ազատության փափկության անունը, այլ իբրև այնպիսի մարդիկ, որոնք հենց սկզբից նեղությունների են համբերել շինական սովորությունների օրինակով և տանջվելով են անցկացրել իրենց կյանքը, նրանցից էլ ավելի մեծ վշտերի համբերել հանձն առան։
…Չկային նրանց համար առանձին անուշահամ կերակուրներ պատրաստող խոհարարներ և ոչ էլ ջոկ հացարարներ` ազատների սովորության համաձայն նրանց սպասավորելու համար, այլ (այդ ամենը) ընդհանուր էր։ Շաբաթամուտն (անց էին կացնում) անապատում բնակվող միայնակյացների կարգով։ Ոչ ոք մյուսի ձեռին ջուր չէր լցնում, և ոչ էլ կրտսերները ավագներին սրբիչ էին մատուցանում։ Փափկասուն կանանց ձեռքը օճառ չընկավ, և յուղ չառաջարկվեց ուրախության հանդեսների համար: Նրանց առջև մաքուր սկուտեղներ չդրվեցին և ոչ էլ բաժակակալներ տրվեցին ուրախության համար…
Փոշոտվեցին ու ծխոտվեցին նորահարսների սրահակներն ու առագաստները, և սարդի ոստայններ ձգվեցին նրանց հարսնարաններում. կործանվեցին նրանց դահլիճների բարձր գահերը, և խանգարվեցին նրանց սեղանների պարագաները, ընկան-կործանվեցին նրանց ապարանքները, և տապալվեցին ու ավերվեցին նրանց ապաստան ծառայող ամրոցները։ Զորացան–ճռզեցին նրանց ծաղկանոցների բուրաստանները, և արմատախիլ եղան նրանց գինեբեր այգիների տունկերը։
Հայոց աշխարհի փափկասուն տիկինները, որոնք փափուկ կյանքով ու քնքուշ մեծացել էին բազմոցների ու գահավորակների մեջ, շարունակ բոբիկ, ոտքով էին գնում աղոթատները, առանց ձանձրանալու ուխտելով և խնդրելով, որ կարողանան դիմանալ այն մեծ նեղությանը: Ովքեր իրենց մանկությունից հորթերի ուղեղներով և էրեների փափուկ մսով էին սնվել, մեծ ուրախությամբ խոտեղեն կերակուր էին ընդունում վայրենիների նման և ամենևին չէին հիշում իրենց սովորական փափուկ կյանքը: Նրանց մարմինների մորթը սև գույն ստացավ, որովհետև ցերեկն արևակեզ էին լինում և ամբողջ գիշերներն էլ գետնի վրա էին քնում:
Մոռացան իրենց կանացի տկարությունը և առաքինի տղամարդիկ դարձան հոգևոր պատերազմի մեջ, կռիվ բաց արին ու մարտնչեցին ծայրագույն մեղքերի դեմ, կտրեցին և դեն գցեցին նրա մահաբեր արմատները։ Միամտությամբ հաղթեցին խորամանկությանը և սուրբ սիրով լվացին նախանձի կապտագույն ներկվածքը, կտրեցին ագահության արմատները և չորացրին նրանց ոստերի մահաբեր պտուղները։ Խոնարհությամբ հաղթահարեցին ամբարտավանությունը և միևնույն խոնարհությամբ հասան երկնավոր բարձրությանը…
Շատ ձմեռների սառույցներ հալվեցին, գարուն հասավ, և նոր ծիծեռներ եկան, կենցաղասեր մարդիկ տեսան և ուրախացան, բայց նրանք երբեք չկարողացան տեսնել իրենց անձկալիներին։ Գարնանային ծաղիկները նրանց միտն էին բերում իրենց հավատարիմ ամուսիններին, բայց նրանց աչքերը կարոտ մնացին նրանց երեսների ցանկալի գեղեցկությունը տեսնելու։ Որսի բարակները վերջացան, և բոլորովին դադարեցին որսորդների արշավանքները։ Նրանք հիշվեցին միայն գրված հիշատակարաններով, և ոչ մի տարեկան տոն նրանց հեռու օտարությունից տուն չբերեց, նրանց ճաշատեղերին նայեցին ու արտասվեցին և բոլոր ատյաններում հիշեցին նրանց անունները։ Շատ արձաններ էին կանգնեցրած նրանց անվանը, և ամեն մեկի անունը նշանակված էր նրանց վրա։
Եվ մինչդեռ այսպես ամեն կողմից ալեկոծվում էին նրանց մտքերը, նրանք ամենևին չթուլացան երկնավոր առաքինությունից։ Դրսից նայողներին երևում էին որպես սգավոր և չարչարված այրիներ, իսկ իրենց սրտերում զարդարված ու մխիթարված էին երկնավոր սիրով։
Այլևս սովորություն չարին հեռու երկրից եկած մեկին հարցնելու, թե ե՞րբ կլինի, որ տեսնենք մեր սիրելիներին…

%d bloggers like this: