Պահոց | ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ RSS feed for this section

ՉԱՐԵՆՑ ԵՎ ԶԱՎԱՐՅԱՆ

23 Oct

Ինչպես հայտնի է, 1920 թ. հունվարի 1-ին Եղիշե Չարենցը նախարար Նիկոլ Աղբալյանի հրամանով նշանակվեց Հանրային կրթության և արվեստի նախարարության հատուկ հանձնարարությունների գծով կոմիսար: Այս շրջանի նրա գործունեությունը դեռևս ամբողջապես ուսումնասիրված չէ: Սակայն մի փոքրիկ դրվագի մասին արժե այսօր հիշատակել:

Արխիվային ֆոնդերում պահպանվել է գրությունների մատյան, որտեղ 1920 թ.  հունիսի 3-ին կատարվել է հետևյալ գրառումը. «Արտաքին գործոց մինիստր պ. Համազասպ Օհանջանյանին պահանջ. N2181 չեզոք շրջանի Այգահատ գյուղի  Սիմէոն Զավարյանի անունով դպրոցի տնտեսական ծախքերը հոգալու համար: Գումարը՝ 2400 ռ.»: Այս գրության դիմաց շեղ, անբնորոշ թեքությամբ գրված է. «Չարենց»:

Ի՞նչ կրող է սա նշանակել: Հայտնի է, որ պաշտոնի բերումով Չարենցը շատ անգամներ գործուղվում էր տարբեր բնակավայրեր` այս կամ այն հանձնարարությունը կատարելու համար: Սրա հետ մեկտեղ նախարարության տարեկան աշխատանքային ծրագրում կարդում ենք. «Հանրային կրթության և արվեստի մինիստրությունը պարտականություն է համարում հոգալ այն ծնողազուրկ զավակների մասին, որոնց ծնողները զոհ են գնացել պատերազմի դաշտում Հայաստանի ազատագրական պայքարին: 1920  ուսումնական տարվա ընթացքում պետական գանձարանի հաշվին ձրի դասական պիտույքներ մատակարարել կամավորների, զինվորների, սպաների, բժիշկների և գթության քույրերի զավակներին, որոնց ծնողները զոհ են գնացել  պատերազմի դաշտում սկսած 1914 թ. սեպտեմբերի 1-ից»:

Չեզոք գոտու Այգահատ գյուղը նախկին Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի գավառում գտնվող Այգեհատ բնակավայրն է, հետագայում Թումանյանի շրջանի Դանուշավան գյուղը: Հենց այդ գյուղում է ծնվել հասարակական-քաղաքական գործիչ Սիմոն Զավարյանը: Պետք է ենթադրել, որ հենց Չարենցին է վստահվել Զավարյանի անվան դպրոցին օգնություն ցուցաբերելու գործը:pizap.com13825297587281

ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ ԵՎ ՀԵՄԻՆԳՈՒԵՅ. ՄԻԱԿ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄԸ

13 Oct

Կուբայական հեղափոխությունից հետո հայ նշանավոր կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանն առաջիններից մեկն էր, ով խորհրդային պատվիրակության ոչ մեծ կազմի հետ հյուրախաղերով մեկնեց Ազատության կղզի: Այդ ուղևորության մեջ քաղաքական ենթատեքստն ակնհայտ էր, բայց ոչ նրա համար: 1960 թ. փետրվարին Հավանայում Խաչատրյանը ներկայացրեց իր Երկրորդ սինֆոնիան: Նա նաև խմբավարն էր: Ելույթի հաջողությունը մեծ էր: Հանդիսատեսը բուռն ծափերով ողջունեց հայ երգահանին, իսկ դահլիճից ստացած բազում երկտողերի թվում կար նաև այս մեկը. «Դուք երկու հրաշք գործեցիք: Առաջինը ձեր սինֆոնիան էր, երկրորդն այն, թե ինչ արեցիք նվագախմբի հետ»: Երկտողի հեղինակը աշխարհահռչակ ամերիկացի գրող Էռնեստ Հեմինգուեյի կինն էր` Մերի Ուելշը:

Հեմինգուեյի գրչով հիացած և նրա ստեղծագործություններին լավ ծանոթ կոմպոզիտորի համար նման մեկից  գովասանքի խոսքեր լսելը պիտի որ կրկնակի հաճելի լիներ: Սակայն ամենամեծ անակնկալը` արվեստի երկու հզոր ներկայացուցիչների հանդիպումը, դեռ առջևում էր:

Պետք է ենթադրել, որ հենց Մերիի նախաձեռնությամբ էլ հնարավոր է դարձել Խաչատրյանի, նրա կնոջ` Նինա Մարկովնայի և Հեմինգուեյի տեսակցությունը: Այս վարկածն անուղղակիորեն հաստատում է նաև  նշանավոր խորհրդային պետական ու քաղաքական գործիչ Անաստաս Միկոյանի որդին` Սերգոն, ով նույնպես այդ օրերին հոր հետ գտնվում էր Կուբայում: Իր հուշերում գրում է. «…Այլ նվերների շարքում մենք Հեմինգուեյին տարել էինք նաև մի շիշ ռուսական օղի: Եվ զարմանքով նրա սեղանին նկատեցինք ճիշտ այդպիսի մի շիշ, բայց արդեն բացված:1960 kuba

- Մի քանի օր առաջ ես իմացա, որ Հավանայում է գտնվում հայտնի կոմպոզիտոր Արամ Խաչատրյանը,- ասաց նա:- Մենք նրան հրավիրեցինք մեզ մոտ: Ճաշի սեղանի շուրջ հետաքրքիր զրույց ունեցանք: Նա և իր կինը մեզ շատ դուր եկան: Ես սիրում եմ նրա երաժշտությունը: Հենց Խաչատրյանն էլ ինձ թողեց այս շիշը»:

Հիշյալ հանդիպման ականատեսներից մեկն էլ Արտասահմանյան երկրների հետ բարեկամության ընկերության ներկայացուցիչ Վլադիմիր Կուզմիշևն էր: Հեմինգուեյին հյուրընկալելիս նա ընկերացել է Խաչատրյանին:

Այդ տարիներին ամերիկացի գրողը բնակվում էր Հավանայից ոչ հեռու գտնվող «Լա Վիխիա» առանձնատանը: Այստեղ էր նա ընդունում հազարավոր երկրպագուների, որոնք ժամանում էին աշխարհի տարբեր անկյուններից: Խաչատրյանի հյուրընկալումն առավել քան ջերմ էր: Սկզբում, համաձայն ամերիկյան ավանդույթի, տանտերերը նրանց ուղեկցել են եռահարկ շինության բոլոր հարկաբաժիներով: Կուզմիշևն իր հուշերում պատմում է. «Խաչատրյանը շատ համեստ մարդ էր, և անկեղծ զարմանքով պարզեց, որ «Լա Վիխիայի» տանտերը պաշտում է իր երաժշտությունը»: Սակայն սա դեռ բոլորը չէր: Պարզվել է, որ Հեմինգուեյն ունեցել է Խաչատրյանի երաժշտության ձայնագրությունների հավաքածու` շուրջ 15 ձայնասկավառակներ ու մագնիտոֆոնային ժապավեններ:

«Հեմինգուեյը բառացիորեն ցնցեց Արամ Իլյիչին, երբ առանձնակի բարեկամական և հարգալից շարժումով հյուրասենյակի պահարաններից մեկում ցույց տվեց մագնիտոֆոնային ձայներիզները և ասաց. «Սրանք ձեր երաժշտություններն են, մաեստրո»:

- Իսկ ինչու՞ են դրանք այստեղ,- ակնհայտորեն հանկարծակիի եկած այն փաստից, որ Հեմենգուեյի մոտ կան իր ստեղծագործությունների ձայնագրությունները, շփոթված հարցրեց Խաչատրյանը:

Բոլորը, բացի կոմպոզիտորից, բնականաբար, ծիծաղեցին: Իսկ նա, շարունակելով տարակուսել, երկու-երեք անգամ հարցրեց. «Այստեղ ի՞նչ կա ծիծաղելի: Ինչու՞ եք ծիծաղում»: Պետք էր ճանաչել Արամ Իլյիչի համարյա մանկական անկեղծությունը` հասկանալու համար, որ խոսքը մեծ արվեստագետի սեթևեթանքի մասին չէ, այլ միանգամայն բնական ռեակցիայի. « Ինչպե՞ս թե, Նոբելյան մրցանակակիր, համարյա երկնային արարած, իսկ ես նրա համար մաեստրո՞ եմ»:

Երկու մեծերի հանդիպման մասին կա ևս մի վկայություն, որը գրառել է հայազգի ճանաչված գրող և հրապարակախոս Սերգեյ Դովլաթովը: Նա իր «Սոլո ունդերվունդի համար» ստեղծագործության մեջ մի այսպիսի դրվագ է նկարագրել. «Խաչատրյանը եկավ Կուբա: Հանդիպեց Հեմինգուեյին: Պետք էր ինչ-որ կերպ բացատրվել: Խաչատրյանն անգլերենով ինչ-որ բան ասաց: Հեմինգուեյը հարցրեց.

- Դուք խոսու՞մ եք անգլերեն:

Խաչատրյանը պատասխանեց.

- Մի քիչ:

- Ինչպես և մենք բոլորս,- ասաց Հեմինգուեյը»:

Հետաքրքրական է, որ նույն Սերգո Միկոյանը պնդում է, թե այս երկխոսությունը տեղի է ունեցել իր հետ, մինչդեռ Դովլաթովն առանց հիմքի այն վերագրել է Խաչատրյանին:

Ամեն  դեպքում, անկախ այն բանից, թե ում անգլերենի իմացության մասին է խոսել Հեմինգուեյը, դա չի խանգարել անկեղծ ու անմիջական երկխոսությանը: Ներկաների վկայության համաձայն, ճաշի ժամանակ նրանք զրուցում էին գրականության, երաժշտության, Կուբայի, Ռուսաստանի և Իսպանիայի` Հեմինգուեյի հավերժական սիրո մասին: Հաճելի էր փաստելը, որ բազմաթիվ հարցերում նրանք համակարծիք էին: Եվ դա զարմանալի չէր: Երկուսի համար էլ գնահատելին համամարդկային արժեքներն էին, որոնք չեն ճանաչում սահմաններ, ժամանակ և քաղաքականություն:

Որպես հիշատակ իրենց առաջին հանդիպումից, նրանք լուսանկարվել են առանձնատան բակում աճող նշանավոր սեյբա ծառի մոտ: Իսկ հրաժեշտի ժամանակ տանտերն առաջնորդվել է կուբայական ավանդույթներով, որտեղ տղամարդիկ երկար իրար ձեռք են թոթվում, իսկ կանայք ողջագուրվում են:

Ասում է, որ երբ մեկ ամիս անց Հեմինգուեյին այցելել են խորհրդային մեկ այլ պատվիրակության անդամներ, գրողը նրանց հյուրասիրել է Խաչատրյանի նվիրած հայկական կոնյակով և հիշել, որ Խաչատրյանն այն հանձնելիս առանձնակի հպարտությամբ շեշտել էր. «Երևանից է»:

Դժվար էր հավատալ, որ այս հանդիպումից մեկ տարի անց ամուր, կենսախինդ, նորանոր ծրագրեր նախագծող Էռնեստ Հեմինգուեյը պիտի ինքնասպան լիներ:

 

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆernest-hemingway-anastas-mikoian-1959-cuba1

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ

10 Oct

ԻՆՔՆԱԿՈՉ ՓՐԿԻՉՆԵՐ

Ռուս-թուրքական պատերազմի սկսված oրից ամն տեղ, ուր քիչ թե շատ գիտակից հայություն կար, ձգտում աոաջացավ կազմակերպելու հասարակությունը, միացնելու նրա անջատ ուժերը, որովհետև ամենքն զգում էն, թե որպիսի ճակատագրական անակնկալների աոաջ ենք կանգնած մենք. բոլոր բանիմաց տարրերը գիտակցում էին, թե որքան անգոր պիտի լինի գալիք ահավոր դեպքերի հանդեպ մի անկազմակերպ հանրություն: Ամենքն զգում էին, որ գումարված ուժերով և կուռ կազմակերպությամբ միայն կարելի կլինի որևէ ներգործական դեր կատարել այս ահեղ ժամանակներում:
Եվ ինչպես չգիտակցեին ու չզգային, երբ բիրտ ուժը տապալում էր պետական ամուր կազմակերպության մեջ ձուլված ազգերին: Մեր աչքի աոջևն էր արյունաներկ Բելգիան: Ի՞նչ կարող էր անել այսպիսի պարագաներում մի ազգ, որի միակ ազգային կազմակերպությունը եկեղեցին է, մի ազգ, որի քաղաքական հասունությունը ավելի քան կասկածելի է, մի ազգ, որ իր տառապանքն է միայն վահան դարձրել իր համար, վերջապես մի ազգ, որ հոգեկան սնանկության դուռն է հասել, որի կուլտուրական տարրերը կատարելապես ապազգայնացել են: Անշուշտ այդպիսի մի ազգ չպիտի դիմանար զալիք դեպքերի նույնիսկ առաջին հարվածներին, եթե չստեղծեր մի կուռ կազմակերպություն և ի մի ձուլվեր այդ կազմակերպության մեջ: Այդ կազմակերպության կարիքը պիտի զգար ամենից շատ, իհարկե, այն ինտելիգենցիան, որ դեռ չէր հրաժարվել ազգային արժեքներից: Այդ ինտելիգենցիան պիտի ձզտեր անհետաձգելի կերպով կազմակերպելու հասարակությունը, ոչ մի ջանք չպիտի խնայեր համերաշխության հող ստեղծելու հասարակության տարբեր խավերի մեջ, որպեսզի հնարավոր լինի միաձույլ ուժերով գործելու: Պետք էր, որ մեր ինտելիգենցիայի լավագույն տարրերը ազգային անդառնալի աղետների հանդեպ կարողանային սնել իրանց մեշ վեհոգի պատրաստակամություն՝ ազգովին գործելու, և այն՝ ոչ ձևականորեն միայն և թղթի վրա, այլ անկեղծ կերպով:
Պատերազմի սկզբից իսկ մեր մամուլը կոչ արեց այդպիսի համերաշխության և միության, բայց բոլորն ընդունելով այդ կոչը՝ շարունակում էին գործել հին եղանակով, և այդպիսով չկայացավ այն համազգային կազմակերպությունը, որին ձգտում էր հայության անկեղծ և գիտակից մասը: Մենք կարծում էինք, որ անհրաժեշտ և անհետաձգելի է ստեղծել մի համազգային ընդհանուր ընտրված մարմին, որը պիտի հայության գլուխն անցներ այս արհավրալից ժամանակներում:
Նրանք, nրnնք չէին կամենում (բայց կեղծավորաբար պնդում էին, որ կամենում են) այդպիսի մի հիմնարկություն տեսնել, շարունակ ակնարկում էին քաղաքական պայմանները և այդպիսի համազգային հիմնարկություն ստեղծելու անհնարությունը: Եվ դա անում և ասում էին նրանք , որ սովորաբար իրանց արմատական են հորջորջում: Մինչդեռ մի՞թե պարզ չէր, որ երբ մի ամբողջ ազգ վտանգի է ենթարկում անգամ իր ֆիզիկական գոյությունը, երբ մի ամբողջ ազգ վկայում է պետության (վկայում է արյունով ու տանջանքով) իր համակրությունը, այդ ազգն իրավունք ունի բացարձակորեն պահանջելու, որ թույլ տրվի իրան ազզովին կազմակերպվելու:
Բայց նրանք, որ արմատական են ձևանում, իսկ իրոք զանազան եպիսկոպոսների փեշերի հովանին են որոնում, բնական է՝ չպիտի բռնեին այդ ճանապարհը: Եվ նրանք գերադասեցին գնալ հին, ծեծված, անօգուտ ուղիներով՝ ողորմություն խնդրելու, պետական բարձրաստիճան աղվեսների շեմքերը  մաշելու, նրանց թակարդ-սալոններում ճեմելու ճանապարհը: Այդ մարդիկ կռվի դաշտ ուղարկեցին ազնվագույն ուժեր, բայց մի՞թե այդ ազնվագույնների առաքինությունը պիտի լվա նրանց քաղաքական վատոգի, վախլիկ և ազգակործան գործունեության արատները: Բնավ:

Պետրոգրադ
(«Մշակ» , 1915, 15 հոկտեմբերի)-1

ՍԱՐՏՐԻ ՉՀԱՍԿԱՑՎԱԾ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

7 Oct

1950-ականներից, իսկ ավելի ստույգ` Ստալինի մահից և անհատի պաշտամունքը դատապարտող կուսակցության համագումարից հետո Խորհրդային Միությունում վրա հասավ այսպես կոչված ձնհալի շրջանը, որն իր սահմանափակ դրսևորումներով հանդերձ էական անդրադարձ ունեցավ հատկապես երկրի մշակութային միջավայրի վրա, ինչպես նաև պատեհություն ստեղծեց փոքր-ինչ ճեղքելու Արևմուտքից տարանջատող «երկաթե վարագույրը»: Դա առաջին հերթին թելադրված էր ոչ այնքան արևելյան արժեքների վերագնահատման, որքան արտաքին աշխարհի հետ հարաբերվելու անհրաժեշտության գիտակցումով: Безымянный3Բայց և այնպես, նույնիսկ վերաբերմունքի այս մասնակի փոփոխությունն իր հետ բերեց հոգևոր և մշակութային կապերի որոշակի ակտիվացում: Մեկը մյուսի ետևից սկսեցին ԽՍՀՄ ժամանել տարբեր երկրների մտավորականների պատվիրակություններ: Ճիշտ է, հարկ չկա գերագնահատել նրանց երկկողմանի հանդիպումների նշանակությունը, քանի որ այդ այցերը մեծամասամբ կրում էին ճանաչողական բնույթ, սական նույնիսկ այս հպանցիկ շփումներն իբրև հետևանք թողնում էին նոր մտայնության շերտեր, և խորհրդային արվեստագետների համար սեփական պատյանի մեջ փակված լինելու ենթադրյալ «ապահովությունը» հետզհետե իր տեղն էր զիջում ազատամիտ «արկածախնդրությանը»:

Մեծ էր հոսքը նաև մեր երկիր: Այդ և հետագա տարիներին շատերի թվում Հայաստան այցելեցին համաշխարհային մշակույթի այնպիսի երևելի դեմքեր, ինչպիսիք էին Ալբերտո Մորավիան, Ջոն Սթեյնբեքը, Պաբլո Ներուդան, Դավիդ Սիկեյրոսը, Ժակ Բրելը, Միքելանջելո Անտոնիոնին և ուրիշներ: Այդ ուղևորությունների մասին տեղեկատվությունը զանազան պատճառներով չէր հրապարակվում ու չէր լուսաբանվում, ինչպես և այս մեկը, որի մասին ուզում ենք պատմել:Безымянный2

1963-ի աշնանամուտին ֆրանսիացի մեծ գրող, փիլիսոփա, էկզիստենցիալիզմի հետևորդ Ժան Պոլ- Սարտրը և նրա անբաժան ուղեկիցը` արձակագիր, ֆեմինիստական շարժման առաջամարտիկ Սիմոնա դը Բովուարը հերթական անգամ ժամանեցին ԽՍՀՄ: Այս անգամ նրանց երթուղում ընդգրկվեց նաև Հայաստանը: Առաջին անգամ այդ ուղևորության մասին 1990-ականների վերջին ֆրանսալեզու մամուլում պատմեց և բացառիկ լուսանկարներ հրապարակեց Ալեքսանդր Թոփչյանը: Այսօր դժվար է ասել` Հայաստանի ընտրությունը կատարել էին իրենք` հյուրերը, թե՞ դա թելադրվել էր տեղի իշխանությունների կողմից, ամեն դեպքում հայտնի է, որ պատվարժան հյուրերը Վրաստանից Հայաստան են եկել ավտոմեքենայով: Վրաց գրողների ուղեկցությամբ նրանք հասել են մինչև  Սևան, որտեղ արդեն սպասում էին Հայաստանի Գրողների միության նախագահ Էդվարդ Թոփչյանը, Սերո Խանզադյանը, Հրաչյա Քոչարը: Դիմավորման կարճ արարողությունից հետո կայացել է հյուրասիրությունը` լճի ափամերձ խորտկարաններից մեկում և խնջույքային տրամադրության շարունակություն Լուսակերտ գյուղում, որտեղ ապրում էր արձակագիր Վախթանգ Անանյանը: Այստեղ ֆրանսիացի գրողներին այցելել է Հայաստանի մինիստրների խորհրդի նախագահ Անտոն Քոչինյանը` կուսակցական ու պետական այլ գործիչների ուղեկցությամբ:Безымянный5

Նկատենք, որ հայ գրողների համար դժվար է եղել շփվել Սարտրի հետ, քանի որ նրա մասին քիչ բան գիտեին կամ էլ ընդհանրապես ոչինչ չեն իմացել: Այդ իմաստով Սարտրն ու Բովուարը ևս նախանձելի վիճակում չեն եղել` անտեղյակ հայկական մշակույթից: Այս փոխադարձ օտարությունը, որը կարծես թե պիտի խթան դառնար կողմերի հետաքրքրասիրության համար, իրականում այդպես էլ չի փոփոխվել:

Ընդհանուր առմամբ, ըստ հայտնի պատմությունների, հյուրերի համար մեր երկիրը, կենցաղվարության որոշ տարրեր, մարդկային հարաբերությունների առանձին շերտեր մնացել են չհասկացված ու խորթ: Երևանում անցկացրած ժամանակը ևս որևէ կերպ չի նպաստել վերաբերմունքի փոփոխությանը:800px-Sartre_1963

Պետք է ասել, որ եթե ոմանք այս հանգամանքի մասին խոսում են ընդգծված ափսոսանքի ու դատապարտման շեշտադրումներով, ապա նրանց կարծիքը հազիվ թե լիովին արդարացված կամ հիմնավորված դիտվի: Ամեն երկիր ու ժողովուրդ, լավ թե վատ,  ունի իրեն բնորոշ առանձնահատկություններ, և ոչ ոք պարտավոր չէ դիմակափոխվել` պատշաճելու հյուրերի քմահաճույքներին ու պահանջներին: Մի բան փաստ է. հետագայում երկու օտար գրողների երկերում ու գրառումներում ուղևորության հայկական հատվածն այդպես էլ  որևէ անդրադարձ չունեցավ: Հայ հանրությունը նույնպես տասնամյակներ շարունակ անտեղյակ մնաց, որ 1963-ի սեպտեմբերին իր հարկի տակ հյուրընկալել էր կենդանի դասականների:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

sartr-111

Իսահակյանի մի անծանոթ լուսանկար

20 Sep

Այս լուսանկարը պահվում է ռուս գրող Ալեքսեյ Սիլաչի ժառանգների արխիվում: 1939 թ. Հայաստանում նշվում էր «Սասնա ծռեր» էպոսի 1000-ամյակը: Սիլաչը Հայաստան ժամանած հյուրերի թվում էր: Երևանում նրանց ընդունել է Ավետիք Իսահակյանը: Исаакян, 39_0

Երկու հրաշալի լուսանկար

19 Sep

Երկու հրաշալի լուսանկար: Հրանտ Մաթևոսյանը` Իոսիֆ Բրոդսկու և Սերգեյ Դովլաթովի հետ: Ցավոք, որակն այնքան էլ լավ չէ, բայց իբրև պատմական փաստ լուսանկարները շատ արժեքավոր են:brodski-matevosyan dovlatov-matevosyan

Լուսանկարն ու նախատիպը

18 Sep

Հիշու՞մ եք Հրանտ Մաթևոսյանի «Չեզոք գոտին»: «… Ճարտարապետն ու վանահայրը բազիլիկ վանքի գավթում էին՝ որ նրանց կացարանն էր, ճարտարապետն արտանկարում էր ճեպանկարը, վանահայրը հետևում էր նրա աշխատանքին, Սիմոնը, Շողերը և տղան գավթի դռանն էին, Սիմոնը խաչքար էր նմանակում, Շողերը՝ գուլպա գործում, երեխան՝ փրփրաքարի կտորով մի հին թուր մաքրում:
Գավիթ-կացարան, Մեծ Մայր Տաճար վանք, սրանց միջև ընկած բակը՝ ուր նմանակվող խաչքարն է կանգնած»:

Անցյալ դարասկզբին արված այս լուսանկարն ինչ-որ առումով կարելի է համարել այդ պիեսի «նախահիմք-կադրը». գավիթ Անիում, որ վերածվել էր թանգարանի և որտեղ աշխատել էր Մաթոսյանի հերոսի նախատիպը` ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանը:1333521439ff1

ԲՐՈԴՍԿԻՆ ԵՂԵԼ Է ԵՐԵՎԱՆՈՒՄ

18 Sep

Քչերին է հայտնի, որ 1972 թ. ապրիլին ռուս բանաստեղծ, Նոբելյան մրցանակակիր Իոսիֆ Բրոդսկին եղել է Երևանում: Նա Հայաստան գործուղման էր եկել: Ապրել է Նորքում գտնվող տուրբազայում: Այցելել է Գառնի ու Գեղարդ: Հյուրընկալվել է նաև ֆիզիկոս Արտեմ Ալիխանյանի ամառանոցում: Հենց այստեղից էլ հիշատակ է մնացել այս լուսանկարը:127

ՎԻԼՅԱՄ ՍԱՐՈՅԱՆԻ ԿՏԱԿԸ

17 Sep

Komitas Pantheon in Yerevan, William Saroyan's tomb«23 հոկտեմբերի 1981 թ. Ֆրեզնո

Պարոնյաք,

Ես՝ «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության», ինչպես նաև Վիլյամ Սարոյանի (որն, ինչպես հայտնի է, մահացել է 1981 թ. մայիսի 18-ին) կալվածքի փաստաբան եմ:

Սարոյանն իր կտակի մեջ նշել է, որ եթե հնարավոր է, ըստ կամոք «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» խնամակալների, իր աճյունի կեսը (1/2-ը) փոխադրվի Հայաստանում որևէ հարմար տեղ: Մենք այդ խնդիրը քննարկեցինք Հայաստանի գրողների միության նախագահ պրն. Վարդգես Պետրոսյանի հետ 1981-ի հուլիսի 26-ին, երբ նա գտնվում էր Ֆրեզնոյում՝ ներկա լինելու Վիլյամ Սարոյանի հիշատակին նվիրված արարողությանը: Այդ ժամանակ 2 խնամակալների՝ իմ և պրն Պետրոսյանի միջև կայացավ ընդհանուր համաձայնություն այն մասին (սա ենթակա էր մյուս խնամակալների համաձայնությանը), որ Սարոյանի աճյունի 1/2-ը փոխադրվի Երևան` Հայաստան, հանուն իր պատվի հատուկ հիշողության:

1981-ի հուլիսի 26-ին պրն Պետրոսյանի հետ ունեցած հանդիպումից հետո «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» մյուս խնամակալները (որոնք ներկա չէին պրն Պետրոսյանի հետ հանդիպմանը) նույնպես որոշեցին, որ պրն Սարոյանի աճյունի 1/2-ը փոխադրվի Երևան: Այս լրացուցիչ համաձայնության հետ միասին «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» բոլոր խնամակալների կողմից միաձայն որոշում ընդունվեց, որ Սարոյանի աճյունի 1/2-ը փոխադրվի Երևան` որպես մշտական հանգչելու վայր:

Այդ որոշման օրինակը ներփակ ուղարկվում է Ձեզ՝ ի գիտություն: Պրն Պետրոսյանին արդեն 1 օրինակ տրվել է այս որոշումից: Ներկայումս «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» փափագն է ի կատար ածել

որոշումը և որքան հնարավոր է շուտ կազմակերպել աճյունի փոխադրման հետ կապված հարցերը: Մեր կարծիքով այս գործընթացը պիտի բաղկացած լինի 2 իրադարձությունից. առաջինը պետք է լինի աճյունի փոխադրումը, երկրորդը՝ դրա տեղադրումը Երևանի պանթեոնում՝ այն վայրում, ուր ներկայումս քանդակվում է հուշարձանը և ուր այն պետք է կանգնեցվի: Աճյունը պետք է ամփոփվի փոխադրումից 1 տարվա մեջ ընկած ժամանակաշրջանում: Հանուն մեր երկկողմանի պարտականությունների իրագործման՝ առանց ավելորդ ձգձգումների պետք է գնահատենք Ձեր շտապ պատասխանը հետևյալ խնդրանքներին և հարցումներին.

Առաջին՝ արագացվի և դյուրացվի Սարոյանի աճյունը Երևան փոխադրող «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» պատվիրակության ճամփորդությունը, ինչպես նաև արագացվի աճյունի փոխադրման հետ կապված մաքսատնային թույլտվության ձեռքբերումը: «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» խնամակալները կցանկանային Ձեր կոմիտեից հրավեր ստանալ՝ հասցեագրված «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» խնամակալներին, որի մեջ ասվեր, որ պատվիրակություն է հրավիրվում «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկությունից»՝ իր հետ Երևան բերելու Սարոյանի աճյունը՝ այն մշտական տեղադրելու նպատակով՝ համաձայն «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» խնամակալության վարչության 1981  թ. հուլիսի 31-ին կայացրած որոշման, որի պատճենը ներփակ ուղարկվում է այս նամակի հետ: Խնդրո առարկա հրավիրագիրը պետք է ուղարկվի ներքոստորագրյալիս՝ վերոհիշյալ հասցեով:

Երկրորդ՝ կապված այս հրավիրագրի հետ, մեծապես գնահատելի պետք է լինի, եթե Դուք մեզ հայտնեք պատվիրակությանը մաս կազմող անդամների ցանկալի թվի մասին, որը պետք է փոխադրի Սարոյանի աճյունը:

Երրորդ՝ գնահատելի կլիներ իմանալ, թե «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» համար գոյություն ունի որևէ ֆոնդ՝ հոգալու պատվիրակության ճամփորդության հետ կապված ամբողջական կամ մասնակի ծախսերը: Այս կապակցությամբ Ձեզ պետք է հայտնի լինի, որ թեպետ ժամանակի ընթացքում «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկությունը» պետք է սեփականատերը դառնա Սարոյանի ողջ գրական և այլ ունեցվածքի ու պետք է ստանա այդ ունեցվածքի եկամուտ-հասույթը, ներկայումս հիմնարկությունը ֆինանսական աղբյուրներ չունի՝ հոգալու պատվիրակության Երևան այցելության հետ կապված ծախսերը:

Չորրորդ՝ կուզենայինք խորհրդի կարգով իմանալ պատվիրակության Երևան այցելության մասնավոր թվականի մասին: Խնամակալների համար կարևոր է այս մասին իմանալ որքան հնարավոր է շուտ, որպեսզի պատվիրակության անդամները իրենց օրացուցային պլանները կազմեն ըստ այդմ:

Մենք պատրաստ ենք Սարոյանի աճյունը փոխադրել՝ համաձայն նրա սեփական ցանկությունների և անհամբեր սպասում ենք Ձեր հրավիրագրին և վերը առաջ քաշած հարցերի Ձեր պատասխաններին:

Հարգանոք՝ Ռոբերտ Մ. Դեմիր»:

 

 

 «9 դեկտեմբերի 1981 թ. Երևան

Հարգելի պարոն Դեմիր,

Ամենից առաջ կուզենայի Ձեզ տեղեկացնել, որ մեր մեծ հայրենակիցը՝ Վիլյամ Սարոյանը, արժանացավ ՀԽՍՀ Գերագույն սովետի մրցանակին՝ խաղաղության և մայր հայրենիքի հետ կապերի ամրապնդման օգտին կատարած ակտիվ գործունեության համար: Այդ բարձր մրցանակի շնորհումը գոհունակությամբ ընդունվեց մեզանում՝ իբրև մեծ գրողի, հայրենասերի և խաղաղության նվիրյալի կյանքի և վաստակի արժանի գնահատանք: Վստահ ենք, որ սփյուռքահայության զանգվածները նույնպիսի զգացումով կընկալեն մրցանակի շնորհումը:

Ի պատասխան հոկտեմբերի 23-ի Ձեր նամակի (որ մենք ստացանք նոյեմբերի սկզբներին)` հայտնում ենք, որ Հայաստանի գրողների միությունը ուրախությամբ ի գիտություն է ընդունում Սարոյան ֆոնդի վերջնական որոշումը՝ մեծ գրողի աճյունի մի մասը (համաձայն կտակի) Մայր հայրենիք՝ Սովետական Հայաստան փոխադրելու մասին:

Ինչպես ես Ձեզ արդեն տեղեկացրել էի, Վ. Սարոյանի աճյունը հողին կհանձնենք Երևանում՝ Կոմիտասի պանթեոնում, որտեղ թաղված են մեր մշակույթի մեծերը: Մենք նպատակահարմար ենք համարում, որ աճյունի փոխադրությունն իրականացվի 1982 թ. գարնանը, ավելի ճշգրիտ՝ 1982 թ. մայիսի երկրորդ կեսին, որը զուգադիպում է գրողի մահվան առաջին տարելիցին:

Նպատակահարմար կլինի, որ Սարոյանի ֆոնդի ներկայացուցչի հետ աճյունն ուղեկցեն ամերիկյան մեկ և ամերիկահայ մեկ գրող, այսպիսով՝ երեք մարդ Սովետական Հայաստանում պատվիրակությունը կլինի Հայաստանի գրողների միության և Սփյուռքի կոմիտեի հյուրը, ուր անհրաժեշտության դեպքում

մենք միջոցներ կորոնենք նաև ճանապարհածախսը (առնվազն՝ մի մասը) վճարելու համար:

Գրողի մահարձանի հետ կապված հարցերը մենք կլուծենք իր ժամանակին, ինչպես վայել է մեծ գրողի և քաղաքացու անվանն ու հիշատակին:

Վերջում կուզենայի, որ Դուք իմ բարեկամական ողջույնները հաղորդեիք պարոն Պեաերսին և պարոն Սեդրակյանին, որոնց հետ ունեցած մեր հանդիպումը Ֆրեզնոյում ես հիշում եմ սիրով:

Թեպետ մենք բավական ժամանակ ունենք, բայց կուզենայինք Ձեզանից շուտափույթ պատասխան ստանալ՝ հարցերը վերջնականապես ճշգրտելու համար:

 

Հարգանքով՝ Հայաստանի գրողների միության վարչության նախագահ Վարդգես Պետրոսյան»:

 

Ծանոթագրություն.- Սարոյանի աճյունը Երևանի Կոմիտասի անվան պանթեոնում հուղարկավորվել է 1982 թ. հունիսի 1-ին: Կալիֆոռնիայից Սարոյանի աճյունը տեղափոխող պատվիրակությունը գլխավորել է «Վիլյամ Սարոյան հիմնարկության» փաստաբան Ռ. Դեմիրը: Պատվիրակության կազմում են եղել Ալան Ե. Ջանդյանը, Տիգրան Գույումճյանը, Օշին Քեշիշյանը:503049282_fef17372f2

Պերճ Պռոշյանը նաև լուսանկարիչ էր ու ածխավաճառ

14 Sep

1374604980,5218Հանրահայտ փաստ է, որ բազմաթիվ նշանավոր մարդիկ ու մտածողներ, իրենց բուն զբաղմունքից բացի, նաեւ այլ հետաքրքրություններ ու զբաղմունքներ են ունեցել:

Հայ ճանաչված գրող Պերճ Պռոշյանն այս իմաստով եւս բացառություն չէ: Այսօր քչերը գիտեն, որ նշանավոր վիպասանը եղել է Արեւելյան Հայաստանի առաջին լուսանկարիչներից մեկը 1860-ականներին: Պատմում են, որ լուսանկարելու արվեստի այբուբենը նրան սովորեցրել է թիֆլիսեցի մի հոգեւորական` այն մտադրությամբ, որ կհաջողվի երիտասարդ գրողի հետ մեկտեղ լուսանկարել հայկական պատմական հուշարձաններն ու արձանագրությունները: Ու թեեւ նրանց մեծ ծրագիրը ձախողվում է, սակայն Պռոշյանը շարունակում է հմտանալ այդ ոլորտում` մտադրվելով այն գործածել «կոմերցիոն» նպատակներով: Նա նույնիսկ լուսանկարչական սալոն է բացում` իր գործերի վրա հպարտորեն դրոշմելով «Պերճ Աշտարակեցի» ապրանքանշանը: Պռոշյանից ժառանգված ոչ մեծ թվով լուսանկարները հիմնականում դիմանկարներ են: Ըստ տեղեկությունների, 1870-ականների կեսերին նա մի կողմ է դնում իր թանկարժեք սարքը` լիովին նվիրվելով գրականությանը: Սրա հետ մեկտեղ, Պռոշյանը նաեւ ուժերն է փորձել առեւտրի բնագավառում: Մասնավորապես, նա զբաղվել է ածխի վաճառքով: Տեղեկություններ կան այն մասին, որ Երեւանի հայտնի Ղանթարի շուկայում գրողն ունեցել է իր խանութը: Սակայն այստեղ էլ բախտը Պռոշյանին չի ժպտացել: Ասում են, որ, իբր, մի օր ինչ-որ չարագործներ նրա կրպակը հրկիզել են: Հատկանշական է, որ 1907 թ. Հովհաննես Թումանյանը Պերճ Պռոշյանի մահվան առիթով գրված հոդվածում անդրադարձել է նրա այդ զբաղմունքներին` նշելով. «…Եղել է թեմական տեսուչ, ուսուցիչ, լուսանկարիչ, վերջապես ամենասոսկալին. մի քանի օրով, ի միջի այլոց, ածուխի առուտուր է սկսել եւ տեսել է օգուտ չի անում, թողել է։ Այդ հո չի նշանակիլ, թե նա սոված էր կամ տկլոր։ Ուրեմն դուք ինչ կարծիք ունեք էն մարդկանց վրա, որոնք մի որեւէ պաշտոն ունեն կամ մի առուտուր են անում։ Ամենավատ դեպքում Պռոշյանցն էլ կամեցել է առուտուր անի: Ի՞նչ անենք։ Նույնիսկ էն ժամանակ էլ, երբ ե՛ւ Ներսիսյան դպրոցում ուսուցիչ էր, ե՛ւ թոշակ ուներ, ե՛ւ հոբելյանից ստացած հազարներն էին ձեռքին, նա մի երկու առուտուր փորձեց ու վնասվեց, թողեց։ Այդ մի՞թե կնշանակի, թե նա թշվառ էր, մերկ ու քաղցած»: Իսկ ահա Շիրվանզադեն իր հուշերում հետեւյալ դրվագն է պատմում Պռոշյան-լուսանկարչի կյանքից. «Մի ժամանակ Պռոշյանը Երեւանում ածխավաճառ էր եղել, հետո լուսանկարիչ, հետո էլ չգիտեմ ինչ: Նրա լուսանկարչական կյանքից պատմում էին հետեւյալը: Ռուս-թուրքական պատերազմին 1876 թ. մի օր Պռոշյանի արհեստանոցն են մտնում լուսանկարվելու 10-12 շարքային զինվորներ: – Խմբովի՞ն եք ուզում նկարվել, թե՞ առանձին-առանձին,- հարցնում է Պռոշյանը: – Առանձին-առանձին: Պռոշյանը, տեսնելով, որ այդքան մարդկանց լուսանկարները զատ-զատ նկարելը շատ ժամանակ պիտի խլի, դիմում է խորամանկության: Նա լուսանկարում է զինվորներից միայն մեկին եւ ասում է. – Առաջիկա կիրակի եկեք, բոլորիդ լուսանկարները պատրաստ կլինեն: Հաջորդ կիրակի զինվորները գալիս են, եւ Պռոշյանը, յուրաքանչյուրին տալով վեցական օրինակ մի հոգի զինվորի լուսանկարից, հարցնում է. – Հավանո՞ւմ ես, տես ինչքան նման է քեզ: – Շատ նման է ինձ, շատ նման,- պատասխանում է ամեն մեկը: Զինվորները հեռանում են գոհ սրտով: Այս անեկդոտի եղելությունը Պռոշյանը չէր հերքում»: Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարանը «Հրապարակին» է տրամադրել Պերճ Պռոշյանի լուսանկարչական աշխատանքները, որոնցից մի քանիսը ներկայացնում ենք:  

Հովիկ  ՉԱՐԽՉՅԱՆ

IMG_0066

ՅՈՒԿԻՈ ՄԻՍԻՄԱ

13 Sep

Մարդկանց մեծամասնությունը բավականին հեշտորեն մտածում է, որ իրենց կյանքը ոչինչ չարժե: Սակայն նուրբ հոգեկան կերտվածք ունեցող մարդու համար դժվար է հաշտվել այն մտքի հետ, որ իմաստի բացակայությունն արժեզրկում է կյանքը: Որպես կանոն, քաղքենիական մտքի համար կյանքի իմաստը կայանում է երջանկության ձգտման մեջ: Մենք անցնում ենք կյանքի միջով, շոշափելով իմաստն ենք փնտրում, բայց քանի դեռ այն չենք գտել, շարունակում ենք ապրել` մինչև աստված հոգիներս կառնի: Իմաստը երկիմաստ է: Երբ մենք գտնում ենք այն, ապա այդ դեպքում կյանքը նույնպես ձեռք է բերում երկակի բնույթ: Եվ ահա, որպեսզի հանգենք միասնության, մենք գործադրում ենք կրքերի ողջ ներուժը, ինչը կյանքի էությունն է կազմում: Կիրքը վերածվում է մեր երկրպագության օբյեկտի: Երևակայականի ու իրականի միասնությունը կազմում է «կյանքի իմաստ» հասկացության էությունը, որը գործում է իբրև օրենք` չունենալով հետադարձի ուժ: Եվ դրա արդյունքում մենք դեմքով շրջվում ենք դեպի այն, ինչը ժամանակավոր է, եղծական և կեղծ:Yukio_Mishima

ԱՎԳՈՒՍՏ ՍՏՐԻՆԴԲԵՐԳ

13 Sep

Երջանիկ լինելը հանցագործություն է: Ահա թե ինչու երջանկությունը պատժելի է:

Այն, ինչը մարդիկ համարում են հաջողություն, մշտապես պատճառ է դառնում անհաջողության: Հաջողությունները, որոնք ես ձեռք եմ բերել իմ կյանքի ընթացքում, կործանել են ինձ: Բանն այն է, որ մարդիկ բնազդային հակակրանք են տածում ուրիշների բարեկեցության նկատմամբ: Նրանց թվում է, թե ճակատագիրն անարդար է վարվել` նախապատվությունը տալով մեկին, այդ պատճառով էլ նրանք ձգտում են վերականգնել հավասարակշռությունը` իրենց ճանապարհին քարեր ցրելով: Տաղանդ ունենալը մահացու վտանգավոր է, քանի որ քաղցից մեռնելու հավանականությունը շատ մեծ է:strindberg

ՍԱՐՈՅԱՆԻ ՔԱՐԸ

12 Sep

Վիլյամ Սարոյանի այս լուսանկարներն արված են նրա տան պատշգամբում: Հեղինակն Արա Գյուլերն է: Սարոյանը ձեռքում պահել է քարաբեկորը, որն իր հետ տարել էր Հայաստանից:pizap.com13789819294371

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

12 Sep

Ֆոլկլորի մասին

 

Այսպիսի ծերեր պատահում էին մեզ գրեթե ամեն գյուղում: Նրանցից մեկը ավանդույթների, առասպելների, հին զրույցների, ժողովրդական հավատալիքների մի շտեմարան, մի թանգարան է:

Այս պատմություններից, զրույցներից, սովորույթներից շատերը եկել են հին դարերից, մեր հին նախնիների կյանքն ու սովորությունները նրանց մտքի եւ հոգու ծնունդներն են:

Ահա թե որտեղ է հայոց գրականության աղբյուրը, ահա թե որտեղից զորանալու համար պետք է խմի հայոց բանաստեղծը, հայոց վիպասանը, հայոց գրողը: Բայց մեռնում են այս ծերունիները, իրենց հետ տանելով իրենց իմացածը, իսկ նրանց որդիները հոգսերով ծանրացած, բարոյապես այլանդակված, նոր բառեր են սովորում, նոր բարքեր, նոր կարգեր: Մի բաբելոնյան խառնակություն: Այս պատկերը կարելի է նմանեցնել մի հարսանիքի, ուր հարբած հանդիսականները խառնիխուռն աղմկում են եւ չեն լսում, թե ինչ է երգում երգիչը, որ շուտով պետք է լռի:

Սրանից 10 տարի առաջ Լոռիում ինչ խոսքեր, դարձվածքներ, զրույցներ լսել եմ, ինչ սովորություններ տեսել եմ, այժմ դժվար եմ տեսնում ու լսում: Բոլորը նսեմացել, նոսրացել, անհետացել են:

Ժողովուրդը մի դրությունից անցնում է դեպի մյուսը՝ ինքնագլուխ, առանց առաջնորդի եւ հսկողի, եւ այդ դրության մեջ շատ բաների հետ կորցնում է եւ մեր բանավոր գրականությունը:

Մասնավոր ապահով մարդիկ չկան, որ հավաքեն, այնպիսի հարուստներ չկան, որ գործունյա մարդկանց միջոց տան հավաքելու, ընկերություն չկա, որ զբաղվի դրանով, իսկ մամուլը… ճգնում է եղած ողորմելի գրականությունն էլ խեղդել իր հրապարակախոսական ցեխի մեջ, ուր մնաց այդ մասին հոգար գավառներում ցրված աշխատակիցների միջոցով: Եվ այսպիսով, մոռացվում, թաղվում, կորչում են մեր ազգային հոգու ծնունդները: Մեր գրականության հարազատ հողն ու պատվանդանը մաշվում, սպառվում, անհետանում է…1232578_10201698374248377_42103719_n

ԷԴՄՈՆ ՌՈՍՏԱՆ

27 Jul

… Բայց ի՞նչ միջոցով…Դարձնելով հոգիս միշտ այլոց գերի՞…

Գնալ փնտրելու մի հզոր պաշտպա՞ն,

Հովանավորող մի դուքս կամ իշխա՞ն…

Բաղեղի նման փաթաթված լինել հաստաբուն ծառին, ապրել` լիզելով կեղև՞ը նրա…

Սողալ վատաբար հանուն մի կտոր հացի պատառի

Փոխանակ ջանալ հպարտ կանգնելու բարձրության վրա…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Շատերի նման ձոնել քերթվածնե՞ր բանաստեղծական,

Ֆինանսիստներին, մեծամեծներին այս ազնվական.

Դառնալ մի հտպիտ ու ծիծաղ առթել մի մինիստրի

Միշտ մտածելով, որ չարագուշակ գեթ նա չլինի…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Մի ձեռքով այծի, ինչպես ասում են վիզը գուրգուրել,

Իսկ մյուս ձեռքով կաղա՞մբը ջրել…

Եվ մերթ փոխադարձ սուտ ու փաղաքուշ խոսքերի համար

Մեկի մորուքին ընդմիշտ խո՞ւնկ ծխել…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Դառնալ մի փոքրիկ, չնչին մեծությություն,

Կանանց շրջանում գրկից գիրկ մղվե՞լ…

Նավարկել` սիրո քծներգը ձեռքիդ որպես թի բռնած,

Եվ առագաստում հառա՞չը լսել պառաված կանանց…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Կամ «մեծահոգի» հրատարակիչ  Սերսիի մոտ

Քո ձեռագիրը կանխիկ վճարով լույս ընծայել տալ

Եվ երախտապա՞րտ լինել դեռ նրան…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Ջանալ ընտրվել թագավոր կամ պապ այն ժողովներում,

Որպիսին գիտեն գումարել մարդիկ կաբարեներո՞ւմ…:

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Գրել մի սոնետ, սուտ արժանիքով ստեղծել հռչակ

Եվ ապահովել ուրիշ նորե՞րը այդ կեղծ փառքի տակ…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Հանդուրժել մարդկանց, որոնք տեսնում են տաղանդ ու հանճար

Տգետ ու անուս միջակների մե՞ջ…

Ենթակա լինել ստոր հարձակման լավ գործի համար

Անմիտ թերթերի կողմից սնամեջ

Եվ գոհ լինել լոկ, որ քո անունը տպված ես տեսնում

«Մերկյուր դը Ֆրանս»-ի կեղտոտ էջերո՞ւմ…

Ոչ, շնորհակալ եմ:

Գործել միշտ հաշվով, վախնալ, գունատվել,

Մի գրքի համար ստիպված լինել հազար դուռ ծեծել,

Հայցել աջ ու ձախ, աղերսնե՞ր գրել…

Ոչ, շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ…

Ինչո՞ւ չլինել ազատ ու անկախ,

Երգել աներկյուղ` ինչ դու ես բաղձում, երազել անվախ.

Ունենալ մի աչք ու կարողանալ շիփ- շիտակ տեսնել,

Մի ձայն, որի խոսքն հնչի անարգել:

Գլխարկդ ծածկել այնպես, ինչպես քեզ թվում է հարմար,

Մի հատ «այո»-ի կամ «ոչ»-ի համար

Պայքարի դուրս գալ, կռվել, մարտնչել,

Կամ պայքար երգող տողեր ստեղծել:

Գործել ու բնավ չմտածել իսկ

Բախտավորության կամ փառքի մասին,

Որին ձգտում են լոկ տկարները- թուլամորթ, անռիսկ,-

Որպես հեշտ ուղի տանող դեպ լուսին…

Մի՞թե ազնիվ չէ չգրել ոչինչ,

Որ սեփականից չլինի բխած,

Եվ պարկեշտորեն ինքդ քեզ ասել. «Գոհ եղիր, տղաս,

Այն պտուղներով, որ քո պարտեզի բերքից ես քաղել…»:

Եվ եթե հանկարծ քո արժանիքը հատուցվի փառքով`

Ստիպված չլինես նրանից մի մաս տուրք տալ կեսարին,

Այլ ամբողջությամբ ինքդ քեզ պահես երջանիկ սրտով:

Մի խոսքով` չուզել լինել մակաբույծ, մի չնչին բաղեղ.

Եվ եթե հեշտ չէ  դառնալ մի թմբի կամ կաղնի զորեղ`

Գեթ իր սեփական ուժերով ջանալ բարձրանալ այնքան`

Որքան հնար է առանց սողալու ու ստրկության.

Մենակ, մեն- մենակ…

 

«Սիրանո դը Բերժերակ» կատակերգությունից

Թարգմանիչ` Արման Կոթիկյան

edmond-rostand-pintura

ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ

18 Jul

Մի՞թե իդեալները գոյություն ունեն նրա համար, որպեսզի նրանց հասնենք: Մի՞թե մենք ապրում ենք նրա համար, որպեսզի հետաձգենք մահը: Ոչ, մենք ապրում ենք, որպեսզի սարսափենք նրանից, իսկ հետո նորից սիրենք, և հենց դրա շնորհիվ է կյանքը երբեմն-երբեմն այդպես հրաշալի հուրհրում:

Եթե ձեզ անպայման անհրաժեշտ է ինչ-որ մեկի թույլտվությունը ձեր հաճույքների համար, ուրեմն դուք խղճուկ արարած եք: Չի կարելի վախենալ և արգելված համարել այն, ինչին ձգտում է մեր հոգին:

Բայց և չի կարելի կառչել ցանկությունից, որին ինքներդ չեք հավատում: Ես գիտեմ, թե դուք ինչ եք ուզում: Դուք պետք է կարողանաք սովորել հրաժարվել այդ ցանկությունից կամ ցանկանալ ամբողջապես ու ճշմարտորեն: Իսկ դուք ցանկանում եք և անմիջապես էլ զղջում ու հետո վախենում եք: Այդ բոլորը պետք է հաղթահարել: Չէ՞ որ միշտ էլ հանդիպում են մարդիկ, ովքեր կյանքից պահանջում են բարձրագույնը և չեն կարողանում հաշվել նրա հիմարության ու կոպտության հետ:

hermann-hesse

Հովհաննես Թումանյանի նամակը Ավետիք Իսահակյանին

6 Jul

«…Ես չեմ ուզում և չեմ կարող երկար ու բարակ գրել մեր երկրից, թեև դու հարցնում ես: Կարճ ասեմ՝ մենք թե դրսից, թե ներսից քանդեցինք մեր երկիրը: Գլխավորապես մենք: Մենք եմ ասում, և սրա մեջն է ճշմարտությունը: Մի մասը խանգարող սրիկաներ, մի մասը գողեր ու ավազակներ, մի մասը ապիկար թշվառականներ, և չեևաց մի բազմություն, գոնե մի խմբակ, որ վերածնվող շունչն ու բարոյական կարողությունը հայտնաբերեր: Էսքան աղետների ու պարտությունների մեջ ոչ մի մեղավոր չեևաց, ոչ ոք ոչ պատասխանատվության կանչվեց, ոչ պատասխան տվեց: Եվ շարունակվում է. այժմ էլ նույն մարդիկը նույն ճանապարհներով…
Եվ ոչ մեկը գոնե անձնասպան չեղավ, որ ապացուցեր, որ գոնե ամոթ ու խղճմտանք կա այս մարդկանց մեջ: Բայց ես ինչ եմ ասում- չկարողացան գոնե վշտանալ կամ վշտացած երևալ»:

333312434_b

«Հույսը դուք եք…»

31 Dec

Շատ տարիներ առաջ Երևանի օպերային թատրոնի դահլիճում նշում էին Ավետիք Իսահակյանի հոբելյանը: Ըստ այն ժամանակվա կարգի` Խորհրդային Միության բոլոր հանրապետություններից, արտասահմանից հյուրեր կային: Շքեղ, շատ շքեղ երեկո անցկացրինք: Ճառեր, ճառեր, ճառեր…

Գրողներ, պոետներ, կուսակցական գործիչներ… Եվ հանկարծ ներս մտան պիոներները (այն ժամանակ շատ ընդունված էր): Ողջույնի խոսք ասացին Վարպետին: Իսահակյանը նայեց, նայեց, հանկարծ վեր կացավ տեղից, մոտեցավ երեխաներին ու ասաց. «Երեխեք ջան, մեզնից բան դուրս չեկավ: Հույսը դուք եք…»:

ՍՈՍ ՍԱՐԳՍՅԱՆNPG x135027; Avetik Sahak Isahakyan by Ida Kar

ՄԱՐԻԵՏԱ ՇԱՀԻՆՅԱՆ

25 Sep

… Երևանում խնդրեցի, որ ինձ ցույց տան Խաչատուր Աբովյանի տունը: Ասացին, որ այն գտնվում է Քանաքեռ գյուղում: Այսօրվա պես հիշում եմ, թե ինչպես անցա նեղլիկ, ծուռումուռ և գարշահոտ փողոցներով ու հասա այնտեղ, մտազբաղ կանգնեցի տան առջև: Երեկոյանում էր, և այդ երեկոյի մշուշի մեջ ես մտովի տեսնում էի պատանի Աբովյանին, որ դուրս է գալիս ցածրիկ տան դռնակից, բարձրանում տափակ տանիքն ու երազանքով նայում աստղանկար երկնակամարին… Ես հեռացել էի ինքս ինձնից ու գնում-գնում էի Աբովյանի հետ նրա տառապանքի ու մաքառումների ճանապարհով… Եվ այդ պահին ուսիս վրա զգացի ինչ-որ մեկի ձեռքը: Թեքեցի գլուխս, տեսա մի ծեր մարդու, մազակալած, կնճռոտ դեմքով: Հիմա էլ, երբ նորից հիշեցի նրա դեմքը, մարմնովս ասես մրջյուններ անցան: Նա նայում էր ինձ մռայլ աչքերով ու ռուսերեն ասում.
– Ինչու՞ եք այդպես մտահոգված նայում… Աբովյանի՞ն եք փնտրում… Ես կենդանի վկա եմ ու գիտեմ, թե ինչպես անհայտացավ նա… Եթե ուզում եք իմանալ, ես ձեզ ցույց կտամ նրա տեղը: Եկեք ինձ հետ:
Ես ցնցվեցի, ինձ թվաց, թե երազում եմ, բայց արդեն քայլում էի նրա ետևից: Մենք անցանք նեղլիկ ու ծուռտիկ մի քանի փողոց և մտանք խոնավ մի բակ: Բակի չորս կողմը հողե պատերով տներ էին: Նա բացեց այդ տներից մեկի դուռը, ինձ ներս հրավիրեց: Ես ներս մտա կիսամութ սենյակը: Բարձրահասակ, չորուկ ծերունին կանգնեց սենյակի կենտրոնում, արտակարգ երկար, չորություն արտահայտող ձեռքերով ցույց տվեց սենյակի հողե հատակն ու ասաց.
– Քանդեցեք այստեղ և դուք կգտնեք Աբովյանի դին…
Ես սարսափահար դուրս եկա, բայց մինչև հիմա հիշում եմ այդ ծեր մարդու ձեռքը` սև, ոսկրոտ…


(Շահինյանը Հայաստանում է եղել 1922 թվականին: Այս հուշը գրի է առնվել 1978-ին):

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԸՆԹԵՐՑՎԵՑ ՉԱՐԵՆՑԻ ԳԱՂՏՆԱԳԻՐԸ

9 Sep

Հայտնի փաստ է, որ Եղիշե Չարենցի գրավոր ժառանգության մեջ քիչ չեն էջերը, որոնք գաղտնագրեր ու խորհրդանշաններ են պարունակում: Դրանց մի մասը մասնագետներին հաջողվել է բացահայտել: Սակայն դեռ մնում են այնպիսիները, որոնք առայսօր գաղտնազերծված չեն: Սովորաբար, հրապարակելով դրանք, ծանոթագրողները հարկ են համարում հետևյալ նշումն անել. «Չի հաջողվել ընթերցել»: Պատահում է նաև, որ չցանկանալով խոստովանել սեփական անկարողությունը, որոշ գրականագետներ գաղտնագրերի առիթով սկսում են զանազան հավանական ու անհավանական ենթադրություններ անել, առաջ քաշել վարկածներ, որոնք ոչ միայն սխալ են, այլև մոլորության մեջ են գցում ընթերցողին: Ահա այսպիսի մի դեպքի մասին է մեր այս պատմությունը կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել, այն մասին, թե ինչպես անփորձ հնարամտությունը հաղթեց փորձված կարծրամտությանը:
Ավելի քան 20 տարի առաջ ի հայտ եկան Չարենցի անծանոթ ձեռագրեր, որոնց մեծ մասը վերագրվում էր 1936 թվականին: Այդ էջերում կային նաև սևագրություններ, որոնց բովանդակությունից դատելով պետք էր կռահել, որ բանաստեղծը ցանկացել էր Ստալինին նվիրված պոեմ գրել: Հենց այդ նորահայտ թղթերից մեկի վրա էլ հանդիպեց հետևյալ անհասկանալի տառերի շղթան`
ԼԳՑԶՏ ՂԶՃԲՔՉԾՓԺՁԲՇ ՅԼԲՀ ԲՎՋԶՐ…
Ի՞նչ կարող էր սա նշանակել: Այն, որ Չարենցը հենց այնպես տառերի կուտակումներ չէր պատկերի, պարզ էր ի սկզբանե: Սակայն ի՞նչ էր ցանկացել նա ասել, ո՞րն էր գաղտնազերծման բանալին:
Տեսակետները չուշացան: Սակայն նրանցից և ոչ մեկը հարցի պատասխանը չէր: Փոխարենը հրապարակ հանվեցին արդեն հայտնի ձևակերպումներն այն մասին, թե գրվածը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բաղաձայնույթ, ինչն էլ իբր թե բանաստեղծի հոգեբանական ընդվզումն է ճնշմամբ պարտադրվող երևույթի դեմ: Մի խոսքով, պնդումն այն էր, որ հնչունական աններդաշնակությունը գեղարվեստական հնարանք է և ոչ ավելին:
Այս կարծիքը գոյության իրավունք ստացավ ու մի քանի տարի շարունակ գերիշխող էր, մինչև որ մի օր արցախցի Դավիթ Շիրինյանը, ի գիտություն ընդունելով հեղինակավոր գրականագետների պնդումները, այնուամենայնիվ որոշեց ինքն էլ փորձել: Եվ… գաղտնազերծեց:
Շիրինյանի «մեթոդը» որքան որ պարզ, նույնքան էլ հնարամիտ էր ու անսխալ: Նա բացահայտեց չարենցյան բանալին` նախ կռահելով, որ տողը սոսկ բաղաձայների կուտակում չէ, այլ բառերի շարք, իսկ այնուհետև ընթեցեց այդ բառերը: Ինչպես պարզաբանում է Դավիթը, գաղտնագիրը հնարավոր է կարդալ` առաջնորդվելով նախորդ տառի վերծանման եղանակով: Սա նշանակում է, որ եթե Չարենցը գրել է, ասենք, Լ տառը, ապա այն անհրաժեշտ է փոխարինել այբուբենում դրա նախորդ տառով, այսինքն Ի-ով: Գ-ի պարագայում կլինի Բ-ն, Ց-ի դեպքում` Ր-ն և այսպես շարունակ: Արդյունքում ստացվեց, որ Չարենցի գրած տողը`ԼԳՑԶՏ ՂԶՃԲՔՉԾՓԺՁԲՇ ՅԼԲՀ ԲՎՋԶՐ, գաղտնազերծման դեպքում դարձավ`
ԻԲՐԵՎ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄԻԱԿ ԱՍՊԵՏ:
(Հավելենք, որ վերծանման պարագայում կհանդիպեք աննշան շեղումների: Այդ շեղումները Չարենցինն են և դրանք որևէ կերպ կասկածի տակ չեն դնում գաղտնազերծման հավաստիությունը):
Հարկ է արժանին մատուցել Շիրինյանին ոչ միայն այս տողի ընթերցման, այլև այն բանի համար, որ նրա օգտագործած եղանակը կիրառելի կդառնա այլ «սպիտակ կետեր» վերծանելիս: Առաջին հայացքից սա գուցե թե աննշան թվացող, սակայն կարևոր քայլ է մեծ գրողի ձեռագրերի ուսումնասիրման գործում: Իսկ այս պատմությունը ես շարադրեցի նաև այն պատճառով, որ վաղը որևէ ինքնակոչ իրեն չվերագրի Դավիթ Շիրինյանի բացահայտումը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Map

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 4,886 other followers

%d bloggers like this: