Tag Archives: ապագա

ՄԱՐԴՈՒ ԱՊԱԳԱՆ

8 Մյս

Ապագան գայթակղիչ է:
Բոլորի համար էլ հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչպիսին կլինի ապագայի աշխարհը, ապագայի երկիրը, ապագայի քաղաքը. նոր տեխնոլոգիաներ, գիտական նվաճումներ, ֆանտաստիկ ձեռքբերումներ, բազմապատկված հզորություններ…
Իսկ ես երևի ժամանակից ետ եմ մնացել: Ինձ միայն մտահոգում է, թե ինչպիսին կլինի ապագայի մարդը: Ու դեռ միամտաբար շարունակում եմ կարծել, որ մարդն է պտտում ժամանակի անիվը:

Հ. Չարխչյանguy-looking-out-on-clouds-from-top-of-mountain

ՎԻԳԴԻՍ ՀՅՈՐԹ

11 Փտր

Ապագան սկսվում է վայրկյան առ վայրկյան, իսկ նրա թիկունքում աճում է անցյալը` վայրկյան առ վայրկյան, բայց ավելի արագ: Թափ տվեք ձեր ձեռքը, մարդիկ, հավանական է, որ գոյություն ունի միայն այս ակնթարթն ու հավանաբար` նաև հաջորդը: Եվ ուրիշ ոչինչ: Միակ բանը, որ աշխարհում գոյություն ունի հաստատապես, այժմ-ն է:

Եթե մենք իմանայինք, թե մեզ ինչեր են սպասվում, մենք դրանցից գլուխ չէինք հանի: Մեզ փրկում է անտեղյակությունը:1387195666_45bbb4559316dbf7975fd914663669f7_85446

ՄԻԼԱՆ ԿՈՒՆԴԵՐԱ

10 Դկտ

Ապագայի առումով բոլորը սխալվում են: Մարդը կարող է վստահ լինել միայն ներկա ակնթարթի հարցում: Բայց արդյո՞ք դա համապատասխանում է իրականությանը: Կարո՞ղ է նա իսկապես իմանալ այդ ներկան: Ի զորու՞ է դատել նրա մասին: Բնական է` ոչ, քանզի ինչպե՞ս կարող է նա, ով չգիտի ապագան, ընկալել ներկայի էությունը: Ու քանի որ մենք չգիտենք, թե ինչպիսի ապագայի է մեզ առաջնորդում ներկան, ինչպե՞ս կարող ենք ասել` լավն է, թե՞ վատն է ներկան, արժանի է մեր խրախուսանքի՞ն, վստահությա՞նը, թե՞ ատելությանը:milankundera

ՋՈՐՋՈ ԳԱԲԵՐ

27 Ապր

ՆԵՐԿԱՆ
Կարծում եմ` ճիշտ ժամանակն է ներկայի մասին խոսելու:
Փիլիսոփաների համար ներկան գոյություն չունի, դա հայտնի է: Գուցե և նրանք ճիշտ են, քանի որ հաստատ կա անցյալ և կա ապագա: Ներկան էլ պետք է որ կազմված լինի մի քիչ անցյալից և մի քիչ էլ ապագայից: Փաստն այն է, որ երբ մեկն ասում է. «Հիմա» … ապա դա արդեն հետո է, կամ` առաջ: Պարզ է: Բայց արդյո՞ք այդքան պարզ է:
Ուզում էի ասել, որ առաջ վատ էինք, իսկ հիմա` ավելի վատ:
Թանկագին ընկերներիցս մի քանիսը փոքր-ինչ «ճայթել են», մյուսները ուժասպառ են լինում առողջարար մարզանքներից: Նրանցից մեկը Խորհրդարանում է, մնացած բոլորը` բանտում:
Ուրեմն ի՞նչ: Չկա՞ այլևս որևէ զրուցակից: Ո՛չ, պարոնայք: Մոռանում էի ամենահանճարներին, մենք այստեղ ենք, լավագույնները: Ասել է թե` բոլոր նրանք, ովքեր ի վիճակի եղան ձերբազատվել այն ամենի ծանրությունից, ինչը խանգարում է պսակազերծմանը նվիրվելուն:
Այո, որովհետև անցյալի բարոյախոսների երեսպաշտության փոխարեն գերադասում եմ տեսնել մշակույթի մարդու, որը մերկ լուսանկարվում է ծաղկավոր դիվանի առջև: Այո, խաղն ապրել իմանալու իր այդ ընդունակության համար: Մի խոսքով, խոսում եմ իսկապես կրթվածների մասին, որոնք թեթև ժպիտով վերագտել են ամեն ինչի վաղանցիկության իմաստը:
Ահա թե ինչ է ներկան. վաղանցիկություն: Եվ պետք է ասեմ, որ մեզ նման մարդկանց համար, որոնք այլևս ոչ մի բանի չեն հավատում, դա հրաշալի է:
Բավական է տրտնջալ: Ամենախելոք բանը, որ կարելի է անել` ժամանակի ազդանշանների հետ խորամանկորեն սիրախաղ տալն է:
Բայց զգույշ եղեք: Որովհետև աշխարհի անլուրջ լինելու զգացողությունն ունենալու և ուզածիդ պես նրանում շարժվելու միջև նույն տարբերությունն է, ինչ կոմիկականի զգացողություն ունենալու և ծիծաղելի լինելու միջև:

ԱՊԱԳԱՆ
Իբրև… Իբրև վերջաբան ուզում եմ մի լավ ճառ արտասանել ապագայի վերաբերյալ: Միայն թե ես ապագայի մասին քիչ ասելիք ունեմ:
Միայն գիտեմ, որ մի ժամանակ, չգիտեմ թե դուք հիշու՞մ եք, փորձում էինք ստեղծել իրերի… պատկերների նախատիպեր, որոնց կարելի էր ձգտել, այո, գրեթե նպատակակետեր: Ցանկալի մի հասարակության գեղեցիկ լուսանկարների էին նման… Այո, հետո այդ պատկերները ծերանում էին, կծկվում, բայց մենք շարունակում էինք հավատարիմ մնալ այդ դեղնած հրաշալի լուսանկարներին, հուսալով, թե գուցե վրայի փոշին մաքրելով…
Չէ, հիմա, վերջապես, ես ապագա չունեմ: Հիմա ես գերադասում եմ մտածել, որ այն, ինչն ինձ առաջ է տանում, ընդամենը հետևանք է, կամ, ավելի ճիշտ, մի ուժ է, որ ունեմ շալակիս, առջևում սոսկ դատարկություն է: Կարևոր է ուշադրությամբ նայել այդ դատարկությանը, կարծես ուր որ է` իրերը կարող են դուրս գալ լռությունից ու երևակվել:

ՄԵՐ ԱՅՍ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԸ
Պայծառամտության հազվադեպ պահերիցս մեկին նայեցի հայելու մեջ և հասկացա, որ միտքս լիֆթինգի կարիք ունի: Մի պահ այդ թուլությունը վերագրեցի իմ վաղաժամ ծերունական ապուշացմանը: Հետո նայեցի շուրջս ու… չէի ասի, թե ինձ խելացի զգացի, սակայն մխիթարվեցի:
Հասկացա, որ մեր օրերում մարդն ինչքան քիչ իր մտքերն արտահայտի, այնքան` լավ: Ամենաշատը կարող է կարծիք հայտնել: Հայտնի է, սակայն, որ կարծիքները տաշաղների պես բաներ են. ամեն մեկն իրենն ունի:
Եվ այսպես, կամաց-կամաց, իմ մեջ հասունացավ այն գաղափարը, որ արևմտաեվրոպական աշխարհը, քաղաքակրթության անտիկ օրրանը, իսկապես մի նոր, թարմ ու հզոր մտածողի կարիք ունի: Ոչ, քավ լիցի, իմ թեկնածությունն առաջարկելու մտադրություն չունեմ: Ո՛չ թարմ եմ, ո՛չ հզոր, և ո՛չ էլ, մանավանդ, մտածող եմ:
Զգում եմ միայն, որ մեր այս ժամանակներում մտածել` ասել կուզի ապրել գերեզմանոցում: Էհ, այո, լավ կլիներ վերակենդանացնել փիլիսոփայությունը, որ մեռած է, խեղճը: Իհարկե, մի նոր փիլիսոփայություն, որն ի զորու կլինի լուսավորել միտքը և ջերմացնել Երրորդ հազարամյակի մարդու սիրտը:
Միայն թե փիլիսոփայելն այսօր, այսքան անզոր, ինչպես որ ենք, նույնն է` թե ձմռան սառնամանիքին մի քիչ տաքանալու համար վրադ միզես:

Թարգմ. Գ. Բաղդասարյան

ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ

2 Սպտ

Պատմության առաջ մեր վախը ոչ միայն գալիքի երկյուղն է, այլև դրա հետ սերտորեն կապակցված և փոխպայմանավորված անցյալի երկյուղը: Ով վախենում է առաջ նայել, դժվարությամբ է ետ շրջվում, իսկ ում վախեցնում է անցյալը, նրան վախեցնում է նաև այն ամենը, ինչը դեռ սպասվում է: Եվ շատ հաճախ մեր կյանքում ստելու երկյուղը նոր կեղծիք է ծնում: Մենք մեզ սփոփում ենք այն հույսով, որ ինչ-ինչ պարագաներում սուտ չասելով կարելի է ընդհանրապես ձերբազատվել կեղծիքից: Նրանք, ովքեր նենգափոխում են պատմությունը, ժողովրդի ազատությունը չեն պաշտպանում, այլ ավելի շուտ ժողովրդի համար լուրջ վտանգ են ներկայացնում:
Հասարակության մեջ ազատությունը թերարժեք կլինի, եթե ճշմարտությունը լիիրավ կարգավիճակ չունենա:
Բայց վախը միշտ չէ, որ կործանարար է: Սեփական անզորության հանդեպ ունեցած վախը կարող է նոր ուժեր հաղորդել: Աստծո կամ խղճի հանդեպ ունեցած վախը արիություն է ներշնչում: Պարտությունից վախենալով՝ մենք ավելի շուտ հաղթում ենք, քան պարտվում: Ազատության հանդեպ ունեցած վախը կարող է վերջնականապես ազատագրվելու շարժառիթ հանդիսանալ: Իսկ ապագայի հանդեպ ունեցած վախը երբեմն պարզապես անհրաժեշտ է, որպեսզի պարզվի, որ այդ ապագան այնպիսին է, ինչպիսին մենք այն վախենում ենք տեսնել:

Գուշակություններ ապագայի համար

2 Փտր

Հայաստանը չունի իր ութոտնուկ Պաուլը կամ դրա նման մեկ այլ կենդանի, որպեսզի սա մեր երկրի համար ապագայի անսխալ կանխատեսումներ անի: Այդ պատճառով էլ գուշակություններով զբաղվում են համարյա բոլորը` միայն այն տարբերությամբ, որ ներկա պահին լավատեսական հեռանկարները հասարակության մոտ վստահություն չեն ներշնչում, և վաղվա օրվա հետ կապված ցանկացած ենթադրություն կարող է ընդունելի դիտվել, եթե այն գերազանցապես մռայլ գույներով է հարստացված: Իրականում դա մեծ ջանքեր չի էլ պահանջում նրանցից, քանի որ այստեղ քիչ բան կգտնվի դրական հեռանկարների համար, և ենթադրելին սովորաբար կառուցված է լինում այն պարզագույն հաշվարկի վրա, ըստ որի յուրաքանչյուրիս ապագան բխում է մեր ներկայից: Բացի այդ, արդյունքների վրա իր ազդեցությունն է թողնում նաև այն հանրահայտ ճշմարտությունը, որ աշխարհի գլոբալ փոփոխություններն ու տեղաշարժերը սովորաբար կանխորոշիչ նշանակություն են ունենում հատկապես փոքր ազգերի կամ երկրների համար` չնայած այն բանին, որ վերջիններս պարզապես անզոր են ակնառու դերակատարություն ունենալ այդ վերափոխումների գործընթացում: Սակայն մենք այս անգամ շատ հեռուն չենք գնա, այլ ընդամենը կհիշատակենք դիտարկումները, որոնք կատարվել են վերջին մի քանի օրերի ընթացքում` պայմանավորված այս կամ այն հանգամանքով, բայց որոնք հանգեցնում են միևնույն հետևությանը. մոտ ապագայում մեզ լավ օրեր չեն սպասվում:
Պետական մակարդակով կանխատեսումներ կատարող գլխավոր մարմիններից մեկը`ՀՀ ազգային վիճակագրության ծառայությունն իր գործառույթներից բացի մի առաջնային խնդիր էլ ունի` խուճապի չմատնել հասարակությանը և անընդհատ հույսեր ներշնչել: Ու եթե որոշ դեպքերում նա սայթաքում է, ապա հաստատ կարելի է ասել, որ դա կատարվում է ակամա: Ահա նման մի վրիպում էլ օրերս թույլ տվեց ծառայության մարդահամարի և ժողովրդագրության բաժինը` հայտարարելով, որ երկրում մահացության ընդհանուր գործակիցը 1000 բնակչի հաշվով աճել է 0.1 պրոմիլային կետով և որ աճել են բոլոր հիմնական պատճառներից մահացության դեպքերը։
Այս իրողության վրա յուղ լցրեցին սոցիոլոգները: Ոչ անհայտ Ահարոն Ադիբեկյանը շտապեց իր անհանգստությունն արտահայտել Հայաստանի ժողովրդագրական վիճակի առիթով։ Նրա համոզմամբ, եթե այսպես շարունակվի, ապա 30 տարի անց Հայաստանի բնակչության թիվը կկազմի 1.5 մլն մարդ։ «Հայաստանը շրջապատված է երկրներով, որոնց բնակչության ընդհանուր թիվը 170 մլն է։ Եթե Ռուսաստանի բնակչությունն էլ գումարենք, կստացվի 300 մլն։ Հայաստանի բնակչությունը կազմում է այդ թվի 1 տոկոսը, իսկ 30 տարի հետո կկազմի 0.6 տոկոսը»,- իր ոչ այնքան բարդ հաշվարկները ներկայացրեց նա և այնուհետև եզրակացրեց. «Հայաստանը Կարմիր գրքում է հայտնվել, ինչը լուրջ մտորումների տեղիք է տալիս»։
Մինչ Ադիբեկյանը տարված էր այդ մտորումներով, նրան հաջորդեցին դաշնակցականները` հայտարարելով, թե իրենք այս պահին «պետության վախճանի զգացողություն ունեն»: Պատգամավոր Լիլիթ Գալստյանը բացեց դաժան կանխատեսման փակագծերը` պարզաբանելով, որ, ըստ իրենց, ներկա իշխանություններն ուղղակի անընդունակ են լուծելու այն բոլոր խնդիրները, որոնց ծանրացել են մեր երկրի ուսերին, և այդ պատճառով էլ Հայաստանն այսօրվա իրականությամբ հեռանկար չունի: «Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքը մեծ հետընթաց է ապրում»,- ասաց նա` հիշեցնելով, որ այլ բան անհնար է ասել մի երկրի մասին, որտեղ 35 տոկոս աղքատություն կա:
Մեկ այլ հասարակագետ`Հայկական սոցիոլոգիական ասոցիացիայի ղեկավար Գևորգ Պողոսյանը նույնպես չդավաճանեց նախորդների տրամադրվածության հոռետեսական ոգուն ու մտավախություն հայտնեց, որ Հայաստանը կարող է հայտնվել այն երկրների շարքում, որոնք 21-րդ դարում իրենք իրենց կոչնչանան: «Շատ երկրներ, որոնք 21-րդ դարում ի վիճակի չեն լինի ինքնուրույն գոյատևել տնտեսական ու քաղաքական առումներով, ստիպված կլինեն ինքնաոչնչանալ կամ միանալ մեծ միջազգային միավորումներին»,- ասաց նա և ապա իր միտքն ամփոփելով նշեց, որ ներկա դրությամբ Հայաստանում առկա բացասական միտումները վկայում են այն մասին, որ մեր երկիրը արագ ընթացքով գլորվում է այդ ճակատագրին արժանի այլ երկրների գիրկը:
Ճշմարտության առաջ մեղանչած կլինենք, եթե չհաստատենք, որ, այո, ներկայումս Հայաստանում առանց բացառության բոլոր ոլորտներում ապակառուցողական գործընթացներ են ընթանում, իսկ դրանց հետևանքը աղետալի լինելու բոլոր նախադրյալներն ունի: Սա այնքան ակնհայտ է, որ տեսանելի է նույնիսկ օվկիանոսից այն կողմ: Արդյո՞ք պատահական է, որ, ասենք, ամերիկյան Կանզաս Համալսարանի մասնագետները ևս չեն ժխտում նման ապագան: Հիշյալ համալսարանի պրոֆեսորները և Նյու Յորքի նրանց գործընկերները համատեղ ուժերով վերջերս նոր մոդել են մշակվել, որի շնորհիվ փորձում են կանխատեսել գալիք տարիներին տարբեր երկներում հնարավոր քաղաքացիական ընդվզումներն ու ազգամիջյան բախումները: Համաձայն այդ մոդելի` ստեղծվել է այն երկրների ցանկը, որտեղ 2011-2014 թվականների ընթացքում քաղաքացիական բախումներ ու ընդվզումներ են սպասվում: Հիշյալ ցուցակի պատվավոր 24-րդ հորիզոնականը զբաղեցրել է Հայաստանը…
Մենք, իհարկե, մեզ կարող ենք մխիթարել այն դատողությամբ, որ գուշակությունների ժանրը չի ընդգրկվում լուրջ և հեղինակավոր գիտությունների շարքում ու կարիք չկա մեծ նշանակություն տալ համանման ամեն մի արձագանքի: Բայց մենք հիշում ենք նաև իմաստուններից մեկի այն միտքը, թե ապագան գուշակելու լավագույն միջոցը այն կառուցելն է: Իսկ թե ինչպիսին է մեր կառուցածը` տեսնում և առնչվում ենք ամեն օր:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԿՈՆՍՏԱՆՏԻՆ ԿԵԴՐՈՎ

22 Դկտ

ԹԻԹԵՌԻ ԱՎԵՏԱՐԱՆԸ

«Բերկրիր, սանդուղք երկրից դեպ երկինք»,- ասվում է Աստվածամոր օրհներգության մեջ: Դուռն ու սանդուղքը, այդպիսի հասարակ առտնին առարկաներ, օրեցօր շոշափելի, իրենց մեջ թաքցնում են Հիսուսի և Մարիամ Աստվածածնի պատկերները: Ծառը ժամանակի մեջ` ողջ անտառն է: Ողջ անտառը ժամանակի մեջ` ողջ մարդկությունն է: Ողջ մարդկությունը հավերժության մեջ` Հիսուս է, իսկ Հիսուս` դուռն առ անմահություն: Ուշադրություն դարձրեք, ինչպես ծավալվելով առ անվերջություն, մարդը դարձյալ վերադառնում է ելման կետին, ինքն իրեն, դռանը: Դրանում գեղարվեստական պատկերի էությունն է: Այն անտեսանելին տեսանելի է դարձնում և անվերջությունը վերադարձնում է երկիր, ձգելով այն դեպի մարդը: Այդպես Հերմես Եռամեծարը, ձգտելով անմահության միստիկական գաղտնիքի բացահայտմանը` դիմում է թիթեռի կերպարին: Մարդկային մարմինը` բոժոժ է, որում հասունանում է թիթեռ-հոգին: Բայց ինչպե՞ս ենք մենք պատկերացնում այդ թիթեռը: Ինչպիսի՞ն են այդ թիթեռի չափերը: Ինչպիսի՞ տեսք ունեն նրա թևերը: Շատ թիթեռներ ապրում են մեկ օր: Իսկ հին հնդիկներն ասում են, որ Բրահմայի օրը ձգվում է հազարավոր տարիներ:
Այժմ պատկերացնենք, թե ինչ է տեղի ունենում բոժոժի ներսում: Բոժոժը սև խոռոչ է, իսկ բոժոժը ժամանակի մեջ` մի ողջ խառնակույտ սև խոռոչների, որոնցից էլ բաղկացած էր մեր տիեզերքը մինչ ի հայտ գալը: Նորագույն տվյալների համաձայն՝ այդ բոժոժ-սև խոռոչների ներսում կա ինչ-որ կարծեցյալ տարածություն-ժամանակ, քանզի բանաձևումների համաձայն՝ այնտեղ ժամանակը տարածականայնանում է, իսկ տարածությունը ժամանակայնանում: Դա դժվար է երևակայել և առավել դժվար է պատկերացնել: Սուրբ Հովհան Աստվածաբանը տվել է այդ երկնային քաղաքի իր նկարագրությունը: Այնտեղ հոսում են կենդանի ջրի գետերը: Ով խմում է դրանցից, նա հավետ ծարավ չի ճանաչում: Այնտեղ աճում է կենաց ծառը, և նա, ով ճաշակել է նրա պտուղներից, քաղց չի ճանաչում: Գետն ու ծառը, որոնց մասին խոսում է Հովհան Աստվածաբանը, Քրիստոսի սիրելի աշակերտը` հավերժական տարածություն-ժամանակ պատկերներն են: Բայց մեզ հետաքրքիր է ոչ թե տարածություն-ժամանակը, որ մեր տիեզերքի նկատմամբ նշագրված է որպես կարծեցյալ մեծություն, այլ մեր մտքերն ու զգացմունքները հավերժության մեջ: Այժմ հասկանալի է դառնում, որ հավերժությունը կարծեցյալ տարածություն-ժամանակ է, որը սովորական մարդկային գիտակցության մակարդակով ընկալվում է որպես մահ: Մահը ընդհատում է երկրային տարածության և ժամանակի սահմանը, բայց մեր տեսողությունը, մեր միտքն ու լսողությունը չեն կարող հաղթահարել զրոյական անջրպետը, որպեսզի սուզվեն հավերժական կարծեցյալության մեջ: Սակայն կան գաղտնատեսներ, գաղտնահանդիսատեսներ և բանաստեղծներ, որոնք տեսել են հավերժությունը: Հավերժությունը` թիթեռ չէ, թրթուր չէ և բոժոժ չէ, որի փոխակերպվում է թիթեռը՝ մահանալիս, և որից նա դուրս է թռչում՝ կրկին հարություն առնելիս: Հավերժությունը` եռամեկ է, եռամարմին, սակայն միեղեն էություն: Թիթեռ-բոժոժ-թրթուր: Ժամանակի առումով դուք կարող եք այդ երրորդություններից ցանկացածը կոչել ինչպես ձեզ հարմար է: Ասենք, թիթեռը` ներկան է, բոժոժը` անցյալը, թրթուրը` ապագան: Կամ թիթեռը` ապագան, թրթուրը` ներկան, բոժոժը` անցյալը: Բայց մարդու համար այս կյանքում ավելի բնական է բոժոժը տեսնել՝ որպես ապագա, թիթեռը՝ որպես ներկա, թրթուրը՝ որպես անցյալ: Քանի որ կարծեցյալ տարածականայնացված ժամանակի մեջ կարելի է փոխադրվել, ինչպես տարածության մեջ, դուք կարող եք միասնական հայացքով աչք ածել անցյալապագաներկան: Թիթեռթրթուրբոժոժը: Եվ այդժամ ձեր առջև հառնում է ամենակատարյալ մարդու` Ադամ-Կադմոնի կերպարը, ինչպիսին որ նա դրախտում էր` մինչ արտաքսվելը: Ադամ-Կադմոնը Եվայի համեմատ բոժոժ էր, ով հենց հանց թիթեռ ելել է նրա կողից: Հնարավոր է, որ օձը` Ադամի և Եվայի երկրային, սողացող էությունն է, այսինքն՝ թրթուրը:
Ռուբլյովի «Երրորդությունն» ասես պարփակված է ինչ-որ թափանցիկ, բյուրեղապակյա գնդաձև բոժոժի մեջ: Այստեղ հրեշտակներից յուրաքանչյուրը` Հայր-Որդի-Սուրբ Հոգին է, բայց նաև ժամանակն է` անցյալապագաներկան: Եռաստիճան հավերժություն: Բայց և ինքը՝ թիթեռը` երեք սկիզբների սիմվոլն է մի էակի մեջ: Երկու թևերը` անցյալն ու ապագան, եւ մեջտեղի մարմինը` ներկան: Երբ թիթեռը թռչում է, նա կազմում է հավերժությունը, սակայն, ըստ երկրային ժամանակի, երբեմն մեկ օր է ապրում: Աստծո համար մեկ օրը, ասես հազար տարի, և հազար տարին, ասես մեկ օր:

Թարգմ. Վ. ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ

%d bloggers like this: