Tag Archives: ազատություն

ՖԵՈԴՈՐ ԴՈՍՏՈԵՎՍԿԻ

20 Սպտ

Ազատություն: Ի՞նչ ազատություն: Միատեսակ ազատություն բոլորին` անելու այն, ինչ հնարավոր է անել օրենքի սահմաններում: Ե՞րբ է հնարավոր անել այն, ինչ ուզում ես: Երբ միլիոն ունես: Իսկ ազատությունը յուրաքանչյուրին միլիոն տալի՞ս է: Ոչ: Ի՞նչ է մարդն առանց միլիոնի: Առանց միլիոնի մարդը նա չէ, որն անում է այն, ինչ ուզում է, այլ նա, որի հետ անում են այն ամենը, ինչ կամենում են:

ԱԼԲԵՐ ՔԱՄՅՈՒ

25 Հնս

ԱԲՍՈՒՐԴ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ

Գլխավորն արդեն արված է: Ես արդեն ունեմ մի քանի ճշմարտություն, որոնցից չեմ կարող հրաժարվել: Ես ընդունում եմ միայն այն, ինչ գիտեմ, ինչին հավատում եմ և ի վիճակի չեմ ժխտել, անտեսել: Իմ անորոշ թախիծով ապրող էությունից կարելի է հեռացնել ամեն ինչ, բացի միասնականության ցանկությունից, վճռականության ձգտումից, պարզության ու կապակցվածության պահանջից: Ես ի վիճակի եմ ինձ շրջապատող, նյարդայնացնող, ինչ-որ տեղ տանող աշխարհում մերժել ամեն ինչ, բացի այս քաոսից, բացի վերին պատահականություններից ու անիշխանականությունից առաջացած աստվածային հավասարակշռությունից: Ես չգիտեմ՝ աշխարհն ունի արդյոք իրեն գերազանցող իմաստ, բայց գիտեմ, որ ինձ հայտնի չէ այդ իմաստը և տվյալ պահին անհնար է իմանալ: Բայց ինչ արժեք ունի ինձ համար այն իմաստը, որ իմ ընկալման շրջանակից դուրս է: Ես ունակ եմ հասկանալու միայն մարդկային արտահայտությունները, այն, ինչին ձեռք եմ տալիս, ինչը դիմադրում է ինձ: Ինձ հայտնի է նաև, որ ի վիճակի չեմ հաշտեցնելու երկու հավաստիություններ՝ բացարձակի, միասնականության իմ ձգտումը և այս աշխարհի անհամատեղելությունը ռացիոնալ ու տրամաբանական սկզբունքներին: Ուրիշ ի՞նչ ճշմարտություն կարելի է իմանալ առանց ինքնախաբեության, հույսի միջամտության, որ ես չունեմ և որն ավելորդ է իմ իմացության սահմաններում:
Եթե ես անտառում ծառ, կենդանիների մեջ՝ կատու լինեի, կյանքը կունենար իմաստ, ավելի շուտ նման հարց չէր ծագի, որովհետև աշխարհի մասնիկը կլինեի: Ես կլինեի այս աշխարհը, որին այժմ իմ ողջ իմացությամբ ու հարազատության ներքին պահանջով ներհակ եմ: Այս տարրական տրամաբանությունն ինձ հակադրում է արարված ամեն ինչի, մի տրամաբանություն, որը գրչի հարվածով անհնար է ժխտել: Չէ՞ որ ես պարտավոր եմ պաշտպանել այն, ինչ ճիշտ եմ համարում, այն, ինչ նույնիսկ կամքիս հակառակ ինձ ճշմարիտ է թվում: Եվ ի՞նչ է ընկած այդ կոնֆլիկտի, աշխարհի և իմ գիտակցության խզման հիմքում, եթե ոչ կոնֆլիկտի գիտակցությունը: Ուրեմն կոնֆլիկտը պահպանելու համար ես պետք է միշտ, անընդհատ թարմացնեմ, անընդհատ լարեմ գիտակցությունս…

ԺԱՆ-ՊՈԼ ՍԱՐՏՐ

8 Հնվ

Մարդը դատապարտված է ազատության: Ես ինքս եմ իմ ազատությունը: Մենք հանդիսանում ենք այն, ինչ ցանկանում ենք: Մենք անզոր ենք պոկել որևէ էջ մեր կյանքից, թեև հեշտությամբ կարող ենք կրակի մեջ նետել ամբողջ գիրքը: Մարդու հոգում անցք կա՝ Աստծու չափերով, և յուրաքանչյուրն այն լցնում է՝ ինչպես կարող է: Մարդը գոյություն ունի այնքանով, որքանով դրսևրում է իրեն: Հետևաբար նա ներկայացնում է իրենից ոչ այլ բան, քան իր արաքների ամբողջությունը, ոչ այլ բան, քան սեփական կյանքը: Կյանքի իմաստ գոյություն չունի: Ես ստիպված եմ ինքս դա ստեղծել: Ես միշտ կարող եմ ընտրություն կատարել, բայց պետք է գիտենամ, որ նույնիսկ այն դեպքում, երբ ոչինչ չեմ ընտրում, ես դրանով հանդերձ այնուամենայնիվ կատարում եմ ընտրություն:
Յուրաքանչյուր երջանկության համար հարկ է լինում հատուցել: Չկա այնպիսի պատմություն, որ վատ չավարտվի: Այս մասին գրում եմ առանց որևէ պաթետիզմի, այլ ուղղակի այնպես՝ սառնասրտորեն, քանի որ միշտ այդպես եմ մտածել և քանի որ անհրաժեշտ էր այդ մասին ասել: Դա բոլորովին ինձ չի խանգարում խճճվել պատմության մեջ, սակայն միշտ ունեցել եմ այն համոզմունքը, որ այդ պատմությունը մռայլ ավարտ է ունենալու: Ինձ դեռ երբեք չի վիճակվել զգալ երջանկությունն առանց այն բանի, որ ինչ էլ ես մտածեմ դրա մասին, կկատարվի հետո:

ՌՅՈՒՆՈՍԿԵ ԱԿՈՒՏԱԳԱՎԱ

26 Հկտ

Ազատությունը լեռնային օդի է նման: Այն թույլերի ուժից վեր է: Իսկ մարդկային կյանքը լուցկու տուփի նման է: Եթե դրան լուրջ վերաբերվես՝ ծիծաղելի է, եթե անլուրջ վերաբերվես՝ վտանգավոր է: Որպեսզի կյանք դառնա երջանիկ, պետք է սիրել ամենօրյա մանրուքները: Ամպերի փայլը, բամբուկների սոսափյունը, ճնճղուկների երամի ծլվլոցը, անցորդների դեմքերը,- այս բոլոր առօրյա մանրուքներում պետք է գտնել գերագույն բավականություն:
Բայց երբեմն կյանքը շատ ավելի դժոխային է, քան դժոխքն ինքը: Դժոխքի տառապանքները չեն ծավալվում սահմանված օրենքներն հակառակ: Սակայն տառապանքները՝ շնորհված կյանքի կողմից, ցավոք, այդքան պարզունակ չեն: Եվ նման աշխարհում, որտեղ գոյություն չունեն օրենքներ, դյուրին չէ ընտելանալը:

ԱԲՐԱՀԱՄ ԼԻՆՔՈԼՆԻ ՆԱՄԱԿԸ ՀՈՐԱՑԻՈ ԳՐԻԼԻԻՆ

21 Հկտ

Հարգարժան Հորացիո Գրիլիին
Վաշինգտոն, 2 օգոստոսի, 1862 թ.
Թանկագին պարոն
Ես հենց նոր կարդացի ամսի 19-ին ինձ ուղղված Ձեր նամակը, որ տպագրվել է «Նյու Յորք Տրիբունում»։ Եթե այն պարունակեր թեկուզ մեկ նախադասություն կամ մեկ փաստ, որը կարողանայի հերքել, ես երբեք չէի առարկի նրա դեմ։ Եթե այն պարունակեր թեկուզ մեկ ակնարկ անօրինական միջամտությունների վերաբերյալ, ես երբեք հանդես չէի գա նրա դեմ։ Եթե նրանում հնարավոր լիներ որսալ անհամբերության կամ բռնակալության գեթ մեկ նոտա, ես կանտեսեի դրանք կամ դուրս կշպրտեի մտքիցս հին ընկերոջս հանդեպ ունեցած հարգանքի պատճառով (ընկերոջ սիրտը միշտ անսխալ է գործում)։
Ինչ վերաբերում է քաղաքականությանը, որը, ինչպես Դուք թույլ եք տալիս նկատել, «ես կարծես վարում եմ», ապա ուզում եմ ասել, որ այս առթիվ ես մտադիր չեմ որևէ անճշտություն կամ թյուրըմբռնումներ հանդուրժելու։ Ես պահպանում եմ միությունը, իսկ դրա ամենակարճ ճանապարհը Սահմանադրությունն է։ Որքան շուտ վերականգնվի մեր ազգային հեղինակությունը, այնքան ավելի արագ միությունը միություն կդառնա, այսինքն կրկին կդառնա այնպիսին, ինչպիսին եղել է։ Եթե կան մարդիկ, ովքեր դեմ են այդ միությանը, ապա ես չեմ համաձայնվի նրանց հետ գոնե այնքան ժամանակ, քանի դեռ նրանք չեն վերացրել ստրկությունը։ Այս պայքարում իմ գլխավոր խնդիրը միությունը փրկելն է։ Սա բնավ էլ չի նշանակում, որ ես պայքարում եմ հանուն ստրկությունը փրկելու կամ վերացնելու։ Եթե ինձ հաջողվեր միությունը պահել՝ ոչ մի ստրուկի ազատություն չտալով, ապա ես կանեի դա։ Եվ եթե միությունը փրկելու համար ես ստիպված պիտի լինեմ ազատություն շնորհել բոլոր ստրուկներին, ապա հավատացնում եմ, որ ես դա էլ կանեմ։ Այն ամենը, ինչ ես անում եմ ստրկության և մաշկի գույնի առնչությամբ, անում եմ միայն այն պատճառով, որ հավատում եմ՝ դա կփրկի միությունը, իսկ եթե ես ինչ-որ բանից հրաժարվում եմ, ապա հրաժարվում եմ միայն այն պատճառով, որ հավատում եմ՝ դա կարող է փրկել միությունը։ Ես քիչ կգործեմ այնտեղ, որտեղ կարող եմ խանգարել միությանը, իսկ որտեղ կարող եմ օգնել նրան, ես կլինեմ եռանդուն ու ջանադիր։ Ես կփորձեմ ուղղել սխալները, եթե դրանք ապացուցվեն, և կհամաձայնեմ ուրիշ տեսակետների հետ, եթե դրանք ճիշտ դուրս գան։
Այսպիսին է իմ նպատակը՝ ըստ իմ պաշտոնական տեսակետի։ Իսկ որպես մարդ՝ ես հավատարիմ եմ իմ այն դիրքորոշմանը, որ յուրաքանչյուր մարդ ամենուր ազատ կարող է լինել։
Հարգանքներով՝ Ա. Լինքոլն:

ԿԱՐԼ ՅԱՍՊԵՐՍ

15 Հկտ

Մարդկանց միջև ամենախոր հակասությունները պայմանավորված են ազատության մասին նրանց պատկերացումներով: Մենք ազատ ենք ոչ ինքներս մեր շնորհիվ: Մեր ազատությունը տրված է իբրև պարգև, թեև մենք նույնիսկ չգիտենք, թե որտեղից: Մենք հայտնվել ենք այս աշխարհում ոչ ինքներս մեր շնորհիվ: Ու քանի որ մենք չենք ստեղծել մեզ, այդ պատճառով էլ մեր ազատությունը ևս գոյություն ունի ոչ մեր շնորհիվ: Որտեղի՞ց: Ակնհայտ է՝ ոչ այս աշխարհից:
Մարդը միշտ ավելին է, քան նա գիտի իր մասին: Անցյալը մեր հիշողության մեջ պարունակվում է սոսկ պատառիկներով, ապագան մութ է և միայն ներկան կարող է լինել լույսով ողողված, քանի որ մենք ամբողջությամբ նրա մեջ ենք: Սակայն պարզվում է, որ հատկապես նա է անթափանց, քանի որ ներկան կարող է հստակ լինել միայն անցյալի լիարժեք իմացությամբ, ինչը նրա համար հիմք կհանդիսանա, և ապագայով, որը ներկան թաքցնում է իր մեջ:
Նպատակը ուղի է ժամանակի միջով: Հասնել հնարավորին կարող է միայն նա, ով ձգտում է անհնարինին:

ԹՈՄ ՍՏՈՓԱՐԴ

9 Հկտ

Պարզագույն տրամաբանությունը մեզ հուշում է, որ բացարձակ ազատությունն ու բացարձակ հավասարությունը անհամատեղելի են: Հասարակությունը՝ դա շարժուն տարրերից կազմված գլուխկոտրուկ է, որոնց ճիշտ դասավորությունն էլ ստեղծում է ներդաշնակություն: Բոլոր տարրերը պետք է գոյություն ունենան փոխզիջման պայմաններում: Եթե ինչ-որ մեկն իրեն և իր կարծիքը վեր դասի մյուսներից, ի հայտ կգա դաժանությունն ու քաոսը: Ազատությունը հացի բոքոն չէ, որի համար կռվում է մարդկանց ամբոխը և որից կարելի է խլել, պոկել, վերցնել: Ազատությունն այն է, որ դու հանձնում, նվիրում ես ուրիշներին: Եվ դու այդ բանն անում ես՝ գիտակցելով, որ նա, ով քեզնից ստանում է ընծան՝ ազատությունը, քո կարիքն ունի ճիշտ այնպես, ինչպես և դու՝ նրա կարիքը: Ազատությունը համագործակցություն է՝ երկկողմ կարևորությամբ, դա պայմանավորվածություն է կարգուկանոնի մասին:
Երբ երեխա է ծնվում, ավագները մտածում են, որ նրա խնդիրը մեծանալն է: Ոչ, դա այդպես չէ: Նրա կյանքի իմաստը պարզապես երեխա լինելն է: Բնության մեջ կան էակներ, որոնք ընդամենը մեկ օր են ապրում: Կյանքի բարօրությունը նրա ընթացքի մեջ է, ներկա պահի մեջ: Յուրաքանչյուր մարդու, մեզնից ամեն մեկի համար կա միայն «հիմա»-ն…

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

16 Մրտ

Նշվեց Եղիշե Չարենցի ծննդյան օրը

14.03.2011
Գայանե Դանիելյան
Մարտի 13-ին` հայ մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի ծննդյան 114-րդ տարեդարձի օրը, գրողները, գրականագետները, նրա պոեզիայի երկրպագուները ավանդաբար հավաքվում են Երեւանում նրա հուշարձանի մոտ, ապա Չարենցի տուն-թանգարանում մասնակցում են բանաստեղծի հիշատակին նվիրված միջոցառումներին:
Այս տարի ուշագրավ նախաձեռնությամբ են հանդես եկել մի խումբ երիտասարդներ` արձակագիր, հրապարակախոս Հովիկ Չարխչյանի գլխավորությամբ. առաջին անգամ Չարենցի ծննդյան օրը համացանցի միջոցով դարձնել գիրք հավաքելու եւ մարզային, գյուղական գրադարաններին նվիրելու օր:
«Գիրք – 2011» գրքի մարաթոնի շրջանակներում միայն Երեւանում եւ շրջակա բնակավայրերում արդեն հավաքվել է շուրջ 5000 անուն գիրք:
Նվիրատվության առաջին փուլը տեղի կունենա մարտի 19-ին Տավուշի մարզում:
«Այնտեղ գրքի տոն է լինելու, եւ այդ արարողության ընթացքում մենք Տավուշին հատկացնելիք գրականությունը կփոխանցենք իրենց` լեռնային շրջանի գյուղեր տեղափոխելու համար», — նշեց Չարխչյանը` շարունակելով. — «Ես Տավուշի բնակիչների հետ մինչեւ այդ հանդիպել եմ, զրուցել եմ, ու իրենք ուրիշ բանի օգնություն չուզեցին, թեեւ կարող էին ուզել: Նրանք ոչ ինչ-որ նյութական կամ այլ կարգի բաների պահանջ ունեին, այլ հատկապես գիր ու գրականություն էին ուզում` ամսագրեր, գրքեր, տեղեկատուներ, քարտեզներ, նոտաներ, ալմանախներ»:
Կազմակերպիչները մտադիր են գրքի մարաթոնը դարձնել ամենամյա եւ իհարկե` Եղիշե ծննդյան օրը:
«Մենք այդ օրը պատահական չենք ընտրել: Չարենցի պատգամները ինչ-որ կերպ իրականացնելու մղում կար` մշակույթը մարդկանց հասցնելու, գրքի նկատմամբ սեր արթնացնելու, այս ամեն ինչին գեղեցիկ երանգներ հաղորդելու», — նշեց Չարխչյանը:

Ռադիոհաղորդումն ամբողջությամբ կարելի է լսել այս հասցեում` http://www.azatutyun.am/content/article/2337624.html

ԹՈՄԱՍ ՀՈԲՍ

9 Դկտ

ՎԱՍՆ ՄԱՐԴՈՒ

ԻՆՉ Է ԲՆԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ: Բնական իրավունքը, որը գրողների կողմից սովորաբար անվանվում է jus naturale, ցանկացած մարդու` սեփական բնության (իմա` սեփական կյանքի) պահպանման համար սեփական ուժերն իր հայեցողությամբ օգտագործելու ազատությունն է, եւ, հետեւաբար, այն ամենն անելու ազատությունը, ինչն իր դատողությամբ` դրա համար ամենահարմարն է:

ԻՆՉ Է ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ: Ազատություն ասելով, ըստ բառի բուն իմաստի, ենթադրվում է արտաքին խոչընդոտների բացակայությունը, որոնք ոչ հազվադեպ կարող են մարդուն զրկել ուզածն անելու իր իշխանության մի մասից, բայց չեն կարող խանգարել իրեն թողնված իշխանության մնացյալ մասն օգտագործելու իր բանականության ու խոկման թելադրանքին համապատասխան:

ԻՆՉ Է ԲՆԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԸ: Բնական օրենքը (lex naturalis) կարգադրագիր է կամ բանականությամբ (reason) գտնված ընդհանուր կարգ է, համաձայն որի` մարդուն արգելվում է անել այն, ինչը կործանարար է իր կյանքի համար, ինչը զրկում է այն պահպանելու միջոցներից, ինչը զանցառում է կյանքի պահպանման` իր կողմից ամենալավը համարված միջոցը:

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ ՕՐԵՆՔԻ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ: Հարկ է տարբերել իրավունքն ու օրենքը (jus եւ lex), թեեւ նա, ով գրում է այդ թեմայով, սովորաբար խառնում է այդ հասկացությունները, զի իրավունքն անելու կամ չանելու ազատության մեջ է, մինչդեռ օրենքը սահմանում եւ պարտավորեցնում է այդ այլընտրանքի այս կամ այն անդամը. հետեւաբար, օրենքը եւ իրավունքը միմյանցից տարբերվում են այնպես, ինչպես պարտավորությունն ու ազատությունը, որոնք միեւնույն բանի նկատմամբ անհամատեղելի են:

ԲՆԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐ ՄԱՐԴ ԱՄԵՆ ԻՆՉԻ ԻՐԱՎՈՒՆՔ ՈՒՆԻ: Քանի որ մարդու վիճակը բոլորը բոլորի դեմ պատերազմական վիճակ է, երբ յուրաքանչյուրն առաջնորդվում է սեփական բանականությամբ, եւ չկա ոչինչ, որ նա չկարողանա օգտագործել որպես թշնամիներից փրկվելու միջոց, ապա սրանից հետեւում է, որ այդպիսի վիճակում յուրաքանչյուր մարդ ամեն ինչի իրավունք ունի, նույնիսկ ցանկացած ուրիշ մարդու կյանքի վրա: Ուստի քանի դեռ պահպանվում է բոլորի` ամեն ինչի իրավունքը, ոչ մի մարդ (որքան էլ նա ուժեղ կամ իմաստուն լինի) չի կարող վստահ լինել, որ կկարողանա ապրել այն ամբողջ ժամանակը, որը բնությունը սովորաբար հատկացնում է մարդկային կյանքին: Հետեւաբար, բանականության կարգադրագիրը կամ ընդհանուր կարգն ասում է, որ ցանկացած մարդ, եթե ունի խաղաղության հասնելու հույս, պետք է ձգտի դրան. իսկ եթե չի կարող հասնել դրան, ապա նա կարող է օգտագործել պատերազմում առավելություն տվող ցանկացած միջոց:

ԵՐԿՐՈՐԴ ԲՆԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԸ: Այս հիմնական բնական օրենքից, ըստ որի մարդիկ պետք է ձգտեն խաղաղության, բխում է մյուս օրենքը` այլոց հետ այդ համաձայնությունն ունենալու դեպքում մարդը պետք է համաձայնի հրաժարվել ամեն ինչի նկատմամբ իրավունքից այն չափով, որչափ այն անհրաժեշտ է խաղաղության եւ ինքնապաշտպանության շահերից ելնելով, եւ բավարարվել մյուս մարդկանց նկատմամբ ազատության այն աստիճանով, որն ինքը կթույլատրեր ուրիշներին իր նկատմամբ: Զի այնքան ժամանակ, քանի դեռ յուրաքանչյուր մարդ կառչած է իր ցանկությամբ ամեն ինչ անելու իրավունքից, բոլոր մարդիկ կգտնվեն պատերազմական վիճակում: Սակայն եթե ուրիշները չեն ցանկանում հետեւել իր օրինակին եւ հրաժարվել այդ իրավունքից, ապա ոչ մի հիմք չկա որեւէ մեկի համար (ով էլ լինի) զրկվել դրանից, զի դա ավելի շուտ կնշանակեր ինքն իրեն հանձնել ավարառման (որը որեւէ մեկը պարտավոր չէ ցանկանալ), քան ցուցադրել խաղաղության իր պատրաստակամությունը: Հենց այդպիսին է Ավետարանի օրենքը` Վարվիր ուրիշների հետ այնպես, ինչպես կկամենայիր, որ ուրիշները քեզ հետ վարվեին: Եվ դա բոլոր մարդկանց օրենքն է` quod tibi fieri non vis, alteri ne feceris:

ՉԻ ԿԱՐՈՂ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ ԼԻՆԵԼ ԱՅՆ ԲԱՆԻ ՇՈՒՐՋ, ԻՆՉՆ ԱՊԱԳԱՅՈՒՄ ԱՆՀՆԱՐԻՆ Է: Միշտ համաձայնության առարկան կամ էությունը խորհելու ինչ-որ օբյեկտ է (զի համաձայնությունը կամքի գործողություն է, այսինքն` խորհելու գործողություն, եւ` վերջին գործողություն), եւ այդու` մշտապես ընկալվում է որպես մի բան, որ ապագայում է լինելու, եւ որը հնարավոր կատարելի է ճանաչվում նրա կողմից, ով կնքում է համաձայնությունը:
Ուստի ակնհայտորեն անհնարինի խոստումը համաձայնություն չէ: Սակայն, եթե միայն արդյունքում է հայտնաբերվել անհնարինությունն այն բանի, որ նախկինում հնարավոր է համարվել, համաձայնությունը գործող է եւ պարտավորեցնում է, թեեւ ոչ անմիջական պարտավորության կատարման, բայց գոնե դրա դրամական համարժեքի փոխհատուցման կամ, եթե դա անհնար է, ապա ձգտելու բարեխիղճ կատարման այնքանով, որքանով հնարավոր է, զի ավելիին անհնար է մարդուն պարտավորեցնել:

ՈՉ ՈՔ ՊԱՐՏԱՎՈՐ ՉԷ ԻՐ ՎՐԱ ՎԵՐՑՆԵԼ ՈՐԵՎԷ ՄԵՂՔ:Համաձայնությունը, որը պարտավորեցնում է իր վրա մեղք վերցնել, առանց ներում գտնելու վստահությունն ունենալու, զուրկ է պարտադիր լինելու ուժից: Զի բնական վիճակում, երբ յուրաքանչյուր մարդ դատավոր է, մեղադրանքի համար տեղ չկա, իսկ քաղաքացիականության վիճակում, երբ մեղադրանքին հետեւում է բռնություն հանդիսացող պատիժը, պարտավոր չէ չպաշտպանվել:
Նույնն է նաեւ մերձավորների մեղադրման պարագայում, որոնց դատապարտումը դժբախտություն է մարդու համար, ինչպես, օրինակ, հորը, կնոջը եւ բարերարին մեղադրելը: Զի այն դեպքում, երբ մարդու ցուցմունքները հոժարակամ չեն տրվում, բնականաբար, համարվում են զգացմունքային, ուստի եւ` չեն կարող ուշադրության առնվել. իսկ այնտեղ, ուր իր ցուցմունքները հավատ չեն ներշնչում, մարդը պարտավոր չէ տալու: Ճիշտ նույն կերպ` պետք է վճռորոշ չհամարվեն այն ցուցմունքները, որոնք խոշտանգումների արդյունքում են տրվել, զի խոշտանգումը պետք է որ կիրառված լինի որպես բացահայտման, քննության հետագա ընթացքի լուսաբանման ու ճշմարտության բացահայտման միջոց, բայց քանի որ նա, ում խոշտանգում են, այդ դեպքում խոստովանությունն անում է իր տանջանքները թեթեւացնելու համար, այլ ոչ թե նրանց տեղեկություններ տալու համար, ովքեր իրեն խոշտանգում են, հետեւաբար այդ ցուցմունքները վստահություն չեն ներշնչում` չդառնալով վկայի արժանահավատ ցուցմունքներ. մարդը ճիշտ կամ կեղծ ցուցմունքներով իրեն ապահովագրում է խոշտանգումներից` դա անելով սեփական կյանքը պաշտպանելու իրավունքով:

ԵՐԴՄԱՆ ՆՊԱՏԱԿԸ: Քանի որ բառերը, ինչպես ես արդեն իսկ նշել եմ, բավականին անզոր են, որ ստիպեն մարդկանց կատարելու իրենց համաձայնությունները, ուստի նրանց վրա հարկադիր ուժի տարածման համար` մարդկային բնույթը լոկ երկու միջոց ունի: Այդ միջոցներն են` կա՛մ սեփական խոսքը դրժելու հետեւանքներից վախը, կա՛մ փառքի տենչն ու հպարտության զգացումը, որոնք մարդուն հրահրում են ցույց տալ, թե ինքը սեփական խոսքը չդրժելու ունակ է: Այս վերջինը շատ հազվադեպ հանդիպող ազնվաբարոյություն է, որպեսզի հնարավոր լինի հենվել դրա վրա. հատկապես նրանց մոտ, ովքեր հարստության, իշխանության կամ զգայական հաճույքների նպատակ են հետապնդում, իսկ մարդկության մեծամասնությունը հենց այդ մասին է պատկանում: Այն կիրքը, որի վրա կարելի է հենվել, վախն է. ընդ որում` այդ վախը երկու քիչ թե շատ ընդհանուր օբյեկտ ունի: Առաջին օբյեկտն անտեսանելի ոգիներն են, երկրորդը` այն մարդկանց ուժն է, ում վնաս կպատճառի խոստման դրժումը: Ու թեեւ առաջինների ուժն ավելին է, քան երկրորդներինը, այնուհանդերձ վերջինների ուժի հանդեպ վախը սովորաբար ավելի զորավոր է, քան առաջինների: Առաջինների հանդեպ վախն ամեն մարդու մեջ սեփական կրոնն է, որը մարդու բնության մեջ տեղ ուներ քաղաքացիական հասարակության ծագումից առաջ: Մյուս վախը մարդուն ներհատուկ չէր մինչեւ քաղաքացիական հասարակության ծնունդը, կամ առնվազն ոչ այն աստիճանի էր հատուկ, որ մարդուն ստիպեր իր խոստումը կատարել, զի բնական վիճակում ուժերի անհավասարությունը որոշվում էր միայն մարտի արդյունքում: Այսու` մինչ քաղաքացիական հասարակության ծագումը կամ երբ քաղաքացիական հասարակության գոյությունն ընդհատվել է պատերազմով, ոչինչ չի կարող ամրապնդել խաղաղության պայմանագրի ուժը շահամոլության, փառամոլության, հեշտասիրության եւ այլ զորեղ կրքերի գայթակղության հանդիման, բացի այն անտեսանելի ուժի հանդեպ վախից, որին ամեն մարդ Աստված է համարում ու վախենում նրանից` որպես հավատուրացության վրիժառուից: Ուստի այն ամենը, ինչ կարող են անել քաղաքացիական հասարակության չպատկանող երկու անհատ, դա այն է, որ ստիպեն միմյանց` երդվել այն Աստծո անունով, որից երկուսն էլ վախենում են:

ԵՐԴՈՒՄԸ ԿԱՐՈՂ Է ՄԻԱՅՆ ԱՍՏԾՈ ԱՆՈՒՆՈՎ ԼԻՆԵԼ: Ձեւով կամ ծեսով ամրապնդված խոստումը տարբերվում է նրանցից, որոնք սովորաբար կիրառվում են երդումների ժամանակ եւ դատարկ հնչյուն են ու չեն կարող երդում համարվել. ինչպես նաեւ` չի կարելի երդվել այնպիսի առարկայի անունով, որին երդվողն Աստված չի համարում: Ու թեեւ մարդիկ երբեմն սովորություն ունեին վախից կամ քծնանքից երդվել իրենց արքաների անունով, սակայն դա նշանակում էր, որ ուզում էին ցույց տալ, թե նրանց աստվածային պատիվներ են մատուցում: Պարզ է նաեւ, որ Աստծո անունով անհարկի երդվելը` Նրա անվան սոսկ սրբապղծում է նշանակում, իսկ ինչ-որ այլ բանով երդվելը, ինչպես մարդիկ վարվում են առօրյա խոսակցություններում, երդում չէ, այլ սոսկ անազնիվ սովորություն` պայմանավորված խոսակցության չափազանց մեծ զգացմունքայնությամբ:

ԵՐԴՈՒՄԸ ՈՉԻՆՉ ՉԻ ՀԱՎԵԼՈՒՄ ՊԱՐՏԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆԸ: Պարզ է նաեւ, որ երդումը ոչինչ չի ավելացնում պարտավորությանը: Զի օրինական համաձայնությունն առանց երդման էլ պարտավորեցնում է Աստծո առջեւ. ապօրինի համաձայնությունը ոչնչի չի պարտավորեցնում, նույնիսկ եթե ամրագրված է երդմամբ:

ԻՎԱՆ ԻԼՅԻՆ

4 Դկտ

Մեր խնդիրները

Մարդը ծարավի է ազատության, քանզի նա կենդանի մարմին է և կենդանի ոգի: Ցանկացած կենդանի մարմին (բույսից մինչև մարդը) ինքնուրույն էակ է` ներքին խորհրդավոր ինքնագործունեությամբ և յուրահատուկ կենսական բնազդով: Նման բնազդային ինքնագործունեության վրա հնարավոր է որոշակի ազդեցություն գործել դրսից, սակայն անկարելի է զսպել կամ արգելել այն:
Մարմինն ապրում է ինքնուրույն, իր ներքին օրենքներով: Ուսումնասիրելով վերջինները, ներհյուսվելով դրանց ու զուգակցելով դրանք` կարելի է որոշ ուղղություն տալ մարմնի գործունեությանը, սակայն մարել նման ինքնագործունեությունը հնարավոր է միայն ընդհատելով նրա գոյությունը: Մարդն ի բնե ինքնագործ է. ինքն է իրեն կերտում` առողջության և հիվանդության պահանջմունքների և նողկանքների, սնվելու և աշխատանքի, սիրո և բազմացման պարագաներում: Մարդու բնազդին հատուկ է ներքին նպատակահարմարությունը: Մարմնի ինքնագործունեությունն անկարելի է փոխարինել որևէ մեխանիզմով, ազդել նրա վրա հիպնոսով, հրամանով կամ սարսափով: Այդպիսի փորձերը դատապարտված են անհաջողության, մարմնի խեղման, նրա գործունեության թուլացման, հոգու և ոգու նսեմացման:
Սակայն մարդը միայն կենդանի մարմին չէ. նա նաև կենդանի ոգի է: Իսկ ոգուն վայել է հավատքի, սիրո, հայեցողության, համոզմունքների և ստեղծագործության ազատություն: Ոգին կենդանի անհատականություն է` պատասխանատու Աստծո և մարդկանց առաջ հավատամքների, մտածելակերպի, արածի ու չարածի համար: Սակայն պատասխանատվությունը ենթադրում է ազատություն: Խոսքը ոչ թե «կամքի մետաֆիզիկական ազատության», օրենքների բացակայության, մարդու սանձարձակման, իրավունքների և առավելությունների չարաշահման, այլ հոգևոր ինքնորոշման մեջ հասարակական- քաղաքական հարկադրանքի բացառման, մարդու ներքնաշխարհի օրինապաշտպանության մասին է:
Պետք է ըմբռնել նաև, որ սիրել, հայել, ուսումնասիրել և ստեղծագործել մարդը կարող է միայն բնատուր օժտվածությամբ և մղումներով, սրտի ներշնչանքի ու խղճի պահանջարկով: Անհնար է սիրել կամ դադարել սիրելուց հրամանով: Հարկ չէ սպասել արվեստի գործի` սովի և սարսափի ուժով ամրապանդված սոցիալական պատվերներից, քանզի ստեղծագործությունն ազատության և առարկայական ներշնչանքի պտուղ է:

ԴԻՍԻԴԵՆՏ. ՄԱՐԴԸ, ՈՐ ԱՐԹՆԱՑՆՈՒՄ Է

16 Նյմ

ՈՉ ԱՅՆՊԵՍ, ԻՆՉՊԵՍ ԿԱՐԾՈՒՄ ԵՆՔ

Երբեմն պատահում է նաև այնպես, որ մեր կամոք կամ մեր կամքից անկախ վերադառնում են երևույթներ, որոնք վաղուց պիտի իրենց տեղը զբաղեցնեին պատմության գզրոցներում: Սկզբում մենք որոշակի կասկածանքով ու զգուշավորությամբ ենք վերաբերվում նրանց «երկրորդ գալստյանը», սակայն հետզհետե գիտակցում ենք այդ անխուսափելի անհրաժեշտությունը, քանի որ եթե հնձում ես այն, ինչ ցանել ես, ապա արդյունքը պիտի պատշաճեր նետված սերմերի պարունակությանը: Եվ հիմա, վերստին մեր բառապաշար ներմուծելով վերապրուկ մի հասկացություն, ինչպիսին կարող է ներկայանալ «դիսիդենտ» բառը, առաջին հերթին փորձում ենք ըմբռնել հարկադիր շրջադարձի շարժառիթը, քանզի խնդիրները սոսկ բառային արտահայտությամբ չեն բացատրվելու, այլ այն հանգամանքների կապակցմամբ, ինչը հնարավոր է դարձնում հայտնության հրամայական պահանջը:
«Ամեն նոր լավ մոռացված հինն է» ասույթը միանգամայն համապատասխան է դիսիդենտություն հասկացությանը: Դիսիդենտ կոչումը՝ ժողովրդի խիղճը համարվելու այդ յուրահատուկ «բրենդը», որ հաճույքով ու պատվով կրում էին արդարության ճակատի վետերանները, այսօր էլ դեռ շնորհում են աշխարհի տարբեր անկյուններում ազատության ու իրավունքների համար պայքարող գործիչներին: Սկսենք ամենատարրականից՝ այն բացատրությամբ, որ դիսիդենտ բառն առաջացել է լատիներեն dissidens՝ «անհամաձայն» բառից: Սա այն անհատն է, որի քաղաքական հայացքներն էականորեն տարբերվում են երկրում հաստատված պաշտոնական դիրքորոշումից: Բայց սա սոսկ պարզունակ ձևակերպումն է, մինչդեռ նոր՝ վերանայված տարբերակների համաձայն, դիսիդենտն այն մարդն է, ով ինքնահաստատման է գնում շրջապատում գերիշխող պայմանների ժխտման ճանապարհով: Այսինքն՝ նա ոչ թե վերջնականապես հերքում ու մերժում է առկա վիճակը, այլ բացառում է իր մասնակցությունը տվյալ պրոցեսներին: Դա այն քաղաքացին է, ով ասում է այն, ինչ մտածում է, և դա անում է հետևողականորեն, գուցե երբեմն նաև՝ ըստ նպատակահարմարության, սակայն միշտ պատրաստ է պատասխան տալու իր ասած ճշմարտությունների համար: Դիսիդենտը նա է, ով ճանաչում է որոշակի, պաշտոնական, բոլորի կողմից ընդունելի կարգը, սակայն դրանով հանդերձ ունի միանգամայն այլ հայացքներ ու «աղանդավորական» շեղումներ: Դիսիդենտությունը ոչ մասնագիտություն է, ոչ էլ ձիրք կամ ընդունակություն: Այն առաջ է գալիս այն ժամանակ, երբ մարդու առջև ընտրություն կատարելու խնդիրն է ծառանում: Եվ դա ինքնաբուխ ընտրություն է, որը հետո միայն ձեռք է բերում ուղղորդված ոճավորումներ:
Շատ դեպքերում դիսիդենտը նույնացվում է «այլախոհ», «իրավապաշտպան», «լիբերալ» կամ «քաղբանտարկյալ» տերմինների հետ՝ առաջնորդվելով վերջիններիս գործառույթների և համոզմունքների ընդհանրություններով: Սակայն սա երևութական նմանություն է, մինչդեռ բուն էության մեջ դիսիդենտությունը բավական ընդարձակ ու խոր դիապազոն ունի՝ կրելով անհատականության այն բնորոշիչները, որոնք նրան հաղորդում են իր ինքնատիպությունը:
Այլախոհություն եզրույթը (և մյուսները՝ նույնպես) լավագույն դեպքում դիսիդենտության մասնակի արտահայտությունը կարող է համարվել, քանի որ եթե տրոհենք բառն իմաստային բաղադրիչների, ապա կտեսնենք, որ դրանում արտասովոր ոչինչ չկա: Այլ կերպ խորհելու կարողությունը կամ անհրաժեշտությունը շատերին է տրված, մինչդեռ դիսիդենտ են համարվում եզակիները: Եվ հենց այստեղ է պետք որոնել հիմնական տարբերությունը: Մեծ սխալ է դիսիդենտության հիմքում փնտրել մեկ ընդհանուր գաղափարական ենթատեքստ, մի խումբ մարդկանց համախմբող ծրագիր, քաղաքական պլատֆորմ: Եթե մոտեցումն այդ տեսանկյունից լինի, այդ դեպքում կստացվի, որ յուրաքանչյուր ընդդիմադիր միավոր կամ կուսակցություն արդեն իսկ դիսիդենտական ամբողջություն է: Սակայն չէ՞ որ դա այդպես չէ: Կան նուրբ, հստակ ու ընդգծված տարբերակումներ, որոնցից հիմնականը թերևս հետևյալն է. ընդդիմությունը իշխանություն ձեռք բերելու կամ իշխանափոխության խնդրում շահագրգռված կողմ է, մինչդեռ դիսիդենտը եզակի դեպքերում է այդ նպատակը համարում գլխավոր: Իր հայացքների ու համոզմունքների դրսևորման պարագայում նա նույնիսկ կարող է պասիվ գտնվել կամ ինքնակամ նեղացնել դրանց շրջանակը՝ հանգեցնելով այս կամ այն մասնավոր դեպքերի հանդեպ անհանդուրժողականության: Ստացվում է, որ դիսիդենտը ոչ թե այն անհատն է, ով պահանջ ունի հեղափոխական շարժերի կամ արյունահեղության, այլ նա, ով ձգտում է իրականություն դարձնել հասարակության աշխարհընկալման փոփոխությունը: Սակայն, որքան էլ պարադոքսալ հնչի, նա, պայքարելով երկրորդի համար, իրականում նպաստում է առաջինի իրագործմանը: Եվ դա կատարվում է այն պարզ պատճառով, որ (թող այս միտքը փոքր-ինչ չափազանցված չհնչի), հանրային գիտակցության տրանսֆորմացիան կյանքի է կոչվում հատկապես դիսիդենտական ազդեցության ներքո: Նա ծնում է այն, ինչը վաղը ձեռք է բերելու սեփական գիտակցություն ու շարժվելու ունակություն: Բայց նա միայն երկունքի պատասխանատուն է: Դիսիդենտը ոչ թե գործիքն է, այլ, նախևառաջ, իր միջավայրի ու այնտեղ ծավալվող տեղաշարժերի արտացոլանքը: Դիսիդենտի ուժը ոչ նրա ֆիզիկական կարողությունն է, ոչ էլ հետևորդների ահռելի թվաքանակը: Նա ուժեղ է իր ճշմարտությամբ, իր արդարությամբ, իր ներքին ազատությամբ, որովհետև այդ մարդիկ, ըստ իրենց համոզմունքների, միշտ գիտեն, թե ինչն է լավը և ինչը՝ վատ: Դիսիդենտն այն մարդն է, ով արթնացնում է հասարակությանն իր թմբիրից:
Դրսևորման այս բազմաճյուղ տարողունակությունն էլ համարենք այն պատճառներից մեկը, ինչի համար առայսօր այդ ֆենոմենի համար չկա մեկ ընդհանուր բանաձևում: Եվ մինչ բազմաթիվ ու տարատեսակ սահմանումները գալիս են լրացնելու մեկը մյուսին, իսկ բառարանային մեկնաբանությունների և հանրային գիտակցության մեջ նստվածք տված պատկերացումների տարբերությունը պահպանվում է, դիսիդենտական գործունեության սահմանազատված մոդելը, դիսիդենտն իբրև տեսակ դիտարկելու հասարակագիտական ֆորմուլան շարունակում է բացակայել:

ՄԻ ՔԻՉ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Դիսիդենտության մասին զանազան բնորոշումների թվում տեղ է գտել նաև այս մեկը, որի համաձայն՝ երևույթը պետք է դասել հավերժական ֆենոմենների շարքին: Ինչ խոսք, կարելի է ժամանակը անքանակորեն հետ տանել՝ մի դեպքում առաջին դիսիդենտ հռչակելով Քրիստոսին (ինչպես նպատակաուղղված պնդում են ոմանք), մեկ այլ պարագայում տուրք տալ պատմությանն ու արձանագրել, թե դրանցից առաջինը Սոկրատեսն էր, որ դեպի մահ գնաց հանուն իր համոզմունքների: Հետո կարելի է խճճվել ինկվիզիցիայի ծննդից մինչև ֆրանսիական հեղափոխությունը ծավալվող դարերի մեջ ու գտնել դիսիդենտի էությանը համապատասխանող այս կամ այն անունը, նրան հռչակել նախակարապետ ու ռահվիրա:
Բայց եթե անձերի խնդրում համաձայնությունը բացակայում է, ապա անվան հարցում կա ընդհանրություն, ինչն իրականում այնքան էլ հավերժական չէ: Պատմությունը վկայում է, որ բառը ծագել է 18-րդ դարում, Լեհաստանում: Ի սկզբանե դիսիդենտ համարվել են կաթոլիկ կամ բողոքական եկեղեցիների դավանանքից շեղվող քրիստոնյաները: Սակայն կարճ ժամանակ պահանջվեց, որպեսզի հոգևոր պարեգոտը փոխարինվեր քաղաքացիական հագուկապով: Հետայդու նման տիտղոսակիրներ էին դառնում բոլոր նրանք, ովքեր հանդգնում էին հակադրվել պետական կարգին ու իշխանությունների գործելակերպին:
Դիսիդենտությանը նոր շունչ ու ոգի հաղորդեցին բոլշևիկները: Եթե ստալինյան բռնապետության շրջանում յուրաքանչյուր այլակարծություն մահվամբ էր հատուցվում, ապա խրուշչովյան «ձնհալի» տարիները ավետեցին շարժման ոսկեդարը: Անհատի պաշտամունքի դատապարտումը, ճամբարներից բռնադատվածների ու քաղբանտարկյալների վերադարձն իրենց հետ բերեցին ազատության այն չնչին մասնաբաժինը, որ միանգամայն բավարար եղավ խթանելու համարձակ, որոնող միտքը, վերագնահատելու «ամենաթանկ կապիտալի»՝ մարդու իրական արժեքը: Դրանք այն տարիներն էին, երբ ընդարձակվում էր շփման դաշտը: Բնակարաններում հայտնվել էր հեռուստացույցը, շատերը թեև թաքուն, բայց լսում էին «Ազատություն» ռադիոկայանի հաղորդումները, երկիր էին ներթափանցել արևմտյան մշակույթի տարրերը: Քաղաքացիական դիրքորոշման արտահայտչաձևերը գտնում էին նորանոր եղանակներ, սակայն միշտ չէ, որ դրանք համահունչ էին իշխանության որդեգրած կուրսին: Եվ այժմ արդեն (ու ոչ միայն ԽՍՀՄ-ում, այլև նախկին սոցճամբարի երկրներում) դիսիդենտ պատվավոր անունով էին կնքվում 50-ականների կեսերից մինչև 80-ականների վերջերն իրենց իրավունքների ու ազատությունների համար պայքարողները: Ճիշտ է, Արևմուտքն ամեն գնով փորձում էր հանձին նրանց տեսնել հակակոմունիստական բարիկադների վրա մարտնչող նվիրյալների, ավտորիտար և տոտալիտար ռեժիմների դեմ միայնակ ոտքի ելած հերոսների, սակայն ճշմարտությունն այն էր, որ խորհրդային դիսիդենտների պայքարը ոչ այնքան կոմունիստական գաղափարախոսության դեմ էր, որքան դրա իրականացման ձևերի ու իրականացնողների: Համենայն դեպս, համակարգի ժխտման կամ տապալելու կոչեր չէին հնչում, կար ընդամենը կործանված գաղափարների ու իդեալների համար ցավ, կար բողոք ու ընդվզում կուսակցական-պետական գործիչների վարած քաղաքականության դեմ: Եվ վերջապես, դրանք այն անհատներն էին, ովքեր հակադրվում էին ոչ միայն վարչակազմին, այլև ընդհանրապես՝ գերիշխող մտայնություններին, որ տարածված էին իրենց նմանների շրջապատում: Դա ոչ թե քաղաքական պայքար էր, այլ պայքար ազատ մտքի իրավունքի համար:
Դիսիդենտության ակտիվության տարիներին՝ 1970-ականներին, շարժման հիմնական կարգախոսներն էին՝ հասարակական կյանքի դեմոկրատացում, իրավական պետություն, հրապարակայնություն, արմատական տնտեսական բարեփոխումներ: Նախընտրելի գործունեության ձևեր էին դիտվում գաղտնի հավաքները, անլեգալ գրականության տարածումը (Սամիզդատ-ինքնահրատների միջոցով), նյութական ու բարոյական աջակցությունը հալածվածներին ու հետապնդվողներին և (շատ հազվադեպ) ելույթներն ու ցույցերը: Խորհրդային Միությունն այժմ արդեն ոչ միայն զարգացած սոցիալիզմի, այլև Սախարովի, Սինյավսկու, Գինզբուրգի, Դաշկովի, Օկուջավայի, Վիսոցկու ու Գալիչի ժամանակների երկիրն էր: Այս անհատները միանգամայն նոր որակ ու գիտակցության շերտեր ներմուծեցին ըմբռնումների դաշտ՝ աբստրակտ կշռադատության շարժը հակադրվելով ճահճին:
«Կլասիկ» դիսիդենտները սիրում էին իրենց մասին ասել, որ իրենք իշխանության բժիշկներն են: Այդ մարդիկ ունեին իրենց բարոյական կոդեքսը և սկզբունքները: Օրինակ, դրանցից մեկի համաձայն, դիսիդենտը չէր համագործակցի իշխանության հետ, եթե նույնիսկ դրանով մարդու կյանք էր փրկելու: Դիսիդենտը ավտոկրատիայի զարգացման որոշակի փուլում այլևս չէր կարող լինել քաղաքական գործիչ, նույնիսկ ընդդիմության շարքերում, այսինքն՝ նա բացառում էր շփումն ամեն կարգի կառույցների ու հասարակական մարմինների հետ, քանի որ դա նույնպես դիտվում էր համագործակցություն: Հենց այդ «կլասիկներն» էին, որ հասարակությանն առաջարկեցին վարքի նոր՝ անհատական ու սոցիալական մոդելը և 1960-70-ական թթ, հենց նրանք կազմեցին այն միջուկը, որի շուրջ սկսեցին ձևավորվել դիսիդենտական առաջին խմբակները:
Փաստացի իրական դիսիդենտների թիվն այնքան էլ մեծ չէր: Սակայն իշխանություններն այդ պիտակը փակցնում էին աջ ու ձախ, քանի որ Խորհրդային երկրում ցանկացած ազգային, կրոնական, ժողովրդավարական գործունեություն, խղճի ու մտքի ազատ դրսևորում որակվում էր ոչ այլ կերպ, քան դիսիդենտություն, իսկ պատժվողներին հասարակությունը տալիս էր «խղճի կալանավորներ» անունը:
«Դիսիդենտ» արտահայտությունը 60-ական թվականներից ներթափանցեց նաև հայոց իրականության ու բառապաշարի մեջ: Առայսօր էլ շարունակվում է բանավեճն այն մասին, թե իրականում ովքեր էին ազգային գաղափարախոսության ու պահանջատիրական նկրտումների շուրջ համախմբված այն անհատները, որոնք ձևավորում էին անլեգալ խմբեր ու կուսակցություններ: Արդյո՞ք կարելի է նրանց ևս անվանել դիսիդենտներ, թե՞ նրանք ուղղակի ազգայնական-անկախական պատկերացումներով առաջնորդվող երիտասարդներ էին, ովքեր թեև համակրում ու հարում էին այլախոհների մարտական շարքերին, սակայն իրավունքների և ազատությունների մասին նրանց պատկերացումները, այդուամենայնիվ, հեռու էին լիբերալ մտածողության ակունքներից: Ավելի ուշ՝ 1990-ականների կեսերին, երբ կարծես թե եկել էին ժամանակներն այդ մարդկանց վաստակն արժևորելու և գնահատելու համար (ինչպես դա արվեց նախկին սոցճամբարի երկրներում), հանկարծ պարզվեց, որ ոչ միայն չկար նման շահագրգիռ ցանկություն, այլև նույնիսկ վերջիններիս գործունեության վարկաբեկման փորձեր արվեցին՝ շրջանառության մեջ դնելով վարկածներ, համաձայն որոնց՝ ընդհանրապես հայկական այլախոհական դպրոց գոյություն չի ունեցել, այդ մարդկանց հնարել է ՊԱԿ-ը, իսկ ոմանք էլ գործել են Արևմուտքի հատուկ ծառայությունների հանձնարարությամբ:
Խորհրդային դիսիդենտական շարժումը սպառեց իրեն Գորբաչովյան վերակառուցման ու պլյուրալիզմի շրջանում: Երկաթե վարագույրի վերացումն ազդարարեց նրա բուն առաքելության ավարտը: Եվ թվում էր, թե դրանից հետո «դիսիդենտ» եզրը, իր բառարանային իմաստը պահպանելով հանդերձ, կորցնելու էր նախկին սուր շեշտադրումը: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից ու նորանկախ հանրապետությունների հռչակումից հետո առաջ եկավ ահռելի տարբերություն նախկինի ու ներկայի միջև: Այժմ մարդկանց արտոնված էր ազատ մտածել, արտահայտվել ու գրել, և դրանց համար նրանք առանձնապես մեծ վտանգների չէին ենթարկվում: Կար ընդդիմություն համակարգի ներսում, որը գնում էր ընտրությունների, պայքարում էր իշխանության համար, տեղեր էր զբաղեցնում օրենսդիր ու գործադիր մարմիններում: Կար նաև ընդդիմություն, որ այդ համակարգից դուրս էր, սակայն նրա պայքարը ևս քաղաքական, իրավական ու սոցիալական հարթության վրա էր՝ պայմանավորված իրավիճակային վայրիվերումներով և դրանց թելադրանքով: Եվ ուրեմն այսուհետ դիսիդենտներն անելիք չունեին, քանի որ, համաձայն ընդունված կարծրատիպի, նրանք կարող էին դրսևորվել միայն այն միջավայրում, որտեղ կային արգելքներ ու հետապնդումներ: Ավելի պարզ արտահայտված՝ եթե բացակայում է բռնատիրությունը, ինքնըստինքյան վերանում է նաև դիսիդենտական շարժը:
Սակայն, ինչպես պարզ դարձավ կարճ ժամանակ անց, այս դեպքում էլ գործեց «նյութի պահպանման օրենքը»՝ ոչինչ չէր անհետանում, այլ մի ձևից փոխարկվում էր մեկ այլ ձևի: Նոր ժամանակները նոր հավելումներ բերեցին: Եվ բազմաբևեռացման պայմաններում հին ձևակերպումների շարքում արդեն կարելի էր տեսնել նաև այս մեկը. «Դիսիդենտ՝ նշանակում է ապակենտրոն»:
Տարիներ շարունակ համակարգային երևույթ համարված գործունեության կարգն այժմ կարիք ուներ հաղթահարելու իր ադապտացման շրջանը: Տրամաբանությունը նրա համար միանգամայն այլ զարգացում էր հուշում՝ համակարգային երևույթը վերաձևելով իրավիճակային երևույթի: Իսկ նման անցումի պարագայում «հնարավո՞ր է մերօրյա դիսիդենտություն» հարցի պատասխանը միանշանակ էր՝ հնարավոր է: Հնարավոր է, քանի որ աշխարհը փոփոխվում է, կյանքն ընթացքի մեջ է, բայց մարդկային միտքը չի կորցրել դիմադրողականությունը: Ու քանի դեռ կա այս հակամետ կեցվածքը, այն կունենա իր անհամաձայնության տարատեսակ ձևերը, իր ամեն կարգի մարտահրավերները նոր միջավայրին, նոր հարաբերություններին, նոր պահանջներին: Կայուն է նպատակը՝ պայքար ամեն կարգի հոռի երևույթների և իրավունքների ոտնահարման դեմ: Տարբեր է մոտեցման ձևը: Դիսիդենտն այժմ էլ նախկինի պես տեսնելու է լարվածության լիցքաթափման մի ելք և մի միջոց՝ ինդիվիդուալ հակազդեցություն, սկզբունքային անհնազանդություն: Եվ դա կենսագործելի է քաղաքացիական ակտիվության միջոցով՝ բարոյապես ու սոցիալապես ակտիվ մարդկանց հետ համագործակցելու գնով:

Ի՞ՆՉՆ Է ԾՆՈՒՄ ԴԻՍԻԴԵՆՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

Անհնար կլինի լիովին ըմբռնել դիսիդենտի ու դիսիդենտության դրսևորման շարժառիթները, եթե այն չդիտարկվի մարդ-համակարգ փոխհարաբերության համատեքստում: Եթե ընդունում ենք, որ ազատությունը բացարձակ անհատական կատեգորիա է, ապա այդ դեպքում անհատի դերի գնահատման խնդրում մեր մոտեցումները պետք է խարսխվեն այն իրողության վրա, որ յուրաքանչյուր «մենք» կազմված է բազում «ես»-երից: Ուրեմն անհատի ազատության դեմ բռնության գործադրումը կհամարվի բռնություն բոլորի հանդեպ: Իսկ ո՞վ է ներկայացնում այդ կաշկանդիչ ուժը: Իհարկե, կառավարող համակարգը, նույն այն պետությունը, որը կոչված է պաշտպանել քաղաքացու ազատությունը և այդ նպատակի անվան տակ գործադրում է որոշակի սահմանափակումներ: Սակայն հենց այս կապվածության փխրուն հողի վրա էլ վաղ թե ուշ ի հայտ է գալիս երկու կողմերի անհամաձայնությունը: Իսկ եթե կառավարման «չափավորումները» վերածվում են հարկադրանքի ու ապօրինությունների, դիմադրողականության ուժը նույնպես մեծանում է՝ հրապարակ նետելով ինչպես ակտիվ ախոյաններին (որոնց անվանենք հեղափոխականներ), այնպես էլ «պասիվ» ընդդիմախոսներին՝ դիսիդենտներին, քանի որ վերջիններիս կարևորագույն բնորոշումներից մեկն էլ ուժային դիմադրությանն անմասնակից լինելն է: Կարիք չկա վերջիններիս թվացյալ կրավորական-հայեցողական պահվածքի մեջ պիղատոսության տարրեր որոնել. «Ես մասնակից չեմ, ես ձեռքերս լվանում եմ»: Այդ երևութական չեզոքության գաղտնիքն այն է, որ ներգործության ուժի սնուցման աղբյուրը ոչ թե գաղափարական դիսիդենտությունն է, այլ դիսիդենտական գաղափարները:
Երբ ռուս հայտնի փիլիսոփա Բերդյաևն ասում էր, թե ռուսական հեղափոխությունը նախապատրաստեցին երեք մարդ՝ Տոլստոյը, Դոստոևսկին ու Գոգոլը, նա նկատի ուներ ոչ թե ցուցապաստառներով փողոց դուրս եկած դասականներին, այլ վերջիններիս մտքի ներգործությունը հասարակական գիտակցության վրա: Կնշանակի՝ հիշատակված գրողներն ինչ-որ առումով դիսիդենտներ էին, որոնք թեև չէին նախապատրաստել այդ հեղափոխությունը, որոնք նույնիսկ չգիտեին ու գուցե թե չէին էլ ցանկանում այդ բանը, սակայն անուղղակի մասնակցություն ունեցան մեծ ցնցումին:
Այսօր որոշ տեսաբաններ այն կարծիքին են, որ մեր օրերում երկու կարգի դիսիդենտներ են լինում՝ սովորական դիսիդենտը և դիսիդենտ-լուսավորիչը, որը փորձում է գերազանցապես հենվել ժողովրդի վրա, կրթել նրան և համախմբել իր դրոշի ներքո: Դավանանքի իմաստով նա լիբերալ արժեքների պաշտպան է, ամեն կարգի ազատությունների կողմնակից, ռեժիմի մեղմացման ջատագով, և այդ ամենով հանդերձ ընդգծված նախանձախնդրություն (չասենք՝ հակվածություն) է հանդես բերում քաղաքակրթության հռչակած արժանապատվության սկզբունքի հաստատման համար: Եվ հենց այս կետում է, որ մենք առնչվում ենք նոր ժամանակների դիսիդենտի կամ, այսպես կոչված, նեոդիսիդենտի որակական այն տեղաշարժի հետ, ինչը բնորոշում է ներկա օրերի նրա գործունեության անհրաժեշտությունը: Ու եթե անհրաժեշտություն է ծագում պատասխանելու այն հարցերին, թե այսօր մեզանում կա՞ դիսիդենտություն ու եթե կա, ապա ինչպե՞ս և (որն առավել կարևոր է) ինչո՞ւ է այն երևան գալիս հատկապես այս օրերին, երբ դրա համար շատ ավելի «բարենպաստ» ժամանակներ ու հնարավորություններ են եղել, ապա սրանց արձագանքն այժմ հստակ է ու միանշանակ: Բարեբախտաբար, թե դժբախտաբար, այո, այն կա: Ասում ենք՝ դժբախտաբար, քանի որ դիսիդենտությունն իբրև մտածումի և գործունեության ձև մեծ հաշվով վատ երևույթ է, այն փլուզող, ավերիչ հատկություններ ունի, օժտված է տեղաշարժերի խթանման լիցքերով՝ անկախ դրանց հետևանքներից: Իսկ ինչ վերաբերում է դրա պատճառներին, ապա այստեղ արդեն վերստին խոսք պիտի գնա հին, բարի ժամանակների բախման մասին, բախում, որն այսօր պարզապես փոփոխել է իր մարտավարությունը, մեկ այլ բնութագիր է ձեռք բերել, իսկ մնացած ամեն բան առաջվանն է:
Այսպիսով, միշտ և բոլոր ժամանակներում վարչակարգից է կախված եղել՝ կլինե՞ն դիսիդենտներ, թե՞ ոչ: Իշխանությունն ինքն է ծնում նրանց, երբ վտանգում է հիմնարար արժեքները, սակայն փորձում է ներկայացնել այն որպես պատշաճ: Այսինքն, երբ մտածող մարդը տեսնում է օբյեկտիվ իրականության մեջ մի բան, իսկ նրան պաշտոնական գաղափարախոսությունը հրամցնում է մեկ այլ, բացարձակ տարբեր բան, դա առաջացնում է մտածող մարդու ըմբոստությունը: Խաբվածությունը բերում է վիրավորանքի, իսկ դա արդեն բավարար է դիսիդենտի ձևավորման համար: Իսկ վարչակարգի համար դրանից ձերբազատվելու միակ ճանապարհը ճշմարտության հետ ազնվորեն ու խելամիտ վարվելու հմտությունն է:
Եթե ընդդիմադիր հանրության կամ քաղաքական ուժերի դժգոհությունն իշխանությունների համար որոշ առումով կարող է դիտվել իբրև ծանոթ, շոշափելի ու առարկայական ախոյանի դիմակայում (ինչին հակադարձելու ձևերը մշակվել ու կիրառվում են), ապա փլուզումը ներսից՝ սա արդեն դիսիդենտների ձեռքի գործն է: Սա մի ներգործություն է, որ ավելի շատ հիշեցնում է ոչ թե գոյապայքար, այլ ինքնաոչնչացման օժանդակություն:

ՀԱՅ ԴԻՍԻԴԵՆՏՈՒԹՅԱՆ ՆԵՐԿԱՆ ՈՒ ԱՊԱԳԱՆ

Վերջիվերջո, այս ընդարձակ ներածություն-ծանոթությունը մեկ հիմնական նպատակ էր հետապնդում՝ պարզաբանել հայկական դիսիդենտության դրսևորումների յուրահատկությունները՝ պահպանելով կապը անցյալի և ներկայի միջև, ինչը որքան էլ առաջին հայացքից աննշմարելի է, բայց և այնպես արտացոլում է մեր հանրությանը խիստ բնորոշ գծերից մի քանիսը:
Հայ դիսիդենտ-ազգայնականներին արդեն առիթ ունեցանք թռուցիկ կարգով անդրադառնալու: Եթե ջանանք առավելագույնս բծախնդիր գտնվել՝ սահմանազատելու համար նախկինը ներկայից, ապա թերևս ասենք, որ հայկական նորօրյա դիսիդենտության մասնակի ձևավորումը թե անհրաժեշտության և թե ժամանակային առումով համընկավ Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանության գալու տարիներին, բայց սպառնում է ամբողջապես դրսևորվել Սերժ Սարգսյանի կառավարման օրոք: Սա, ինչ խոսք, դիպվածային կամ պատահական համընկնում չէ: Բանն այն է, որ նախորդ վարչակարգերի օրոք դիսիդենտական տրամադրությունները եթե նույնիսկ եղել են սաղմնային վիճակում, ապա իրենց համար ինքնադրսևորման հաստատուն հող չեն գտել մի պարզ պատճառով. ՀՀՇ-ական իշխանություններն առանձնապես չէին տառապում ընդգծված ազգային սնափառությամբ կամ հայկական տարրի բացառիկ լինելը շեշտելու սևեռումներով, կամ իրենց ամեն մի արածը չէին ներկայացնում իբրև ինչ-որ տիեզերական ձեռքբերում, մի բան, ինչը սկզբունքորեն սխալ մոտեցում չէր: Իսկ Քոչարյանը, եթե նույնիսկ մեղանչում էր ազատությունների սահմանափակման կամ իշխանության գերազանցման իմաստով, դրա հետ մեկտեղ նպաստելով վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի և դաշնակցության ձեռամբ նժդեհականության գաղափարների ներթափանցմանը, ապա գոնե կարողանում էր ապահովել 13 տոկոս տնտեսական աճ՝ իբրև սփոփանք ու հատուցում մնացյալ կորուստների դիմաց:
Նոր վարչախմբի գալու հետ չփոխվեց դրա կազմը, սակայն փոխվեց կարևորագույն մի բան՝ հայացքը իրերի ու երևույթների հանդեպ: Սկիզբ դրվեց մի հիվանդագին մտայնության, որ աստիճանաբար հղկվում, նոր ձևեր է ձեռք բերում: Ի՞նչն է դա, որ այդքան հեշտությամբ կարող է մտածող, գիտակից մարդկանց ի վերջո հանել ափերից՝ անկախ այն բանից, թե քաղաքական որ դաշտն են նրանք ներկայացնում և ինչ բարոյական արժեքներով են առաջնորդվում:
Խոսքն իշխանության ինքնամատուցան այն ամբողջության մասին է, որը կազմված է երեք հիմնական բաղադրիչներից՝ բացառիկության մոլուցքը, օֆիցիոզի ու օբյեկտիվ իրականության ընդգծված տարբերությունը և գլոբալ, առարկայական նորամուծությունների հանդեպ ոչնչով չհիմնավորված մղումը:
Առաջին հայացքից սա նույնիսկ կարող է աբսուրդային դատողության տպավորություն թողնել, սակայն միայն բարեբախտություն կլիներ, եթե դա մոտ լիներ իրականությանը: Ամեն բան անհամեմատ ավելի լուրջ է ու շարունակական:
Երկրի ծայրաստիճան թշվառ վիճակի պայմաններում վարչակարգը ձևավորել է երևութական մի պատկեր, որտեղ իշխում են ամենօրյա կեղծ-շքերթային տրամադրությունները, հնչում են նորանոր ձեռքբերումների մասին հանդիսավոր զեկույցներ, մշակվում են Հայաստանը «գերազանցության կենտրոնի» վերածելու և «միասնական հայկական աշխարհ» ստեղծելու կասկածելի ու ծիծաղելի նախագծեր, խոսում են տնտեսական ներուժի և «հայկական միտքը» Ադրբեջանի նավթադոլարներին հակադրելու հաղթական հնարավորությունների մասին, կտրվում են ժապավեններ (անգամ ավտոկայանատեղիի բացումն է համարվում լրջագույն ձեռքբերում, համենայն դեպս, եթե այդպես չլիներ, երկրի նախագահը չէր մասնակցի դրա արարողությանը), իսկ պետական քարոզչամեքենան ու նրանց սպասարկու ԶԼՄ-ները կաշվից դուրս են գալիս վառ գույներով մատուցելու այդ մշտնջենական խնջույքը՝ ժանտախտի ժամանակ: Այս գունազարդող և ուռճացնող ծառայության առաջամարտիկը դարձյալ Հանրային հեռուստատեսության «Հայլուր» լրատվական ծրագիրն է, որտեղ վերջին կադրային փոփոխություններից հետո (երբ նախագահը փորձեց ամրապնդել իր ներկայությունն այդ հարկի տակ՝ քարոզչության ղեկը հանձնելով իր նախկին մամլո քարտուղարին), նոր դավանանք է սահմանվել՝ լինել «պապից առավել կաթոլիկ»: Սակայն «Հայլուրն» իր նվիրվածությամբ հանդերձ առայժմ կարող է հպարտանալ ընդամենը մեկ նվաճումով՝ պաշտոնական պրոպագանդայի ավանդական ոճն ու ձևը հասել են զզվանք հարուցելու աստիճանի:
Ահա այսպիսին է իրավիճակը պաշտոնական գաղափարախոսության և քաղաքական ղեկավարության կողմից աղավաղված իրականությունը մատուցելու ասպարեզում: Իսկ օբյեկտիվ իրականությունն այն է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը տարածաշրջանի ամենակոռումպացված, ամենաթույլ ու անարդար երկիրն է, որտեղ կան ԳԱԻ և այլ ռեպրեսիվ պետական մեքենաներ, որտեղ քաղաքական էլիտան բնակչությանը դիտում է որպես եկամտի և ընտրաձայների աղբյուր, որտեղ տասնյակ հազարավոր գյուղացիական ընտանիքներ հայտնվել են գրավադրվածի կարգավիճակում մի քանի բանկի ձեռքում՝ պետության բացարձակ անգործության պայմաններում, որտեղ օրվա հացը դարձել է ռազմավարական խնդիր, որտեղ քաղաքացիների մեծամասնությունը հաճույքով կլքեր հայրենիքը, եթե դրա հնարավորությունն ունենար: Նմա՞ն է սա արդյոք խորհրդային ժամանակներին, երբ խոսում էին 20 տարուց կոմունիզմի հաղթանակի մասին, աշխարհի ամենաարդար սոցիալական պետության մասին, ամենահզոր տնտեսության և շատ այլ երևութային բաների մասին: Իհարկե, այո: Եվ հենց սա՝ պաշտոնական գաղափարախոսության և օբյեկտիվ իրականության միջև առկա տարբերությունն ու հակասություն է հանդես գալիս իբրև դիսիդենտության աղբյուր: Այսինքն, երբ մտածելու ունակությամբ օժտված մարդը լսում է պետության կողմից այն, ինչը չի տեսնում իրականության մեջ, նա սկսում է ըմբոստանալ և ի վերջո բռնում է դիսիդենտության ճանապարհը: Նա սկսում է խորշել իր պետությունից, իսկ հետո արդեն ատել այն: Ինչո՞վ է դա հղի:
ԽՍՀՄ ճակատագիրը ցույց տվեց, թե նման վիճակն ինչի կարող է հանգեցնել: Նախ և առաջ՝ անտարբերության: Երբ պետությանը վտանգ է սպառնում, դիսիդենտը չի սատարում նրան, ընդհակառակը՝ լավագույն դեպքում մնում է անտարբեր, վատագույն դեպքում՝ նպաստում է պետության կործանմանը: Օրինակ, Սախարովն ու իր համախոհները ոչինչ չարեցին ԽՍՀՄ-ի փլուզումը կանխելու համար, թեև տերության կործանումը նրանց պլանների մեջ չէր մտնում: Սակայն նրանք այդ քայքայիչ գործընթացին մասնակցեցին ընդամենը դիտորդի կարգավիճակով:
Իսկ Հայաստանի ներկա իշխանություններն այս բորբոքված կրակը գոնե փոքր-ինչ մեղմելու փոխարեն հերթական յուղն են լցնում դրա վրա՝ խոսելով մեր երկրի ու ազգի բացառիկ դերի, համաշխարհային առաքելության, եզակի հնարավորությունների մասին: Վարչապետը խոստանում է Հայաստանը դարձնել մոլորակի պորտը, «սիլիկոնյան դաշտեր» է նախագծում ու կենսամակարդակի բում է կանխատեսում՝ Թայվանի տնտեսական հրաշքից էլ զորեղ: Սփյուռքի նախարարն անկեղծորեն հավատում է «հայկական գենի իմացականության դարավոր ներուժին ու կենսաուժին», գիտնականները բանուգործ թողած ուսումնասիրություններ են կատարում այդ գենը գտնելու համար, որպեսզի ստանան գենոտիպի արդյունքները, իսկ հետո… հետոն դեռ պարզ չէ: Բոլորի օրինակով ու ոգևորությամբ երկրի նախագահը վերջերս գնաց բացելու աշխարհի ամենաերկար ճոպանուղին, որ պիտի մեր փրկությունը դառնա, և այնտեղ մի բոցաշունչ ճառ արտասանեց մրցունակ, ամենակարող Հայաստանի մասին, երկիր, որի «Տաթևի վանքն իր ժամանակի ամենամրցունակ ճարտարապետական լուծումներից է, Տաթևի համալսարանը ամենամրցունակ գիտական օջախներից է եղել, իսկ սուրբ Գրիգոր Տաթևացին իր ժամանակին աշխարհի ամենամրցունակ մտածողներից մեկն է եղել…»: Խեղճ Տաթևացի…
Ի դեպ, «մրցունակ մտածող» հասկացությունը նորույթ է աշխարհում, և պետք է ենթադրել, կամ ՀՀ նախագահի համար ճառ գրողներն են զուրկ հասկացական ապարատից, կամ այս անգամ էլ որոշել են ստեղծել մարդկությանն անհայտ հասկացություններ:
Սակայն ի՞նչ կապ ունի այս բոլորը դիսիդենտության հետ և, ընդհանրապես, որտե՞ղ են մեր օրերի հայ դիսիդենտները, ովքե՞ր են նրանք, անուններն ասեք,- միանգամայն իրավացիորեն կարող է պահանջել ընթերցողը՝ այս անաչառ հարցադրումով էլ հենց մատը դնելով բուն զարկերակի վրա:
Բանն էլ հենց դա է, որ հայկական նոր դիսիդենտությունն այս անգամ կարող է ինքնատիպ լինել առավել, քան երբևէ: Եթե մենք առաջնորդվում ենք այն ճշմարտության գիտակցմամբ, որ դիսիդենտություն ասվածն առաջին հերթին միտք է ու վերաբերմունք, ապա այդ դեպքում նա անձնագրային տվյալների անհրաժեշտություն չունի: Դիսիդենտությունը չափիչ սարք է մթնոլորտի համար, որտեղ կամ կա շնչելու օդ, կամ հեղձուկ է: Եվ երբ երկրում գերիշխող մտայնությունը սկսում է շնչասպառ անել, երբ հարուցում է արհամարհանք (եթե ոչ՝ արգահատանք), այդ ժամանակ դիսիդենտների կարելի է ամենուր հանդիպել: Այն կարող է իր սերմը նետել նույնիսկ իշխանության վերին օղակներում, ձեռք բերել համակիրներ, ովքեր թեև ակներևաբար չեն ընդվզում, բայց և չեն աջակցում բարձրաստիճան յուրայիններին: Գուցե նրանք դեռ լիովին բացահայտվելու պահանջ չեն զգում, սակայն կան, շարունակում են մտածել, շարունակում են լուռ պայքարը հարմարվողականության դեմ, և հենց միայն դրա գոյությունն իր ներսում լուրջ վտանգներ է պարունակում:
Առկա դիսբալանսի խախտումը և խոսքի ու գործի հարաբերակցության աղճատումն է, որ ծնունդ է տալիս դիսիդենտությանը, ինչպես ասվեց վերևում: Եթերն ու միջավայրը զավթած «աննախադեպ»-երի հեղեղը, «ամենամրցունակ»-ների շարանը, «մենք բացառիկ ենք»-ից մինչև «մեր դեմ խաղ չկա»-ն ընկած տարածությունը լցնող ինքնագովության ալիքները մի օր կարող են մեզ քշել, բերել ու մոտեցնել ճգնաժամային սահմանագծին: Իսկ բոլոր կարգի ձախողումների ու դժվարությունների շարքում երկրի նախագահին ու իշխանություններին այժմ միայն դա է պակասում՝ դիսիդենտության լիակատար դրսևորումը հանձին նրանց, ովքեր տեսնում են ու գիտակցում այն ամենն, ինչ կատարվում է իրենց շուրջը ոչ միայն այսրոպեական տպավորությամբ, այլև հետևությունների ու վերլուծումների շղթայի մեջ:
Իհարկե, դիսիդենտները Սերժ Սարգսյանին ու նրա թիմին հակադրվող ամենամեծ վտանգն ու ուժը չեն ներկայացնում, եթե հնարավորությունների առումով նրանց համեմատենք քաղաքական այնպիսի «շնաձկների» հետ, ինչպիսիք են ՀԱԿ-ը, Դաշնակցությունը, Քոչարյանին հավատարիմ խմբերն ու անհատները և, ի վերջո, ներքին ընդդիմությունը, որոնք առայժմ բավարարվում են կաշեպատ դռների հետևում դժգոհ քրթմնջոցով, սակայն պահը ներկայանալու դեպքում պատրաստ են առաջինը հարվածել թիկունքից: Եղածներին գումարենք նաև նրանց, որոնց պատեհապաշտությունը բերել է իշխանական կուսակցություններ ու նախագահի շրջապատ, սակայն առաջին իսկ վտանգի ու ահազանգի դեպքում պատրաստ են անմիջապես մենակ թողնել իրենց հովանավորին, ինչպես եղել է շատ անգամներ: Բայց Սերժ Սարգսյանի համար ամենամեծ դառնությունը վրա կհասնի այն մարդկանց կորստից հետո, որոնց ձայները նրան բերեցին նախագահական նստավայր: Իրականում դրանք ոչ քաղաքական հիերարխիայի հիմնասյուներն էին, ոչ էլ օլիգարխիկ վերնախավի կնքահայրերը, այլ այն նվիրված մասսան, որ հավատում էր, թե երկրում կկատարվի սպասված փոփոխությունը, որ գնահատելին կվերադարձվի իր դիրքերը, որ արժեք կունենա ոչ թե գրպանի, այլ մտքի բովանդակությունը:
Այժմ վերջիններիս հիասթափությունը միայն մի ճանապարհ ունի՝ բեռնվել այն նույն անտարբերությամբ ու ցավով, որ հատուկ է դիսիդենտներին, համալրել հենց այդ միջավայրը, ինչի գոյության ու հնարավոր վերադարձի մասին մոռացել են այլ հոգսերով ու երազանքներով ապրող վերևներում:
Իսկ եթե մեր օրերում կա թերահավատությունն այն բանի, որ մեկ-երկու դիսիդենտի առկայությունը երբեք էլ եղանակ չի ստեղծի, ապա միշտ էլ հարկ է հիշել, որ խոսքն այս դեպքում ոչ թվաքանակի և ոչ էլ նրանց կարողության սահմանների մասին է, այլ դիսիդենտություն երևույթի հարուցիչի, որն ընդունակ է ամեն ինչի, ընդ որում՝ ամենաանսպասելիի:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՍՈՒՁՈՒԿԻ ԴԱՅՍԵՑՈՒ

7 Նյմ

ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, ՈՐՈՆՑՈՎ ՏԱՌԱՊՈՒՄ Է ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԸ

1. Անհատն ու մեքենան միմյանց հակադիր են, եւ այդ պատճառով Արևմուտքն ահռելի հոգեբանական լարում է ապրում:
2. Անհատը անհատականություն է ենթադրում, անձնական պատասխանատվություն, իսկ մեքենան ինտելեկտի, վերացարկման, ընդհանրացման, տոտալիզացիայի եւ խմբակային կյանքի արտադրանք է:
3. Անձնական պատասխանատվությունն անիմաստ է, եթե այն օբյեկտիվ, ինտելեկտուալ եւ մեքենայակերպ է: Պատասխանատվությունը տրամաբանորեն հարաբերակցվում է ազատությանը, բայց տրամաբանության մեջ ազատություն չկա, քանզի ամեն բան նրանում ենթակա է սիլլոգիզմի կարծր կանոններին:
4. Որպես կենդանի բնության մաս, մարդը ղեկավարվում է կենսաբանական օրենքներով: Ժառանգականությունը փաստ է, որը չի կարող փոխել ոչ մի անհատ: Ես-ը ծնվում է ոչ իր ազատ կամքով: Եվ ծնողներն էլ ինձ աշխարհ են բերում ոչ իրենց ազատ կամքով: Պլանավորված ծնունդը ոչ իրականություն ունի, ոչ էլ իմաստ:
5. Ազատությունը ևս մեկ անիմաստ գաղափար է: Ես ապրում եմ հասարակության մեջ, խմբի մեջ, որը սահմանափակում է ինձ իմ բոլոր գործողություններում` ինչպես մտային, այնպես էլ ֆիզիկական: Նույնիսկ մենության մեջ ես ամենեւին էլ ազատ չեմ: Ես ունեմ տարաբնույթ մղումներ, դրանք ամենեւին էլ միշտ չէ, որ վերահսկվում են` դրանցից ոմանք ձգում են ինձ կամքիս հակառակ: Քանի դեռ մենք ապրում ենք այս սահմանափակ աշխարհում, մենք երբեք չենք կարող խոսել մեր ազատության կամ ըստ մեր կամքի գործելու մասին: Նույնիսկ այդ ցանկությունը մեզ չի պատկանում:
6. Անհատը կարող է խոսել ազատության մասին, բայց մեքենան բոլոր կողմերից նրան սահմանափակում է: Ազատությունը վերածվում է ազատության մասին բլբլոցի: Արևմտյան մարդն ի սկզբանե ճզմված, նեղված անազատ է: Ինքնաբերականությունը պատկանում է ոչ թե իրեն, այլ մեքենային: Մեքենան ստեղծագործություն չի ունենում, նա աշխատում է իր կառուցվածքին համապատասխան եւ երբեք չի գործում որպես «անհատ»:
7. Անհատն ազատ է միայն այնտեղ, որտեղ կորչում է անհատը: Մարդն ազատ է, երբ ժխտում է իրեն եւ կուլ գնում ամբողջությանը: Ավելի ճիշտ, նա ազատ է, երբ և ինքն է, և ինքը չէ: Մարդը չի աճում մինչեւ ազատության կամ պատասխանատվության կամ ինքնաբերականության մասին խոսելուն իսկ, քանի դեռ հասու չէ այդ հակասությանը: Օրինակ, ինքնաբերականությունը, որի մասին այդքան շատ են խոսում Արեւմուտքում, եւ ամենից առաջ որոշ հոգեբույժներ` սոսկ մանկական կամ կենդանական ինքնաբերականություն է, բայց ոչ երբեք` հասուն անհատի:
8. Մեքենան, բիհերիորիզմը, պայմանական ռեֆլեքսը, կոմունիզմը, արհեստական բեղմնավորումը, ավտոմատիզացիան, կենդանահերձությունը, ջրածնային ռումբը, դրանք բոլորն ամենասերտ կերպով փոխկապակցված են եւ մեկ փակ տրամաբանական շղթայի օղակներն են:
9. Արևմուտքը տենչում է շրջանի քառակուսու մակերեսին: Արևելքը փորձում է շրջանը հավասարեցնել քառակուսուն: Ձեն-ի համար շրջանը շրջան է, քառակուսին` քառակուսի, բայց միաժամանակ քառակուսին` շրջան է, շրջանը` քառակուսի:
10. Ազատությունը սուբյեկտիվ հասկացություն է և չի կարող օբյեկտիվորեն մեկնաբանվել: Երբ մենք փորձում ենք այդ անել, ապա անխուսափելիորեն անլուծելի հակասությունների մեջ ենք ընկնում: Այդ պատճառով էլ խոսակցությունն ազատության մասին այս սահմանափակումներով լի օբյեկտիվ աշխարհում անիմաստ է:
11. Արեւմուտքում այո-ն` այո է, ոչ-ը`ոչ. այո-ն երբեք չի դառնա ոչ եւ ընդհակառակը: Արևելքը ստիպում է «այո»-ին սահել դեպի «ոչ»-ը: Եվ դա հենց կյանքի բնույթն է: Միայն տրամաբանության մեջ է այդպիսի տարբերությունն անհաղթահարելի, եւ տրամաբանությունը մարդ ստեղծել է օգտապաշտական գործունեության համար:
12. Արևմուտքը անբացատրելի երեւույթների համար այնպիսի հասկացություններ է հորինում, ինչպես ֆիզիկայում հայտնի անորոշության կամ հավելյալության սկզբունքները: Սակայն, բազմապատկելով հասկացությունները, նա ունակ չէ որսալու դրանցով գոյության փաստերը:
13. Կրոնն այստեղ մեզ չի վերաբերում, բայց հետաքրքրական է նշել հետեւյալը` քրիստոնեությունը, Արեւմուտքի կրոնը խոսում է Լոգոսի, Բառի, մարմնի, մարմնավորման եւ մրրկածուփ ժամանակավորության մասին: Արևելքի կրոնները տենչում են առ հետմարմնավորում, լռություն, ներկլանում, հավերժական կյանք: Ձեն-ի համար մարմնավորումը հետմարմնավորում է, լռությունը ամպրոպանման է, երկիրը երկիր չէ, մարմինը մարմին չէ, այստեղ-ը եւ հիմա-ն հավասարազոր են դատարկությանը (շունյատա) եւ անվերջությանը:

Թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի

%d bloggers like this: