Tag Archives: Անի

Աշխարհը լավ է հասկանում

3 Հնս

«Այսօր արտասահմանի լրագրերում Կարսից հեռագիր կար, որ թուրքական գիտական մի հանձնաժողով գիտական արշավանք է կատարում Անին ուսումնասիրելու: Ականջը կանչե պրոֆ. Մառի։ Աշխարհը լավ է հասկանում թուրք ուսումնասիրությունները, պեղումները այնպես խորունկ պիտի կատարեն, որ քար քարի վրա չմնա։ Այսպիսի ուսումնասիրություններ արդեն նրանք կատարել են Մրեն, Տեկոր, Աղթամար, Ս. Կարապետ, որ ապագա ուսումնասիրողների համար այլևս նյութ չի մնացել։ Լավ կլինի, որ պրոֆ. Մառին իմացնես այս հետաքրքիր երևույթը…»:

31 օգոստոսի, 1934 թ, Փարիզ
Ավետիք Իսահակյանի` Կարեն Միքայելյանին հղած նամակից1880s_Kurkdjian_Childprinces_Citadel_Ani_Turkey

ՈՐՏԵ՞Ղ Է ԹԱՔՑՎԱԾ ԳԱԳԻԿ ԱՐՔԱՅԻ ԱՐՁԱՆԸ

6 Հնվ

1906 թ.Անի մայրաքաղաքում Նիկողայոս Մառը պեղումների ժամանակ հայտնաբերեց հայ միջնադարյան քանդակագործության բացառիկ նմուշ՝ Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի արձանը: Արձանը 2.26 մ. բարձրություն ուներ, կերտված էր վարդագույն տուֆից, տեղադրված էր եղել եկեղեցու հյուսիսային պատին:
Մի քանի տարի անց իրավիճակը կտրուկ փոխվում է: Սկսվում է պատերազմը, պեղումները դադարեցվում են, իսկ երբ 1918 թվականին թուրքական զորքերը մոտենում են Անիին, անհրաժեշտություն է ծագում հրատապ կերպով փրկել հնագիտական ու մշակութային արժեքները: Հենց այդ օրերին էլ Մառի, Հովսեփ Օրբելու և Աշխարհաբեկ Քալանթարի ահազանգին արձագանքում են մի խումբ երիտասարդ հայրենասերներ: Այդ նվիրյալները՝ նրա ընկերները հնագետների խնդրանքով մի օր անցնում են Ախուրյան գետը և իրենց կյանքը վտանգելով ձեռնամուխ են լինում պեղումների արդյունքում հայտնաբերված ցուցանմուշների փրկությանը: Լաստանավի օգնությամբ նրանք սկսում են տեղափոխել այն ամենը, ինչ կարելի էր դուրս բերել Անիից: Սակայն երբ հերթը հասնում է Գագիկ արքայի արձանին, պարզվում է, որ այն բավականին ծանր է և հնարավոր չէ լաստանավով անցկացնել գետի մյուս ափը:
Թուրքական բանակն արդեն գտնվում էր չափազանց մոտ: Նրանց տեղաշարժը հազիվ թե աննկատ մնար: Եվ այդ ժամանակ երիտասարդները կայացնում են միակ խելամիտ որոշումը. Գագիկ արքայի արձանը թաքցնել որևէ ապահով վայրում՝ հողի տակ, և սպասել՝ մինչև վրա կհասնեն ավելի անվտանգ ժամանակներ:
Մինչ օրս էլ արձանը շարունակում է մնալ իր թաքստոցում: Բարեբախտաբար, այսօր հայ հնագետներին հայտնի է արձանի գտնվելու ճշգրիտ վայրը: Սակայն դա հրապարակման ենթակա չէ հասկանալի պատճառներով: Գաղտնիքը կբացահայտվի միայն այն դեպքում, երբ հնարավոր կդառնա Անիում պեղումներ կատարել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կողմից՝ Հայաստանի մասնակցությամբ ու կարտոնվի արձանը տեղափոխել մեր երկիր:
Իսկ այժմ պահպանվել է միայն արձանի լուսանկարը՝ կատարված Արամ Վրույրի կողմից:

Հովիկ Չարխչյան

pfhm70vs

Լուսանկարն ու նախատիպը

18 Սպտ

Հիշու՞մ եք Հրանտ Մաթևոսյանի «Չեզոք գոտին»: «… Ճարտարապետն ու վանահայրը բազիլիկ վանքի գավթում էին՝ որ նրանց կացարանն էր, ճարտարապետն արտանկարում էր ճեպանկարը, վանահայրը հետևում էր նրա աշխատանքին, Սիմոնը, Շողերը և տղան գավթի դռանն էին, Սիմոնը խաչքար էր նմանակում, Շողերը՝ գուլպա գործում, երեխան՝ փրփրաքարի կտորով մի հին թուր մաքրում:
Գավիթ-կացարան, Մեծ Մայր Տաճար վանք, սրանց միջև ընկած բակը՝ ուր նմանակվող խաչքարն է կանգնած»:

Անցյալ դարասկզբին արված այս լուսանկարն ինչ-որ առումով կարելի է համարել այդ պիեսի «նախահիմք-կադրը». գավիթ Անիում, որ վերածվել էր թանգարանի և որտեղ աշխատել էր Մաթոսյանի հերոսի նախատիպը` ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը:1333521439ff1

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ԼԵՈՆԻԴ ԲՐԵԺՆԵՎԻՆ

30 Օգս

22.01.1968 թ.
Երևան
Մեծարգո Լեոնիդ Ւլյիչ
Մոտ օրերս լրանում է իմ 88 տարին և նախքան այս աշխարհից հեռանալը ցանկություն ունեմ ոտք դնել այն հողի վրա, որտեղից դուրս են եկել իմ նախնիները:
Դրանք միջնադարյան Հայաստանի մայրաքաղաք Անիի ավերակներն են, որոնք գտնվում են Թուրքիայի հետ սահման կազմող Ախուրյան գետի հանդիպակաց ափին: Դա` համաշխարհային նշանակության ճարտարապետական այդ հուշարձանը, իմ ժողովրդի հպարտությունն է և սեփականությունը: Հինգ քառակուսի կիլոմետր տարածքը, որը զբաղեցնում են Անի քաղաքի ավերակները, մեծ չէ, բայց այդ փոքր հողակտորը հանդիսանում է Հայաստանի սրբավայրը:
Ես ողջ ժողովրդի անունից, ողջ քաղաքակիրթ մարդկության անունից խնդրում եմ Ձեզ, վերադարձրեք Անին մայր հայրենիքի գիրկը, թույլ միք տա նրան վերջնականապես անհետանալ օտարերկրյա տիրապետության հարվածների տակ:
Փրկեցե՛ք Անին և շնորհակալ հայ ժողովուրդը ողջ աշխարհի առջև դարեդար կհատուցի Ձեզ խորին երախտագիտությամբ և հիացմունքով:

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ
Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս
ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ
Լենինյան մրցանակի դափնեկիր:

ԱՆԻ…

27 Հկտ

Ամեն հայ իր հոգում մի Անի ունի, մի խորտակված մայրաքաղաք, որը մտքով վերականգնում է, քարը քարի վրա է դնում և վերակառուցում ու բացում է բոլոր դարպասները բարեկամների հանդեպ, իսկ թշնամիների առջև` փակում:
Ամեն հայ մի Անի ունի իր հոգում և դրանով հարուստ է: Ոչինչ չի կորչում, քանի դեռ ժողովուրդը կա: Պատմություն դառնալով ոչ մի հուշարձան ու ավերակ չի դառնում լոկ պատմություն, քանի դեռ ժողովուրդը ապրում է, որովհետև ամեն մի հայ, եթե նա իսկապես մարդ է, մտովի յուր սրտի խորքում վերականգնում, վերակառուցում է ավերակը, ու այն ապրում է մի նոր կյանքով, ոչ թե մեռած պատմությամբ, այլ ապրող, այս օրին մասնակցող կյանքով:
Հազար տարի է անցել մեր մայրաքաղաքի հիմնադրման օրից, և ինձ թվում է, թե ես այդ քաղաքի բնակիչն եմ, անցնում եմ նրա փողոցներով, զրուցում եմ նրա բնակիչների հետ, լսում եմ եկեղեցիների, տաճարների զանգերի ղողանջները:
Ես հին անեցի եմ, իմ նախնիներն այնտեղից են գաղթել:
Հազար տարիների հեռվից լսում եմ նրա, մեր նախահայրերի մայրաքաղաքի զանգերի ղողանջը: Անին ապրում է, որովհետև ապրում է իմ ժողովուրդը:

ՄԱՐՏԻՐՈՍ ՍԱՐՅԱՆ
25 դեկտեմբերի, 1964թ.
Երևան

ԻՆՉՊԵՍ ԱՆԻՆ ՀԱՆՁՆԵՑԻՆՔ

6 Փտր

Հայտնի է, որ անցյալ դարասկզբին Անիի ավերակներն ու նրան հարող տարածքները գտնվում էին Ռուսաստանի Կայսերական հնագիտական ընկերության հովանու ներքո, ուր պեղումներն իրականացնում էր մեծանուն գիտնական, պրոֆեսոր Նիկողայոս Մառի հնագիտական արշավախումբը:
Հայ հասարակությունը ուշի ուշով հետևում էր այդ աշխատանքներին` յուրաքանչյուր նոր հայտնագործությանն արձագանքելով առանձնակի ոգևորությամբ, իսկ երբեմն իրենց զգացմունքներին տալով հիվանդագին հնչերանգներ: Պեղումների նկատմամբ անտարբեր չէին նաև ռուս բարձրաստիճան անձինք, որոնք պարբերաբար տեղեկանում էին դրանց ընթացքին և նոր բացահայտումներին:
1913թ. ամռան սկզբին Մառը ժամանում է Թիֆլիս և իսկույն ուղևորվում Անի` պեղումները շարունակելու: Մեկ ամիս անց տարվող աշխատանքներին ծանոթանալու նպատակով Անի է այցելում Կովկասի փոխարքայի քաղաքացիական մասի օգնական Վատացին` Կարսի նահանգապետի և այլ պաշտոնյաների ուղեկցությամբ: Ահա այստեղ էլ տեղի է ունենում մի անախորժ միջադեպ, ինչը պատրվակ է դառնում աննախադեպ սկանդալի: Միջադեպի մանրամասները հետևյալն կերպ են ներկայացվել այն օրերի հայ մամուլում:
Սենատոր Վատացիին և բարձրաստիճան հյուրերին դիմավորելու համար ընդառաջ է գնում Անիում Էջմիածնի միաբանության ներկայացուցիչ Միքայել վարդապետը: Սենատորը կոպտորեն ընդհատում է ողջույնի խոսք ասող հոգևորականին` պատասխանելով, թե իր համար տարօրինակ է, երբ իրեն ընդունում է Էջմիածնի ներկայացուցիչը, որին Անիում ոչինչ չի պատկանում, քանի որ հնագույն մայրաքաղաքի ամբողջ տարածքը պետության ենթակայության ներքո է:
Վերոհիշյալ դեպքը թերևս դիտվեր իբրև մասնակի անախորշություն, և բազմապիսի մեկնաբանությունների չարժանանար, եթե դրան չհաջորդեին իշխանությունների դրդմամբ Մառի` Միքայել վարդապետին ներկայացված պահանջները` հանձնել Անիի բանալիները և հեռանալ քաղաքից: Պատահածը, որն արդեն չէր կարող դիտվել որպես բարձրաստիճան պաշտոնյայի կամակորություն, այլ պետական կոշտ մոտեցման արդյունք էր, առաջ է բերում հայ մտավորականության, եկեղեցու, ինչպես նաև ազգայնականների բուռն վրդովմունքը` հատարվածի հետ մեկտեղ թարմացնելով հին մեղքերը:
Առաջին արձագանքները հնչում են Էջմիածնից, ուր կատարվածն ընկալվել էր իբրև վիրավորանք պետականությունից զրկված ժողովրդի հանդեպ, և եկեղեցին պատրաստվում է իրավաբանորեն ապացուցել իր իրավունքները: Այնուհետև ընդվզում է մամուլը: Առանձնապես «Մշակում», «Հորիզոնում», «Կովկասի լրաբերում», մյուս պարբերականներում ևս իրար են հաջորդում անհաշտ, հասարակական վրդովմունքով համեմված հրապարակումներ: Շուտով այդ ելույթները ձեռք են բերում նոր որակներ, որոնցում ոչ միայն փոխվում են հարցադրումները, այլև նյութն ընդգրկում էր նախապատմություն ունեցող մեկ այլ կռվան: Առաջին պլան է մղվում Անիի պեղումների նախաձեռնող և իրականացնող Նիկաողայոս Մառի անձն ու գործունեությունը:
Հարձակողական տրամադրված բանավիճողների մեծ մասը մեղադրում է Մառին այն բանում, որ նա համարձակվել է հայտարարել, թե հնագիտական պեղումների ժամանակ Անիում նշմարել է վրացական, արաբական և թաթարական մշակույթի հետքեր: Այս ոգով տրամադրվածների առաջնորդը գրականագետ, հասարակական գործիչ Նիկոլ Աղբալյանն էր, որին էլ բաժին է հասնում ընդդիմախոս թևի անսանձ գրոհների մեծ մասը: Վերջիններս, ընդհակառակը, աստվածացնում էի Մառին և գտնում, որ նա անգնահատելի ծառայությունը խնկարկման է արժանի` չմոռանալով հիշեցնել նաև, որ դրանից մի քանի տարի առաջ, երբ Մառը փորձեց հիմնավորել 4-րդ դարում հայ մշակույթի ազդեցությունը վրացականի վրա, բազմավաստակ գիտնականը ստիպված էր ճաշակել վրաց մեծապետականների հայհոյանքներն ու մամուլի արշավանքը:
Երկրորդ հիմնական մոտեցումը խնդրին հետևյալն էր. բանակռվի մասմակիցների մեծ մասը գտնում էր, որ Անիի ավերակները խնամել և լիովին ուսումնասիրել կարող է միայն Կայսերական հնագիտական ընկերությունը, քանի միայն նա ունի նյութական բավարար միջոցներ և այնպիսի բանիմաց մասնագետներ, ինչպիսիք են Ն. Մառը, Հ. Օրբելին, որոնք ի զորու են մոռացության փլատակներից հանել հայ մշակույթի ուսումնասիրման առատ նյութեր և նրանց պահպանման համար ստեղծել նպաստավոր պայմաններ: Միաժամանակ, այդպես կարծողները դատափետում էին Էջմիածնին` պատճառաբանելով, թե նրա տնօրինության տակ գտնվող բազմաթիվ պատմական կոթողներ առանց այդ էլ վերածվում են ավերակների: Հակառակ թևում գտնվողները համաձայն էին, որ «ազգային արժեքները ձեռքից գնում են», և անհրաժեշտ է շտապ միջոցներ ձեռք առնել այն կանխելու համար: Եվ եթե սրանք երբեմն մեղադրում էին եկեղեցուն, ապա միայն այն բանի համար, որ վերջինս շրջահայաց չի եղել` ժամանակին այդ տարածքները վարձակալելու համար:
Բազմաշերտ այս բանավեճը ձգվեց բավական երկար: Եվ այսօր, թերթելով անցյալի խունացած էջերը, ցավով ենք արձանագրում, որ անցան տարիներ, և կատարվեց այն, ինչը չէին կարող ենթադրել բոլոր նրանք, ում համար թանկ էր Անիի ճակատագիրը: Պետրոգրադից Թիֆլիս տեղափոխելու ճանապարհին անհետացավ Անիի ողջ գիտական արխիվը` հազարավոր փաստաթղթեր, գծագրեր, օրագրեր, լուսանկարներ: 1918-ին թուրքերը գրավեցին քաղաքը` ավերելով ու փլատակների վերածելով անգնահատելի արժեքները, իսկ երկու տարի անց այն արդեն կտրվեց Հայաստանից` դառնալով կորսված հայրենիքի մի բեկորը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: