Archive | ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ RSS feed for this section

Որտե՞ղ են թաղված Սարդարապատի հերոսները

28 Մյս

Հայաստանի անկախացումից հետո ամեն տարի` մայիսի 28-ին, նշվում է Առաջին հանրապետության հիմնադրման օրը՝ Հանրապետության տոնը: Եթե մայիսյան հերոսամարտերում եւ հատկապես Սարդարապատում 1918-ին հայերը հաղթանակ չտանեին, ապա թուրքական զորքերն անարգել կմտնեին Էջմիածին եւ Երեւան: Այսօր մենք այցելում ենք Սարդարապատի հուշահամալիր, գլուխ ենք խոնարհում Հայաստանի վերջին հողակտորը իրենց արյան գնով պաշտպանած նահատակների հիշատակի առաջ: Սակայն մեզնից քչերն են տեղյակ, թե այդ հայորդիները որտեղ են թաղված. նրանց հուղարկավորման վայրերի մասին մեր պատկերացումները շատ աղոտ են: Հայաստանցիներն առ այսօր չգիտեն այն մյուս վայրերը, որտեղ կարող են այցելել, գլուխ խոնարհել հայ մարտիկների հիշատակի առաջ: Մինչդեռ արխիվային վավերագրերը տալիս են դրա պատասխանը: Պատմաբան Հարություն Թուրշյանը ուսումնասիրություն է կատարել եւ հստակեցրել այդ վայրերը: Այդ մասին տպագրվել է «Պատմա-բանասիրական հանդես» ամսագրում (1978թ., 2-րդ համար). «Մեծ էր Սարդարապատի տակ ընկածների թիվը։ Զոհված աշխարհազորայիններից շատերը թաղվեցին իրենց գյուղերում, դրսեցիներից զոհվածներին թաղեցին Գայանեի վանքի բակում (Խենթի գերեզմանի կողքին՝ եղբայրական գերեզմանի մեջ), բնիկ երեւանցիներին բերեցին Երեւան եւ թաղեցին ներկայիս Կոմիտասի անվան այգում»։ Թեմայի առնչությամբ «Ժողովուրդ»-ին բացառիկ տեղեկություններ է հայտնել գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը: Նրա խոսքով` գրող Դերենիկ Դեմիրճյանը, ով Թիֆլիսում էր բնակվում, այդ օրերին գործի բերումով եկել էր Երեւան եւ ակամա ականատեսն ու մասնակիցն էր դարձել մեր ժողովրդի հերոսական պայքարի: «Սարդարապատում զոհված հերոսների մի մասի հուղարկավորությունը տեղի ունեցավ հունիսյան մի օր, քաղաքի Մլեր գերեզմանատանը (ներկայիս Կոմիտասի անվան այգու տարածքում): Նրանք թաղվեցին մի վայրում` եղբայրական գերեզմանում, եւ հանգան նույն շիրմաթմբի տակ: Հավաքվել էր մեծ բազմություն: Շատերը հրաժեշտի ու գնահատանքի խոսքեր էին հնչեցնում: Եվ, ահա, հենց այդ պահին թափորի միջից դուրս է գալիս Դեմիրճյանը, մոտենում է թարմ շիրիմներին, գրպանից դուրս է բերում մի թուղթ եւ հուզված ձայնով սկսում է ընթերցել: Դա Սարդարապատի հերոսներին նվիրված առաջին բանաստեղծությունն էր: Հաջորդ օրը նրա չափածո հուզիչ խոսքը «Հայաստանի աշխատավոր» թերթի խմբագրատանը վերածում են թռուցիկի եւ փակցնում Երեւանի բոլոր փողոցներում: Ժամանակի ընթացքում այդ թերթիկները պոկվեցին ու անհետացան: Բարեբախտաբար, փրկվել է թռուցիկներից մեկը, որն այսօր էլ պահվում է Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանում»,-նշեց գրականագետը: Նա մեզ տրամադրեց նաեւ Դեմիրճյանի` հրաշքով փրկված բանաստեղծությունը (աղբյուրը` Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարան, Դ. Դեմիրճյանի լրացուցիչ ֆոնդ, համար 48 ), որը ներկայացնում ենք ստորեւ:

13256363_1062868593794206_4887271793117983089_n

 
Այսօր, այս վեհ ուրախության և խոր սուգի հանդեսին,
Ո՜վ մարմարե նահատակներ, կանգնած ձեզ հետ միասին,
Ո վ խնկելի Սարդարապատ, Ղարաքլիսա, Աբարան,
Խոսեցնում եք իմ բերան։

Սակայն ինչպե՞ս խոսեմ ձեզ հետ` ցավի դողը իմ շուրթիս,
Ի՜մ, ապրողիս խղճի խայթով՝ մեռածներիդ հանդիման,
Ինչպե՞ս հնչեմ ձեր անունը՝ ամոթանքը ճակատիս,
Գովեմ ձեր բառն աննման։

Բայց և ինչպե՜ս լռեմ հիմա, ինչպե՜ս լռե իմ բերան՝
Վերհիշելով Սարդարապատ, Ղարաքլիսա, Աբարան.
Դուք գնացիք, սակայն ինչպե՞ս իմ լուռ հոգին այսուհետ
Չխոսի ձեր շուքի հետ:

Ահա տեսնում եմ ձեզ մահատեսիլ, խստադեմ,
Երր որ մահը մեռցնելու դուք գնացիք մահի դեմ,
Եվ դուք գտաք ձեր պտրածը—ձեզ համար՝ մա՛հ չարաթույն,
Հայրենիքին փրկությո՛ւն։

Եվ այլ ինչ բան պիտի սազեր հերոսական ձեր սրտին,
Բուն այդ կատակն օրհասական հանդեպ մահվան գոռ աստին.
Ո՞վ ավելի արհամարհեց, տեսավ մահը չըմեռած,
Եվ մեռնելիս չըդողաց։

Ահա այս վեհ ռազմադաշտում, որտեղ լսվեց մի մեծ օր
Ձեր ռազմական խրոխտ գոչը, վերջին գոչը փրկության՝
Մենք երկու տոն ունենք այսօր—մեկ ձեր տոնը «սգավոր,
Մեկ մեր սուգը խնդության»:

Ահա ուժգին որոտում է ժողովուրդը ամբոխված,
Ձեր խնկելի շուքերի հետ, ռազմադաշտում Հայրենի.
Ահա’ կարմիր դրոշակներ՝ ձեր արյունով կարմրած
Եվ արյունով բյուրերի։

Դուք հաղթեցիք, ով ընկածներ, մահվամբ զմահ կոխեցիք։
Դուք հաղթեցի՜ք, և չըթողիք ոչինչ էլի հաղթելու.
Մկրտվեցիք դուք մահի մեջ, մահվամբ դառաք գեղեցիկ,
Զեզ փա՜ռք հավետ, ալելո՜ւ:

Աննա Բաբաջանյան13323551_1062868380460894_8735069679331297437_o-600x257

A.Khachatryan and E.Hemingway: Single Meeting

25 Մյս

After Cuban revolution Armenian famous composer Aram Khachatryan was among the first to leave for the Liberty Island on tour with his small soviet delegation. Political context in the tour was apparent, but not for him. In January 1960 Khachatryan introduced his Second symphony in Havana. Ha also was the leader of the group. Success of performance was rather big. The audience greeted the Armenian composer with stormy applauses, and amongst numerous notes from the audience, one was distinguished: “You worked two wonders. The first was your symphony, and the second one—what you did with your orchestra.” Author of the note was worldwide American writer Ernest Hemingway’s wife—Mary Welsh.

For the composer, well aware of Hemingway’s pen and his works, and gaining appraisals from someone like this, was a double pleasure for him. However, the biggest surprise- rendezvous of two prominent art representatives- was still to come.

Supposedly, upon Mary’s initiative, rendezvous of Khachatryan, his wife—Nina Markovna, and Hemingway was initiated. This hypothesis also indirectly confirms famous Soviet state and political figure Anastas Mikoyan’s son—Sergo, who also in those days was in Cuba with his father. In his notes he wrote: “Among other presents we took a bottle of Russian vodka for Hemingway. Surprisingly, we noticed a likewise bottle, already open.

-A few days ago I heard, that famous composer Aram Khachatryan is in Havana,-he said.     -We invited him to our place. We had a very interesting talk at the dinner table. We admired him and his wife. I love his music. Exactly Khachatryan left me this bottle.”

One of eyewitnesses of the rendezvous was Vladimir Kuzmishev, representative of friendship with foreign countries company. He made friends with Khachatryan during this visit.

In those years American writer was living in “La Vigia” house not far from Havana. Here he was receiving thousands of his amateurs, visiting from different corners of the world. Khachatryan’s reception was more than warm. At first, according to American tradition, hosts accompanied them in all the three floors of the house. Kuzmishev writes in his notes: “Khachatryan was a very modest person, with great surprise he revealed that owner of “La Vigia” adored his music.” This wasn’t all. It turned out, that Hemingway had a collection of Khachatryan’s music records—about 15 CDs and stereo tapes.

“Hemingway literally shocked Aram Ilich, when with distinguished friendly and respectable gesture he showed the stereo tapes in one of his drawers of the living room and said: “This is your music, maestro.”

-Why are they here?-asked Khachatryan perplexed, apparently shocked with the fact, that Hemingway has his recordings.

Everybody laughed but the composer. And he, continuing to hesitate, asked 2-3 times: “What’s funny here? Why are you laughing?” Aram Ilich’s childish sincerity was worth recognizing, to understand, that it wasn’t an artist’s coquetry, but quite a natural reaction: “How come? A Nobel Prize winner, approximately a divine creature, and I’m maestro from him?”

There is another evidence of this rendezvous, recorded by famous Armenian writer and publicist Sergei Dovlatov. In his “Solo on typewriter” he described an episode: “Khachatryan came to Cuba. He met Hemingway. He needed to explain himself somehow. He said something in English. Hemingway asked:

-Do you speak English?

Khachatryan replied:

-A little.

-Like we all do,- Hemingway said.”

Interesting enough, exactly Sergo Mikoyan insists, that the dialogue was with him, meanwhile Dovlatov attributed it to Khachatryan without any ground.

In any case, despite the fact, on whose knowledge of English Hemingway was speaking of, it didn’t obstacle in having a sincere and frank talk. According to evidence of people present there, they were talking of literature, music, Cuba, Russia during the dinner, as well as of Spain—Hemingway’s eternal love. It’s a pleasure to fact, that they shared many views. And this wasn’t surprising. Human values, which don’t know any borders, time and politics, were appreciated by both.

In memory of their first rendezvous, they took a photo next to the well-known Ceiba tree in their yard. While parting the host was led by Cuban traditions, where men wave hands, and women hug.

There is information, when a month later members of another Soviet delegation visited Hemingway, the writer treated them with Armenian brandy given by Khachatryan and remembered that Khachatryan with distinguished pride stressed: “This is from Yerevan.”

It’s hard to believe, that a year later, initiator of strong, blithe and new programs Ernest Hemingway would commit a suicide.

By Hovik Charkhchyan

1960-kuba-1-Copy1

ՄՏՔԵՐ

14 Մյս

Երբեք մի պայքարեք ինքներդ ձեր դեմ: Ուժերը չափից ավելի անհավասար են:
Մարիա Արբատովա

Սրսկումը ցավոտ է, բայց բուժիչ: Խանդը տանջալից է, բայց ամրացնում է զգացմունքները:
Անդրե Մորուա

Վաղը կբացվի մեր կյանքի մնացորդների առաջին օրը:
Թերրի Փրաթչեթ

Մարդկանց դուր գալու լավագույն ձևը նրանց այնքան էլ չսիրելն է:
Ջոն Գրին

Պատկերացնում եմ, թե ինչպես կաշխատեր նրանց միտքը, եթե նրանք միտք ունենային և այն աշխատեր:
Էռնեստ Հեմինգուեյ

Ամեն հաղթանակ ինչ-որ մեկի պարտությունն է
Եվ ամեն հերոս ինչ-որ մեկի համար չարագործ է…
Ջո Աբերկրոմբի

Կասկածը նույնքան վստահելի հենարան է, որքան անսասան հավատը:
Ուոլթ Ուիթմեն

Գեղեցկությունն ավելի շատ թշնամիներ ունի, քան Նապոլեոնն է ունեցել:
Անտոն Չեխով

Իմաստության երեք աղբյուր կա՝ գիրքը, աշխատանքը և ճամփորդությունը:
Էլիֆ Շաֆակ

Շանը նետած ոսկորը չի վկայում գթասրտության մասին: Գթասրտությունն այն ոսկորն է, որը կիսում ես քաղցած շան հետ, երբ դու ինքդ էլ շան պես սոված ես:
Ջեկ Լոնդոն

Օրինավոր մարդը նա է, ով ստորություն է անում առանց հաճույքի:
Սերգեյ Դովլաթով

Իմ ամբողջ կյանքը երկու կեսերից է բաղկացած: Առաջինում ես սպասեցի քեզ, երկրորդում ես հիշեցի քեզ:
Միխայիլ Վիլլեր

Մարդկանց հետ ջերմ հարաբերություններ պահպանելու միակ ճանապարհը նրանցից ոչինչ չխնդրելն է:
Ջոն Ուեյն

Mysli_materialqny

ՀԻՇՎՈՂ ՕՐՎԱ ԴԻԱԼԵԿՏԻԿԱՆ

14 Մյս

Մեր գյուղի Նվերն ու Ռոլանդը դհոլ-ակորդեոն վերցրած գնում են հարևան գյուղ՝ հարսանիք նվագելու: Նվերն ասում է. «Արի դաշտերով գնանք, որ ճանապարհը կարճ լինի»: Մտնում են դաշտերը, քայլում են մինչ ջրանցք: Նվերը ցատկում ու գործիքի հետ շրմփում է ջուրը, հոսանքն էլ դհոլը քշում-տանում է:
Էլ ի՞նչ հարսանիք: Թրջված, անդհոլ նվագածուները ետ են դառնում: Ճանապարհին Ռոլանդը հայհոյում ու նախատում է ընկերոջը: Նվերն էլ մեղավոր ժպտում ու ասում է.
— Ոչինչ, եղածը եղած է: Փոխարենը հիշվող օր դարձավ:
Դրանից հետո մեր գյուղում ով մի արկածի էր հանդիպում, նրան հենց այդ խոսքով էլ մխիթարում էին. «Ոչինչ, կարևորը հիշվող օր դարձավ»:
Ձախորդության միջից մի պտղունց «շահույթ» կորզելն էլ շնորհքի բան է:

 Հովիկ Չարխչյանhqdefault

Անծանոթ Երևան

12 Մյս

Անծանոթ Երևան: Կիևյան 7 հասցեի գրողների տունը:

 

http://www.armlook.com/episode/atv/antsanot-yerevan/episode-37/5496

Լև Տոլստոյի դուստրը՝ հայկական գեհենում

5 Մյս

Անցյալը սիրում է անակնկալ հանդիպումներ մատուցել: Եվ պատմության էջերը թերթելիս ամենաանսպասելի առնչությունները հաճախ են պատահում: Դրանցից մեկի մասին էլ ուզում ենք այսօր պատմել, առավել ևս, որ խոսքն այս անգամ ռուս մեծ գրող Լև Տոլստոյի կրտսեր դստեր՝ Ալեքսանդրիայի մասին է: Քչերին է հայտնի, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին նա իբրև կամավոր գթության քույր՝ մեկնել է Կովկասյան ռազմաճակատ և տևական ժամանակ ապրել ու աշխատել է Հայաստանում:

1914 թվականին Ալեքսանդրիա Տոլստայան, իր բազմաթիվ հայրենակիցների նման, նետվեց պատերազմական իրադարձությունների գիրկը՝ ունենալով մեկ գլխավոր ցանկություն՝ ինչ-որ կերպ ծառայել հայրենիքին, մասնակից դառնալ համընդհանուր օգնությանը: Եվ 30-ամյա բարձրաշխարհիկ տիկինը, ով ազատամիտ հայացքների տեր լինելուց զատ՝ ուներ նաև պատկառելի կարողություն ու կապեր, մտադրվեց այդ միջոցներն ու իր գիտելիքները ներդնել մի ծրագրում, որի նպատակն էր՝ բժշկական օգնություն ցուցաբերել վիրավորներին ու պատերազմական գոտու բնակչությանը:

Առանց հապաղումի նա անհրաժեշտ պատրաստություն տեսավ և շուտով համախոհների մի ոչ մեծ խմբի հետ մեկնեց Կովկաս: 1914-ի վերջին նա արդեն Թիֆլիսում էր: Այդ օրերին իր քույր Տատյանային Ալեքսանդրիան գրում էր. «Մենք երեք բժիշկներով ընտրել ենք Երևան-Իգդիր ուղղությունը՝ պարսկական սահմանի մոտ: Այդ ուղղությամբ ընդհանրապես օգնություն չկա և մոլեգնում են համաճարակները՝ տիֆը, ջրծաղիկը և գլխավորը՝ մալարիան: Այնտեղ ճանապարհ չկա: Հազիվ-հազիվ տեղ են հասնում ուղտերով»:

Թիֆլիսից Ալեքսանդրիան ուղևորվում է ձիով: Ի դեպ, նրա նժույգի անունը Ալագյազ էր: Հասնում են Երևան, կարճ դադարից հետո կրկին շարունակում են ճանապարհը: Եվ արդեն 1915 թվականի հունվարի 20-ին եղբորը՝ Սերգեյին հասցեագրված նամակում նա տեղեկացնում էր. «Քեզ գրում եմ Իգդիր բնակավայրից, գրեթե Թուրքիայի ու Պարսկաստանի սահմանի մոտ, որ գտնվում է Արարատի լանջին»:

Հենց այստեղ էլ Տոլստոյի դուստրը, որ մինչ այդ մարդկային մեծագույն տառապանքների, պատերազմի արհավիրքների ու սարսափների մասին միայն գրքերում էր կարդացել, առաջին անգամ բախվում է դաժան իրականությանը: Առանձնապես տեղաբնակ ու գաղթական հայերի վիճակը նրա վրա ծանր ազդեցություն է գործում: Իր փետրվարյան գրառումներից մեկում Տոլստայան նշում էր. «Այդ մարդիկ թողնում են սարսափելի, ճնշող տպավորություն… Ինձ երբևէ չի վիճակվել տեսնել նման տառապանք: Մարդիկ զրկվել են ոչ միայն իրենց ընտանիքներից, մտերիմներից, հարազատներից, նրանք զրկվել են իրենց օջախներից, ունեցվածքից, զրկվել են ամեն ինչից»:

Մի որոշ ժամանակ Իգդիրում մնալուց և տեղի դաշտային հոսպիտալում աշխատելուց հետո նույն տարվա գարնանը լուրեր են հասնում, որ Վանում սկսվել են ինքնապաշտպանական կռիվներ, կան մեծ թվով վիրավորներ, բնակչության շրջանում համաճարակներ են տարածվում, իսկ տեղում միակ ամերիկացի բժիշկ-միսիոներն ի վիճակի չէր սպասարկել բոլոր հիվանդներին: Որոշում է կայացվում Ալեքսանդրիա Լվովնային մի փոքրիկ ջոկատի հետ գործուղել այնտեղ:

Մինչ Վան ուղևորվելը մեծ գրողի դուստրը գնում է Երևան՝ ձեռք բերելու անհրաժեշտ դեղքրայք և բժշկական գործիքներ: Իր հուշերի գրքում նա պատմում է, թե Իգդիրից հետո Երևանն ինչպիսի տպավորություն է գործել. «Շատ ուրախալի էր կրկին քաղաքակիրթ աշխարհ ընկնելը՝ ավտոմոբիլներ, էլեկտրականություն, լավ ռեստորան: Ու կարծես թե մենք այստեղ փոքր-ինչ ավելի մնացինք, քան պետք էր»:

Բայց փոքրիկ դրախտը երկար չի տևում: Առջևում նրանց էր սպասում հայկական գեհենը: Վանը հոգեկան մեծ ցնցում է պատճառում Ալեքսանդրիային: Նա ստիպված էր այստեղ բժշկական օգնություն ցուցաբերել ինչպես՝ հայերին, այնպես էլ՝ թուրքերին ու քրդերին, լսել ու ականատեսը դառնալ ինչպես՝ հերոսական, այնպես էլ՝ դաժան ու անմարդկային իրադարձությունների:

Դժբախտաբար, Վանում երկար աշխատել չի հաջողվում: Նրա երկու գործընկեր ուսանողները վարակվում են տիֆով: Որոշ ժամանակ անց հիվանդանում է նաև Ալեքսանդրիան: Երեքին էլ բուժվելու համար տեղափոխում են Երևան: Մի փոքր կազդուրվելուց հետո խումբը մեկնում է Ռուսաստան:

Այդ օրերից հրաշքով պահպանվել են երկու լուսանկարներ: Առաջին նկարում Ալեքսանդրիա Տոստայան և նրա երկու ուղեկիցներն են՝ Երևանի հոսպիտալում: Երկրորդ լուսանկարն արվել է Արևմտյան Հայաստանում, 1915 թվականին: Խմբակային նկարում Տոլստայան դաշտային հոսպիտալի բժիշկների ու աշխատակիցների հետ է:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

տոլստոյի դուստրը երևանի հոսպիտալում, տիֆով հիվանդ զինվորի մոտ

տոլստայան դածտային հոսպիտալի աշխատակիցների հետ արևմտյան հայաստան 1915

ԹՈԹՈՎԵՆՑԻ ԱՂՈԹՔԸ

23 Ապր

Տեր, օրերդ լուսաշող են և գունագեղ, դրախտներդ` անհուն, երգերդ` քաղցրագին, արևներդ` ալեկոծ…
Քու Անունիդ արձագանքը, Արարիչ, կսարսռա Աստղե Աստղ, Երկինքե Երկինք, Ծավալե Ծավալ…
Տիեզերական երկրպագություն մը կխոնարհի քո Տաճարիդ եթերային բյուրեղներուն առջև…
Տեր, ահա իմ հոգին, ահա իմ սիրտը ու ահա իմ թևերը բաց` քու Կամքիդ, քու Բանիդ ու քո աստվածային Լռության առջև…
Կերկրպագեմ քեզի հավատքով ու երկյուղածությամբ, ահա համբույրներս կհասնին քու ոտքերուդ:
Տեր, իմ բարկությունս կարտասվե քու առջև, վասնզի իմ եղբայրներս աչքեր ունին ու չեն տեսներ, ուղեղ ունին ու չեն խորհիր:
Արտասվագին կպաղատեմ, Տեր, որ իսպառ հեռացնես կուրությունը իմ նմաններուս հոգևոր խավար ընդերքեն:
Կբանամ աչքերս ու թևերս, կըմպեմ ու կգրկեմ լույսերդ, ու բուրումներդ, բայց իմ եղբայրներս վրաս կծիծաղին, կհեգնեն իմ հափշտակությունը, կհեգնեն իմ վերընծայումը, կհեգնեն խրախճանքը տիեզերական խորհուրդին:
Բաց աչքերը, Արարիչ, իմ եղբայրներուս, քու ստեղծած թշվառ արարածներուդ, որոնք կխարխափին լույսի մեջ իրենց խավարի տիրապետության տակ:
Բաց աչքերը անոնց, Տեր, որպեսզի քեզ փառաբանեն, քեզի բարձրանան:
Մենք բոլորս միասին կբաղձանք հասնիլ, միասին կբաղձանք մեր երգը հյուսել և ողջակեզը, որ պիտի վառենք քու տիեզերքիդ ուրախությանը ի նվեր` կբաղձանք, որ միասին հավատանք և միասին այրենք:
Խուլ են իմ եղբայրներուս շատերին ականջները:
Տիեզերական համանվագը անծանոթ կմնա անոնցմե շատերու հոգիներուն համար:
Բաց ականջները, Տեր, իմ եղբայրներուն:
Ես կբաղձամ, որ բոլորը տեսնեն և բոլորը լսեն, ահա, թե ինչու ես չեմ մասնակցիր քու երաժշտության, ինչու իմ երգերը չեմ խառներ քու հանդիսավոր բանաստեղծության:
Իմ եղբայրները կույր են և խուլ:
Տեր, մասնակից ըրե զանոնք ալ ընդհանուր լույսի, թրթռումի և սարսուռի խրախճանքին:
Մեծ առավոտները և մեծ իրիկունները կուգան ու կանցնին:
Տեր, ինչու՞ կզրկես իմ եղբայրներս շողի ու շռայլի ծովեն…
Ինչու՞, Տեր, Ինչու՞…

ՎԱՀԱՆ ԹՈԹՈՎԵՆՑ9041

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

20 Ապր

Թղթի վրա՝ ճակատագիր
Ընթեռնելի և մոտավոր.
Վաղվա օրը գիտեմ անգիր,
Իմ երեկն էր արատավոր:

Իմ ներկան է ցաքուցրիվ,
Նավաբեկյալ ու ենթակա,
Ելքն՝ անազատ, հույսը՝ ձրի,
Սովորությունը՝ հերթական:

Հաղորդություն առած անցավ
Վաղամեռիկ օրերի չուն,
Բայց իմ սիրտը չկամեցավ
Ժպտալ նրան վերջին շնչում:

Ու թե մի տեղ դադար առնի
Ընթացքը շեղ, երթը տարտամ,
Ես էլ ձեզ պես տառը տառին
Ճակատագիր պիտի կարդամ:1_elviravonnosferatus_1

ԵՐԵՔ ՄԻԼԻՈՆ ԱՌԱՔՅԱԼ

16 Ապր

— Քրիստոսը հայ է: Մորական կողմից,- ասաց Պետրոսը, և իբրև անհերքելի փաստարկ, մի փունջ կանաչին խրեց աղամանի մեջ, բերանը տարավ:
Երեկոյի երկնքի տակ հացի նստոտած սեղանակիցները պապանձվեցին: Ու միայն միթևանի Հակոբը բերանը ճպպացրեց, մռմռաց. «Կպատահի…»:
— Ձեռ քաշի,- հերսոտեց գինովցած Հովսեփը:- Աստծուն տեր կանգնելը մեր բանը չի:- Աչքերով սեղանի վրա կծու պղպեղ փնտրեց, վերցրեց ու կերավ շաքարի նման:
— Տո, ինչի՞, է: Մեր ձեռը չի՞,- տեղում ծուլ եկավ Սիմոնը: Օղին լեզվին էր խփել, բառերը կպչուն էին ծամոնի պես: Իրենով լիներ՝ կլռեր, բայց խոսք էր, քարի պես առավ ու նետեց:
— Չէ, ախպեր, մերը հավատալն է: Էդ մի բանը սովորել ենք խղճով անել: Մեզ աստված տուր ու մի կողմ քաշվիր: Մնացածը մենք գիտենք,- մեջ ընկավ Հակոբը և մեկեն ձայնը փոխեց,- Հովհաննես, մի էդ շիշը էս կողմ հրի…
— Ես ձեր մարդ ասողի…,- տրաքեց Պետրոսը,- անաստված շանորդիք, տո դուք ի՞նչ հայ եք: Ես ձեզ մարդավարի բան եմ ասում, դուք ինձ ծե՞ռ եք առնում…
— Պետրոս ջան, հոգուդ մեղք մի արա, ցավդ տանեմ, խոսքդ հետ վերցրու,- մղկտաց Հովհաննեսը,- բա մեղք չի՞ այդ մարդը:
Արյունը խփեց Պետրոսի գլխին: Փրփուրը բերնին ուզեց պոկ գալ, հետո հաղթանդամ մարմնով փլվեց աթոռին, ու լեզուն թրթռաց ատամի տակ:
— Ափսոս, ձեր տանն ենք, Հովհաննես, հազար ափսոս…
— Չէ, դուք հլա մի ինձ լսեք,- կռնչաց Եղիան՝ ճաղատ գլուխը քսելով որթատունկի տերևներին,- մեր Պետրոսի ասածի մեջ ոնց որ ճիշտ բան կա: Ոնց գցում-բռնում եմ, էլի մենակ հայը էդքան դարդ ու ցավ տանելուց հետո հարություն կառնի:
— Թե որ Քրիստոսը հայ է, Հուդան էլ հայ կլինի,- աչքի պոչը Պետրոսի կողմը պարզած ասաց Թաթոսը ու ինքն էլ ապշած իր ասածից՝ սուր զկռտաց՝ ձեռքը բերանին:
— Զահլա մի տար, զավզակ,- փնչաց Հակոբը: Նրա սրտով չէր սեղանից կտրող խոսք ու զրույցը ու Թաթոսի սմքած մատները, որ ախորժակ էին փակում: Ի նշան բողոքի, Հակոբը ափսեի մեջ նետեց մսի մի կտոր ու կռացավ վրան:
— Հա, Թաթոս, Հակոբը ճիշտ է ասում, ամեն բան մարդու երեսով չեն տա:
— Սիմոն ջան, տղերք ջան, ախր ի՞նչ կլինի, էդ բանը մի ասեք: Ախր, մեղք է, չէ՞: Հիմա էլ էդ անաստվածի անունն եք տալիս,- կուչ եկավ Հովհաննեսը՝ շշուկը շուրթին:
— Լավ, էլի, Հովհաննես…
— Հերիք է, էլի, այ մարդ…
— Եղիա, քո ողորմած պապը տերտեր էր, դու էդ բաները լավ գիտես: Մի ասա՝ տեսնենք, էդ պատմությունը ոնց եղավ:
— Հուդա Իսկարիովտացի կոչվածը գնաց քահանայապետերի մոտ ու ասաց. «Ի՞նչ կկամենաք ինձ տալ, որ ես նրան ձեզ մատնեմ»: Ու նրանք երեսուն արծաթ դրամ խոստացան նրան,- արտասանեց Եղիան իր ժառանգությունը:
Պետրոսը խնդաց.
— Երեսուն արծաթ: Մեր փողով էդ ինչքա՞ն կլինի:
— Մի երկու ամսվա աշխատավարձ երևի:
— Ավելի շատ…
— Ավելի քիչ…
— Մի հաշիվ է: Շատ էժան է ծախել շանորդին…
Հովսեփը հազաց կոկորդը թռած պատառից, գինի խմեց, ու թևքով սրբելով բեղի ծայրը՝ ծոր տվեց.
— Ես որ տեսնում եմ, էդ Քրիստոսը միամիտ մարդ է եղել:
— Միամիտ որ չլիներ՝ ո՞վ կհավատար:
Հովհաննեսը հարբած էր, լաց եղավ: Լացն էլ լացի նման լիներ, անարցունք խռխռաց: Պետրոսը դեմքը շուռ տվեց:
-Մի կողմից էլ Հովհաննեսը ճիշտ է ասում,- խոսեց Հովսեփը:- Ինչի՞ մերը լինի որ: Օտարինը մենք մեր ունեցածից շատ ենք սիրում:
— Մերն էլ ենք սիրում, երբ արդեն մերը չի,- գեղգեղաց Եղիան գլուխը շոյելով:
— Էս ի՞նչ է ասում, էս ի՞նչ է ասում: Այ մարդ, էդ ի՞նչ եք ասում,- կատաղեց Պետրոսը:- Աստված էլ տվեցին, տեր չկանգնեցինք:
— Պետրոս ջան, թե որ էդ մեզ համար լավ է, թող էդպես լինի, թե որ չէ՝ շառ ու փորձանքից հեռու,- մանևրեց Սիմոնը:
— Տո, ավել կտորը աչքդ կհանի՞,- որոտաց Պետրոսը՝ բռունցքներով սեղանը ծեծելով:
— Մեկ-մեկ հանում ա, Պետրոս ջան, մեկ-մեկ հանում ա,- չզիջեց Սիմոնը՝ լավաշի մի մեծ կտոր իր կողմը քաշելով:- Էս էինք մենք, հիմա էս ենք,- մի չոր փշրանք պոկելով՝ բերանը նետեց ու ծամեց ծուլորեն,- Քրիստոսն էս պատառին կարոտ չի:
Աղմկեցին, գոռգոռացին, Եղիան էլի արտասանեց, Հակոբը միս չթողեց սեղանին, Պետրոսը բաժակ ջարդեց, Սիմոնը ոչինչ չջարդեց, ու ժխորի մեջ կորավ¬գնաց Հովհաննեսի խեղդված մայունը. «Տղերք ջան, Պետրոս ջան…»:
Կեսգիշեր էր, երբ վեր կացան: Օրորվեցին, սայթաքեցին, բաներ հիշեցին, բաներ մոռացան ու գնացին, ինչպես քամու տարած խաշամ: Ավերակ սեղանին կռթնած Հովհաննեսը սթափվեց շշերը հավաքող կնոջ ձայնից.
— Վեր, այ մարդ, վեր, տուն գնա, քամի կառնի մեջքիդ, էլի պիտի տքտքաս:
— Սրտովս գնա, այ կնիկ…
— Էհ, Հովհաննես, ջուրն եկել, ջրաղացն է տանում, դու էլի…,- ձեռքը թափ տվեց,- ամեն բան կիսեցինք, էս մեկն էր մնացել:
Որթատունկի տերևների միջից լուսինը լուսապսակ էր նետել գինով ողողված հողին: Կիսվում էր ամառվա գիշերը:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆstariki

Հանդիպում գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ

26 Մրտ

Հանդիպում գրող, գրականագետ Հովիկ Չարխչյանի հետ: Գյումրի, մարտի 24, 2016 թ.

ԱՅԼ ԱՉԵՐ ԿԱՆ ԻՄ ՍՐՏՈՒՄ

15 Մրտ

Ինձ մի տանջիր հենց այնպես
Հայացքով քո հմայիչ,
Խորությամբ քո աչերի
Ինձ մի տանջիր, մի գերիր:

Այլ աչեր կան իմ սրտում
Գիշերների նման սև,
Գիշերների նման մութ
Այլ աչեր կան իմ սրտում:

Ջինջ լազուրում աչերիդ
Մի տենչա ինձ փայփայել,
Մի փորձիր քո թևերով
Ինձ կաշկանդել, ինձ գերել:

Այլ աչեր կան իմ սրտում
Գիշերների նման սև,
Գիշերների նման մութ
Այլ աչեր կան իմ սրտում:

ՅՈՒՐԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ11450481973588

ՄԻ ՓՈՔՐԻԿ ՃՇՏՈՒՄ

13 Մրտ

1923 թվականի մարտի 23-ին Մոսկվայում վախճանվեց Հովհաննես Թումանյանը: Նրա մարմինը տեղափոխվեց Թիֆլիս և ապրիլի 15-ին կայացավ հուղարկավորությունը: Հայաստանից Վրաստան մեկնեց պաշտոնական պատվիրակություն: Այդ մասին «Արմենտա» հեռագրական գործակալությունը հատուկ տեղեկատվություն հրապարակեց: Հաղորդագրության տեքստում մասնավորապես ասվում էր. «Երևանում գտնված գրողներն ու արվեստագետները որոշել են բանաստեղծի թաղմանը Թիֆլիս պատգամավորություն ուղարկել հետևյալ կազմով. ընկ. Մ. Սարյան, Ց. Խանզադյան, որ միաժամանակ նաև համալսարանի ներկայացուցիչն է և Ե. Չարենց: Պատգամավորությունը այսօր առավոտյան՝ ապրիլի 13-ին մեկնեց Թիֆլիս»:
Համաձայն այս վկայության, Չարենցը մասնակցել է Թումանյանի թաղմանը: Բայց արդյո՞ք դա այդպես է: Բանն այն է, որ ապրիլի 15-ին, ժամը 12-ին, այսինքն ճիշտ այն ժամանակ, երբ Թումանյանի աճյունն իր վերջին ճանապարհն էր անցնում, Երևանի պետական թանգարանի դահլիճում ընթանում էր Ամենայն Հայոց բանաստեղծի հիշատակին նվիրված քաղաքացիական հոգեհանգստ: «Խորհրդային Հայաստան» թերթը ապրիլի 17-ի համարում ներկայացրել է այդ արարողության մանրամասները: Հրապարակելով ժողկոմ Ասքանազ Մռավյանի ելույթը՝ հոդվածագիրն այնուհետև գրել է. «Նույն իմաստով արտահայտվեց նաև ընկ. Եղիշե Չարենցը Հայաստանի գրողների և արվեստագետների կողմից: Նա հատկապես ցանկություն հայտնեց, որ ներկայիս գրողները յուրացնեն Հ. Թումանյանի ավանդը…»:
Ստացվում է, որ Չարենցն իրականում Թիֆլիս չի մեկնել: Իսկ թե ի՞նչն էր պատճառը, որ բանաստեղծը վերջին պահին հրաժարվել է այդ ուղևորությունից ու ի՞նչ հիմքով էր հեռագրական գործակալությունը վկայում նրա մեկնումը, առայժմ հայտնի չէ:

© Հովիկ Չարխչյան11700877_10202862909774090_1771284148538605615_n

ԲԵՐԹՈԼՏ ԲՐԵԽՏ

4 Մրտ

Կան մարդիկ, որոնք օժտված են իրենց զրուցակցի տրամադրությունը բացարձակապես չզգալու ընդունակությամբ: Նրանք ուշադրություն չեն դարձնում փաստերին և արտահայտում են իրենց մտքերն առանց ամոթի՝ հաշվի չառնելով ոչ հանգամանքները, ոչ ժամանակը: Այդպիսի մարդիկ ծնվել են առաջնորդ լինելու համար:0,,15722773_303,00

ԵՎ ԵԿԱՆ ՆԱՎԵՐԸ

2 Մրտ

Պատմում են, թե 1896 թվականի Կ. Պոլսի հայկական ահավոր կոտորածի ժամանակ, երբ հազարավոր փշրված գանգեր ու խոշտանգված մարմիններ սփռված էին այդ եղեռնական քաղաքի փողոցների վրա, ուր ոգեվարող թշվառները անհնարին ցավերից ճանկռում էին հողն ու սալաքարերը,- մի ծերունի, որի ալիքները կարմրած էին իրեն և ցեղակիցների արյունով, դժվարին ճիգով հազիվ բարձրացրեց գլուխը և մահվան խավարով պատած աչքերը վառելով տակավին չհանգած հույսի կրակից, նայեց դեպի Մարմարայի ծովը, նայեց և մրմնջաց.
— Չեկան, տակավին չեկան Անգլիայի ու Գաղղիայի նավերը հայերը փրկելու…
և մեռավ անպարտելի հույսը հոգում:

* * *
Նահատակված սերնդի վրա աճեց մի նոր սերունդ, ավելի կորովի, ավելի հուսալից ու հավատով դեպի բարին ու ճշմարիտը, դեպի սերն ու մարդկայնությունը և, ավաղ, ջախջախվեց ավելի վայրագորեն, խողխողվեց ու ճմլվեց մայրը՝ մանուկը գրկին, որդին՝ հոր աչքերի առջև, եղբայր ու քույր, անթիվ, անհամար, անքանակ…
Ու դահիճները դարերի արդար քրտինքով վաստակած նրա գույքը ավարի տվին:
Եվ վերջապես եկան այս աշխարհի հզորների նավերը քո անունով, Հայ ժողովուրդ, եկան «արդարության և հատուցման» դրոշները պարզած, բարձրացան Տավրոս և Ծիրանի Մասիս, և առան ավարի իրենց բաժինը ու հատուցված բեռներով ծանրալիր դարձան սեղանավորների ու սինքլորների իրենց հայրենիքները… «արդարության և հատուցման» ստող դրոշները նորից պարզած…

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆmaxresdefault

ԱԼԲԵՐՏՈ ՎԵՍԿԱՍ-ՖԻԳԵՐՈԱ

1 Մրտ

Դու ինչպե՞ս կարող ես ապրել՝ անելով այն, ինչ քեզ հրամայում են,- հետաքրքրվեց նա:- Դու ինչպե՞ս կարող ես քեզ տղամարդ և ազատ մարդ զգալ՝ կախված լինելով մեկ ուրիշի կամքից: Եթե քեզ ասում են՝ «Հետապնդիր անմեղին», դու հետապնդում ես: Եթե քեզ ասում են՝ «Հանգիստ թող մարդասպանին», դու թողնում ես: Ես դա չեմ հասկանում:
«Տուարեգը» գրքից

Alberto-Vázquez-Figueroa-e1434021949190

Քանի որ պետության վրա հույս դնելու չէ․ Հովիկ Չարխչյան

29 Փտր

Գրականագետ Հովիկ Չարխչյանը վերջին 20-25 տարվա ընթացքում չի հիշում մի դեպք, երբ պետությունը մշակութային որևէ արժեք ձեռք բերած լինի: Հետևապես, նրա համոզմամբ, պետության վրա այս առումով չարժե հույս դնել: NewsBook-ի թղթակցի հետ զրույցում նշելով, որ ինքը շատ ուրախ է «Ինտելեկտուալ Ռենեսանս» հիմնադրամի կողմից Վիլյամ Սարոյանի առանձնատունը գնելու կապակցությամբ՝ գրականագետը նկատեց՝ պետությունը մշտապես պատճառաբանում է, թե մշակութային այս կամ այն նմուշը ձեռք բերելու համար միջոցներ չունի և հույսը դնում է բարեգործների վրա։ «Հենց նրանք են ժամանակ առ ժամանակ նման ձեռքբերումներով ուրախացնում բոլորիս։ «Ինտելեկտուալ Ռենեսանսի» հիմնադիր Արթուր Ջանիբեկյանը մի քանի տարի առաջ աճուրդներից մեկում կարողացավ գնել և Հայաստան վերադարձնել Նարեկացու ձեռագրերից մեկը»,- ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Գրականագետը նաև հիշեցրեց, որ առժամանակ առաջ հոր ձեռագրերը վաճառելու և նրա անվան թանգարան հիմնելու գաղափարով հանդես եկավ Համո Սահյանի որդին, իսկ պետությունը փոխանակ կոնկրետ քայլեր ձեռնարկելուն՝ «լեզու գտան» մեծ գրողի որդու հետ, որպեսզի նա այդ քայլին չդիմի։ «Քանի որ պետության վրա հույս դնելու չէ, պետք է կարողանանք գոնե նման նախագծերում ներգրավել գործարարներին, համոզել նրանց հսկայական միջոցներ ներդնել ոչ թե շքեղ հրավառությունների ու անիմաստ տոնակատարությունների վրա, այլ ծառայեցնել մշակութային նպատակներին»,- ասաց Հովիկ Չարխչյանը: Հիշեցնենք, որ «Ինտելեկտուալ Ռենեսանս» հիմնադրամը գնել է Վիլյամ Սարոյանի առանձնատունը։ Նախատեսվում է, որ տուն-թանգարանում կազմակերպվելու են գրական երեկոներ, փառատոններ և այլ մշակութային միջոցառումներ: «Ինտելեկտուալ Ռենենսանս» հիմնադրամը մշակում է և շուտով կներկայացնի տուն-թանգարանի վերակառուցման նախագիծն ու գործունեության պլանը: Նյութի աղբյուրը ` Newsbook.amhov-1

Հայ մտավորականները

4 Հնվ

Նորահայտ լուսանկար. հայ մտավորականները Բյուրականում: 1960 թվականի սեպտեմբեր: (Ձախից աջ՝ Անահիտ Սահինյան, Վիկտոր Համբարձումյան, Վիլյամ Սարոյան, Հրաչյա Հովհաննիսյան, Մարտիրոս Սարյան, Աշոտ Պապայան, Հրաչյա Քոչար, Մարո Մարգարյան):1960 սարոյան

ՄԱՐԹԱ ԿԵՏՐՈ

24 Դկտ

Նա գալիս է և նրա հետ գալիս է կիրքը՝ սիրտ կեղեքող ու բանականություն ավերող, սակայն նա կրքի մեջ չէ:
Կրքից հետո ցավն է, բայց նա ցավի մեջ չէ:
Ցավից հետ հուսահատությունն է, բայց նա հուսահատության մեջ չէ:
Եվ ոչ խանդի, ոչ ատելության, ոչ շինծու անտարբերության մեջ նա չկա:
Միայն լռության մեջ, որ գալիս է ամեն բանից հետո, նա կա:
Եվ, ցավոք, եթե միանգամից լռությամբ սկսվեր, նա նույնպես այնտեղ չէր լինի: Նա միայն լռության մեջ է՝ ամեն բանից հետո:

«Դառը շոկոլադ» գրքից632

ԶԱՐՄԱՆԱՀՐԱՇ ԶՈՒԳԱԴԻՊՈՒԹՅՈՒՆ

22 Դկտ

Ավետիք Իսահակյանն ասում է.
— Հիմա ես քեզ պատմեմ զարմանալի մի բան, աներևակայելի ու անբացատրելի: Երեկ գիշեր մի ոտանավոր գրեցի: Հինգ տուն: Ուզեցի մերոնց կարդալ՝ քնած էին: Դրեցի այ այդ գզրոցն ու քնեցի: Այսօր ցերեկը ժամը 12-ը կլիներ, Շիրազը եկավ: «Վարպետ,- ասում է ինձ,- մի ոտանավոր եմ գրել երեկ գիշեր, կարդամ լսիր, կարծիքդ եմ ուզում իմանալ»: Ու, պատկերացնու՞մ ես, վերջին տունը, չորսը տողը համարյա նույնն էր, ինչ որ ես էի գրել երեկ գիշեր: Եթե ես մեկնումեկին, թեկուզ մերոնց կարդացած լինեի ոտանավորս, չէի հավատա, թե Շիրազին չեն ասել: Դե արի ու հասկացիր՝ ինչ բան է, սա ինչ զարմանահրաշ զուգադիպություն է, նույն տողերը, նույն պատկերը…

Ռուբեն Զարյանի հուշերիցИСААКЯН-И-МОЛОДОЙ-ШИРАЗ-765x510

ԿՅԱՆՔԻ ԿԵՂԾԻՔԸ

29 Նյմ

Մարդիկ ապրում են իլյուզիայով: Դժբախտ է նա, ով չունի ինքնախաբեություն: Իլյուզիան մեր հոգու սնունդն է, առանց որի նա չի կարող ապրել, ինչպես ծծկերն առանց կաթի:
Ո՞վ չի զգում կյանքի կեղծիքը: Բայց ու՞ր է այն գերմարդը, որ կարող է ազատվել նրանից:
Մենք նման ենք այն երեխային, որ շատ լավ գիտե, թե իր ձին փայտյա է, բայց վարում է նրան ինչպես իսկական ձիու: Սանձում է, հեծնում, շոյում, կերակրում, ջրում: Փորձիր ծաղրել նրա իլյուզիան, նա կվշտանա դառնագին: Փորձիր զարկել անշունչ փայտին, նա կկատաղի, վասնզի դու ցավ ես պատճառում նրա իլյուզիային:
Յուրաքանչյուրը մեզնից ունի իր փայտյա ձին և շնչում է նրանով:
Չկա ավելի մեծ դաժանություն, քան երբ խելոքն աշխատում է հիմարին ապացուցանել նրա հիմարությունը: Չկա ավելի տգեղ վերաբերմունք, քան երբ գեղեցկուհին ծաղրում է իր ընկերուհու տգեղությունը կամ երբ տաղանդավոր արտիստը շեշտում է իր արհեստակցի անշնորհքությունը:
Թողեք տգեղին ապրել իր գեղեցկությամբ, հիմարին՝ իր խելոքությամբ: Մի կործանեք մարդկանց իլյուզիան, փոխարենը ոչինչ ունիք տալու:

ՇԻՐՎԱՆԶԱԴԵ
1921 թ. ՓարիզАннотация-рисунок-цвет-лошади-лица-4-размеры-шелковой-ткани-холст-печать-плакатов

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

%d bloggers like this: