Պահոց | ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ RSS feed for this section

ԵՎ ՉԳԻՏԻ, ՈՉ ՉԳԻՏԻ

1 Փտր

Պարսիկներն ունեն մի իմաստուն խոսք, որը հայերիս ծանոթ է շատ վաղուց՝ գրաբարով: Արդի հայերենով այդ ասացվածքը կհնչի այսպես. «Մարդ կա՝ գիտի, որ գիտի. մարդ կա՝ գիտի, որ չգիտի. մարդ կա՝ չգիտի, որ չգիտի»:

Գրականությամբ զբաղվելու իրավունք պիտի ունենան այն մարդիկ միայն, ովքեր «գիտեն, որ գիտեն»: Ուրիշ հարց է, թե այդ իրավունքը չարաշահողների թիվն ավելի է, քան դրանից օգտվողներինը:

Գրականության մեջ աշխատելու արտոնություն ունեն նաև նրանք, ովքեր «գիտեն, որ չգիտեն»: Այդ արտոնությամբ են գրական ասպարեզ իջնում օժտված պատանիները, որոնք շատ բան չգիտեն (և չեն էլ կարող իմանալ), բայց գոնե գիտեն, որ չգիտեն:

Եվ ցավալի է, որ գրականության դուռը՝ սարքված լինելով դարեր առաջ, չի օգտվում տեխնիկայի այսօրվա առավելություններից, եթե ոչ պիտի ավտոմատորեն փակվեր բոլոր նրանց դեմ, ովքեր «չգիտեն, որ չգիտեն»:

Պարույր Սևակ

ՎԱՎԵՐԱԳԻՐՔԸ

1 Փտր

Ներկայացնեմ իմ անձնական արխիվում պահվող լուսանկարներից մեկը:

1996 թվականն էր: ՊՆ նախարար Վազգեն Սարգսյանի հետ Արցախ էինք մեկնել: Հենց այստեղ էլ, մի հարմար պահ որսալով, լուսանկարիչ Հովհաննես Արմենակյանը, որ այդ ժամանակ աշխատում էր «Հայ զինվոր» թերթում, որոշեց Վազգենին նվիրել հենց նոր լույս տեսած «Ես մի զարկն եմ քո կռվի» վավերագրական լուսանկարների ալբոմը:

Վազգենն ուշադիր թերթում էր, երբեմն կանգ էր առնում այս կամ այն նկարի վրա՝ տեսնելով ծանոթ դեմքեր, հիշողության մեջ դրոշմված իրադարձությունների պատկերներ: Հետո գովեց Արմենակյանին, ասաց, որ մեր պատմության վավերագրումը խիստ կարևոր գործ է, և այս լուսանկարներն էլ եկող սերնդին պիտի պատմեն այն մասին, թե ինչպես էինք մենք գնում դեպի հաղթանակ…

ՉԱՐԵՆՑ. «ԵՐԲ ԱՆՕԹԻՆ ԱՎԵԼԻ ՇԱՏ Է, ՔԱՆ ՀԱՑԸ»

6 Հնվ

Հայ գրող, հրապարակախոս, հասարակական-կուսակցական գործիչ Էլլեն Բյուզանդի (1895-1970) անունը այսօր քչերին է հայտնի: Մինչդեռ նրա թողած գրավոր ժառանգությունը կարող է կարևոր սկզբնաղբյուր ծառայել անցյալ դարասկզբի մեր երկրի պատմության բազմաթիվ էջերի լուսաբանման համար: Այս տեսանկյունից ոչ պակաս արժեքավոր են նրա հիշողությունները Եղիշե Չարենցի մասին:

Ի տարբերություն Չարենցի շատ այլ ժամանակակիցների, Էլլեն Բյուզանդի հուշերը գրեթե միշտ անտեսվել են և միայն հազվադեպ են դրանք ծառայեցվել որպես փաստական վկայակոչում: Սա իր պատճառներն ունի: Խորհրդային տարիներին Բյուզանդն՝ իբրև դաշնակցական գործիչ, համարվում էր անցանկալի անձ: Իսկ հետագայում նրա տեսակետները գնահատվեցին կողմնակալ և սուբյեկտիվ:

Բյուզանդն ու Չարենցը՝ երկուսն էլ Կարսի բնակիչ, եղել են ծանոթներ, բայց ոչ երբեք մտերիմներ: Ժամանակ առ ժամանակ նրանց ուղիներն անսպասելիորեն հատվել են և արագորեն էլ բաժանվել: Պետք է կարծել, որ դրան մեծապես նպաստել է փոխադարձ համակրանքի բացակայությունը: Եվ եթե Չարենցի պարագայում դա գրեթե հավասարազոր է եղել պարզ անտարբերության, ապա Բյուզանդի հակակրանքն իր հետքերն է թողել ինչպես անձնական փոխհարաբերություններում, այնպես էլ հուշագրության էջերում:

Էլլեն Բյուզանդի ջանքերը` տպավորություն ստեղծել, թե նա լավ է ճանաչել Չարենցին և բավականին շատ բան գիտի բանաստեղծի մասին, մեղմ ասած, հաջողությամբ չեն պսակվում: Սակայն, միևնույն ժամանակ, Բյուզանդի հուշերն ու վկայությունները նախ և առաջ արժեքավոր պիտի համարվեն այն պատճառով, որ վերջինիս ընդգծված  վանողական պահվածքն իր խորքում կամա թե ակամա ի հայտ է բերում  իրատեսական գնահատումներ և արժանահավատության տարրեր, բաներ, որոնք Չարենցով հիացող ու նրան երկրպագող մեկը գուցե թե միտումնաբար շրջանցեր:

Ստորև ներկայացնում ենք մի հատված Բյուզանդի հուշերից, որը վերաբերում է Չարենցի կյանքի ալեքսանդրապոլյան օրերին՝ մի կարճ շրջան, որն առ այսօր մնում է անհայտ ու չլուսաբանված:

Հովիկ Չարխչյան

«…Մայիսյան ապստամբության միջոցին Խորհրդարանը դադրեցրեց իր նիստերը. Պատգամավորները գնացին շրջանները զանազան աշխատանքներ կատարելու համար: Խորհրդարանի գրասենյակը մեծ գործ չուներ կատարելու:

Ապստամբության ճնշումեն անմիջապես հետո Աշխատանքի նախարար Վարոս Բաբոյանը ինձ կանչեց գործի: Գյումրի (Ալեքսանդրապոլ), Կարս, Սարըղամիշ և այլ վայրեր պիտի լծվեի Արհեստակցական Միությունները վերակազմելու գործին, որ ապստամբության պատճառով լուծարքի էր ենթարկված:

Մեր ընտանիքը՝ Կարսեն 18-ին գաղթած՝ Թիֆլիսում էր դեռ. միայն մեծ եղբայրս ընտանիքով արդեն Կարս էր վերադարձած: Գործի անցնելե առաջ մի քանի օրով գնացի Թիֆլիս քույրերս տեսնելու համար: Գյումրի եկա փոքր քրոջս՝ Հռիփսիմեի հետ (այժմ քույր, Կալիֆորնիա՝ Լոս Անջելես է. տիկին Հ. Այվազյան՝ ամերիկյան հնչումով Այվիսըն): Իջանք մեր պապենական տունը, ուր միշտ կահավորված սենյակ ունեինք մեր տրամադրության տակ: Այդ միջոցին մեր տան վարձակալներն էին կարսեցի Քեոսապապյանները: Մեր տունը գտնվում էր Պարտեզի մոտ, Պուշկինյան փողոցի վրա, ճիշտ դիմացը՝ նախկին Առևտրական դպրոցի:

Այդ ժամանակ հաց կարելի էր ունենալ միայն արձանագրությամբ և բաժնեչափով: Մեր առաջին գործը եղավ մեր հացը ապահովելու խնդիրը: Հացաբաշխման գրասենյակը Առևտրական դպրոցի մեջ էր: Երկու քույր գնացինք՝ արձանագրվելու: Մեր դեմը գտանք Չարենցը,  որ պաշտոն ուներ այդ գրասենյակում:

Երբ իմացավ, թե գործով էի Գյումրի եկել, ասաց.

— Ինձ էլ նոր գործ են տվել, ու ի՞նչ գործ, հացի բաժանում. գիտե՞ս ինչ դժվար գործ է հաց բաժանելը, երբ անօթին ավելի շատ է,  քան՝ հացը: Օրինակ՝ ոչ այսօր, ոչ էլ վաղը դուք հաց չեք ունենա: Որպեսզի Գրասենյակը ձեզ հաց տա, պետք է, որ ձեր բաժին հացը իրեն հանձնե փուռը, որպեսզի փուռը ունենա ձեր բաժին հացը, պիտի դիմե ալյուրի… և այլն, և այլն: Վրաս չխնդաս, մեջը պիտի լինես հասկնալու համար, թե ինչ դժվար գործի են լծել ինձ: Չէ, բանաստեղծի գործ չէ այս. ավելի լավ է հաց ստացող լինել, հաց չստացած օրդ անօթի փորով հայհոյել կառավարություն, պաշտոնյա, նաև Աստված՝ քան հաց բաժնող լինել և հաց չտալ անօթի մարդուն: Չէ, ես այս գործի մարդը չեմ, օձիքս որ ազատեմ, Կարս պիտի գնամ:

Երեկոյան Չարենցը  եկավ՝ մի կտոր հաց ձեռին:

-Իմ բաժինն է,- ասաց,- բերել եմ քույրերիդ համար. դուն հոգս չես: Վաղն էլ կբերեմ, մինչև հաց ստանաք:

Քույրս մերժեց Եղիշի բաժին հացը ուտել: Առարկեցի նաև ես:

-Իմ հոգը ձեզ չէ տրված,-ասաց նա- ես դանակի տակի փշրանքներով էլ կարող եմ կշտանալ: Միևնույն է, եթե դուք չառնեք, ուրիշի կտամ, անոթի շատ կա:

Առանք Չարենցի բաժին-հացը:

Մի քանի օր հետո գյումրեցի մի երիտասարդի հետ, Չարենցը եկավ մեզ մոտ.

-Հեպերիկ Չոլախյանի հիշատակին սգահանդես ենք կազմակերպում,- ասաց Եղիշը: Եկած ենք խնդրելու, որ երկու քույրերդ էլ բերեք ձեր մասնակցությունը այդ տխուր հանդեսին: Սգահանդեսը, անոր նահատակության քառասունքի առթիվ, երիտասարդներս ենք նախաձեռնում: Ես որ չեմ սիրում նման գործերի մեջ մտնել, սիրով հանձն առա աշխատել՝ որովհետև Հեպերիկը…

Հուզվեց, ավելի բան չասաց:

Հեպերիկ Չոլախյանը բնիկ գյումրեցի, բազմաճյուղ, նահապետական գերդաստանի զավակ էր, բարձրագույն կրթությամբ գյուղատնտես էր. գործոն, հանրածանոթ Դաշնակցական, սիրված ու հարգված մարդ մեծերեն ու փոքրերեն: Մայիսյան ապստամբության խառն օրերին մի մարդ փողոցում վեճ է ունենում համայնավար կարծված մի երիտասարդի հետ. քաշում է ատրճանակը, որ սպանե հայրենիքի դավաճանին: Պատահմամբ Հերպերիկը ներկա է լինում այդ վեճին. իր կրծքով պաշտպանում է անզեն զոհին: Քաշված ատրճանակը պայթում է` խլելով Հերպերիկի կյանքը. մյուսը փրկված էր:

Լայնախոհության, մարդասիրության, արդարամտության մի անմեղ զոհ Հեպերիկ Չոլախյանը, մեծ կորուստ Դաշնակցության, մանավանդ գյումրեցիների համար:

Սգահանդեսը տեղի ունեցավ Առևտրական դպրոցի (այս դպրոցն էր, որ եղավ Հ. Հանրապետության առաջին համալսարանը) մեծ սրահում: Ես և քույրս մասնակցեցինք այդ հուզիչ սգահանդեսին, խոսքով և արտասանությամբ:

Գյումրի, Չարենցի հանդիպած լինելս աչքաթող չարեցի ընթերցողին ուշադրության հանձնելու համար հետևյալը:

Մայիսյան ապստամբության հետևանքով ձերբակալված, աքսորված, փախած, կամ թաքնված էին բոլոր ծանոթ համայնավարները, նաև բոլոր նրանք, որ որևէ մասնակցություն էին ունեցած ապստամբության: Չարենցը ոչ միայն ազատ էր, այլ նաև պաշտոն ուներ պետական հաստատության մեջ: Բացի այդ նա ինքնակամ նվիրումով մասնակցում էր Դաշնակցական Չոլախյանի սգահանդեսի կազմակերպության: Սրանք խնդիրներ են, որ նկատի պետք է ունենալ իր դեմքը գծելու համար: Ես դեռ Գյումրի էի, երբ Չարենցը՝ հավատարիմ իր խոսքին՝ թողեց պաշտոնը և գնաց Կարս: Այո, նրա համար անտանելի էր լինել հաց բաժանող, չունենալով պետք եղած հացը տալու համար անօթիներին:

1920 դեկտեմբեր: Համայնավար իշխանության կարճատև Խաղաղության շրջանին Չարենցը Երևանում էր: Կարսի անկումեն հետո Երևան էր եկել նաև Կարինե Քոթանջյանը: Պաշտոնավարում էր Կոնդ թաղի որբանոցում, որպես բժիշկի օգնական. նույն թաղում, որբանոցի մոտ, նա մի փոքրիկ սենյակ ուներ:

Ռազմաճակատեն վերադարձիս (դեկտ. 3-ին) ես շատ էի տկարացած: Կարինեն ստիպեց ինձ խնամվել: Ինքն ուզեց ինձ խնամել, ամեն օր գնում էի մոտը. կատարում էր ներարկումներ, ստիպում էր ձկան յուղ ընդունել. մի բան, որ չէի սիրում, բայց չէի կարող մերժել իմ շատ սիրած աղջկան:

Նրա մոտ էր, որ մի քանի անգամ հանդիպեցի Եղիշեին, տխուր էր, մտացրիվ. լաց էր լինում, երբ խոսում էր Կարսի անկման և ժողովրդի թշվառ վիճակի մասին: Սկսել էր խմել, գրպանում օղիի շիշ էր պահում: Երբ պահանջ կար խմելու և օղի չունենար՝ դառնում էր ջղագրգիռ, ցասկոտ, հայհոյում էր աջ ու ձախ: Ուզում էր խմել, խմել օղի. խնդրում էր, աղաչում, որ իրեն օղի տային խմելու:

Կարինեն՝ չկարողանալով դիմանալ նրա ողորմելի թախանձանքին՝ դեղի համար գործ ածած իր ալկոհոլեն մի քիչ ջրի մեջ խառնելով տալիս էր նրան խմելու: Այդ օրերին ցավալի, արգահատելի մի բան ուներ Չարենցը, որ նրան ճանաչողներիս ցավ էր պատճառում…»:

Էլլեն Բուզանդ

ՄՏՔԻ ՀԱՇՄԱՆԴԱՄՈՒԹՅՈՒՆ

6 Հնվ

Մեծ Բրիատանիայի թագավոր Էդուարդ 7-րդի կինը՝ Ալեքսանդրիա Դանիացին մի ոտքից կաղում էր: Եվ ահա անգլիացի բարձրաշխարհիկ տիկնայք, որ ամեն կերպ կրկնօրինակում էին առաջին տիկնոջը, սկսեցին իրենք էլ կաղալ: Ավելին, այդ կանայք պատվիրում էին կոշիկներ, որոնց կրունկներն անհավասար էին՝ անբնական քայլքն առավելագույնս բնականին մոտեցնելու փափագով:

Ոտքի կեղծ հաշմանդամությունն, ինչ խոսք, զավեշտալի իրավիճակ է: Բայց պիտի ասեմ, որ մտքի հաշմանդամություն կրկնօրինակողները միշտ էլ գերազանցելու են նրանց: Իսկ մեր շուրջն այսօր դրանք այնքան շատ են:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ ՀԱՅՈՑ ԱՇԽԱՐՀՆ Է

24 Նյմ

Լեզուն արյան բաղադրությունն է, երկրի ու մարդու երակներով հոսող ավիշը, որից սնվում են մարմինն ու ոգին: Լեզուն դիմագիծդ է, մատնահետքդ ու քո ծննդյան վկայականը: Արտասանվող բառերի մեջ դու ես ու քո պատմությունը, քո տեսակը, քո էությունը: Խոսքդ գաղտնազերծում է քեզ, նշտարի պես բացում է մաշկդ, հայելու նման արտացոլում է պատկերդ: Լեզուն կշռաքար է, որ հուշում է մտքիդ ծանրությունը, ջերմաչափ է, որ գիտի, թե որքան է տաք սիրտդ ու որքան սառն է դատողությունդ: Լեզուն հայրենիքդ է, որին կզոհաբերվես, այն ջուրն է, որ պիտի խմես ծարավելիս, այն հացն է, որ պիտի ճաշակես քաղցած ժամին: Լեզուն քո ապաստանն է, այն բերդն ու պարիսպը, որտեղ դու կարող ես լինել պաշտպանված ու անխոցելի, ուրեմն ապրեցրո´ւ, մարմին ու շունչ տո´ւր քո լեզվին, որովհետև միայն այդպես պիտի գոյատևես իբրև կամուրջ, որ կապում է անցյալդ ապագայի հետ, միայն այդպես կարող ես հնչեցնել քո արժանապատիվ ու ծանրակշիռ ձայնը բոլոր ժամանակների մեջ, որովհետև ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ Հայոց աշխարհն է:

Հովիկ Չարխչյան

Հենրի Միլլերն ու հայ պայծառատեսը

23 Նյմ

20-րդ դարի ամենահակասական ու սկանդալային դեմքերից մեկին՝ ամերիկացի նշանավոր գրող Հենրի Միլլերին վիճակված էր ապրել դժվարին, գահավիժումներով ու վերելքներով լի կյանք: Նրա առաջին գործերը հասարակությունը սրերով ընդունեց, ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում դրանք արգելվեցին: Մերժված բոլորից և նույնիսկ գրչակից ընկերներից՝ Միլլերը ստիպված էր հեռանալ Եվրոպա: 1939 թվականին նա մեկնեց Հունաստան: Նրա հունական տպավորությունները հետագայում տեղ գտան «Մարուսիի հսկան» վեպում:

Հենց այս վեպի հատվածներից մեկում էլ Միլլերը նկարագրում է իր այցը հայ պայծառատես Արամ Հայրապետյանին, որն ապրում էր Աթենքի մերձակայքում գտնվող հայ գաղթականների ճամբարում: Ներկայացնելով տարագրված հայերի թշվառ վիճակը, շեշտելով այն հանգամանքը, որ նույնիսկ նման ծանր պայմաններում հայերը ջանում էին իրենց կենցաղին մի փոքր գույն, գեղեցկություն և իմաստ հաղորդել՝ գրողը, վերջապես, երկար որոնումներից հետո իր ուղեկցի հետ կանգնում է Հայրապետյանների տան շեմին:

«Գուշակի կինը բացեց դուռը: Նրա կեցվածքի մեջ այնքան վեհություն, այնքան պարզություն կար, որ հրաշալի տպավորություն գործեց: Նա մեզ առաջնորդեց կողքի սենյակ, որտեղ ամուսինը նստած էր սեղանի դիմաց և գլուխը ձեռքերի մեջ թաղած՝ մի հսկա հատոր էր ընթերցում: Մեզ տեսնելով ոտքի կանգնեց ու սեղմեց մեր ձեռքերը: Նրա կեցվածքի մեջ ոչ ձևականություն, ոչ էլ արտիստություն կար: Ավելի շատ ատաղձագործի էր նման, քան պայծառատեսի… Խոսում էր արաբերեն, թուրքերեն, հունարեն, հայերեն, գերմաներեն, ֆրանսերեն և չեխերեն: Իբրև թարգմանիչ էր աշխատում Չեխոսլովակիայի հյուպատոսարանում»,- գրում է Միլլերը:

Այնուհետև նա մանրամասն ներկայացնում է, թե ինչպես հայ գուշակը նրան հարցեր է տվել ծննդյան տարեթվի, վայրի, ծնողների մասին, ապա ինչ-ինչ հաշվարկներ է արել ու սկսել է գրողին պատմել, թե ինչեր են կատարվել նրա կյանքում և ինչեր են նրան սպասվում ապագայում: 1939-ին գրված այս էջերի ընթերցողը, եթե քաջատեղյակ է Հենրի Միլլերի կյանքի հետագա տարիներին, ապա նվազագույնը պիտի ապշած մնա, թե Արամ Հայրապետյանն ինչպես է կարողացել անսխալ գուշակել այդ ամենը: Միևնույն ժամանակ նա կռահել է, որ իր առջև նստած մարդը սովորական այցելու չէ, այլ մեկն է, որին վիճակված է հռչակ ու փառք:

«Ոտքի ելավ, մոտեցավ ինձ, վերցրեց ձեռքս ու տարավ իր շուրթերին: Ինչ որ ասաց անցյալի մասին՝ կետ առ կետ ճիշտ էին: Կարողացել էր բացահայտել գաղտնիքներս: Ինձնից խնդրեց, որ երբ Ամերիկա մեկնեմ, գնամ Դետրոյթ և տեսնեմ այնտեղ հաստատված իր եղբորը, որից նյութական օժանդակություն էր ակնկալում… Պետք է ասել, որ այս տեսակցությունը խորունկ ազդեցություն գործեց ինձ վրա: Ես ինքս ինձ ծայր աստիճան բյուրեղացած էի զգում: Բացի այն խորհրդավոր կանխատեսումից, որ նա արեց անմահության մասին, ապագայի առնչությամբ իր բոլոր գուշակություններն ինձ չէին զարմացնում: Ես շատ բան եմ պահանջել աշխարհից և միշտ էլ պատրաստ եմ եղել ամեն բան տալու»,- հետո պիտի խոստովաներ ամերիկացի արձակագիրը:

Արամ Հայրապետյանի զարմանահրաշ կարողության մասին իրական ու մտացածին պատմությունները քիչ չեն: Սակայն մի բան անժխտելի է. նա իսկապես օժտված է եղել գալիք դեպքերի նախազգացմամբ, և դա ապացուցվել է շատ անգամ:

Ժամանակին մի պատմություն էր շրջանառվում Հայրապետյանի մասին, որի հավաստիությունը պնդել չենք կարող, սակայն, համաձայն բերնեբերան անցնող լուրերի, հայ պայծառատեսին շատ հաճախ այցելության է գնացել Հունաստանի իշխանուհի Սոֆիան: Օրիորդն աննկատ մնալու համար իր հայ բարեկամի մոտ գնում էր ծպտված: Այդ այցերից մեկի ժամանակ Հայրապետյանն իշխանուհուն ասում է, որ նա ի վերջո թագուհի է դառնալու, սակայն ոչ իր երկրում: Եվ, իսկապես, ամեն բան լինում է նրա ասածի պես: Սոֆիան ամուսնանում է Իսպանիայի Խուան Կառլոս գահաժառանգ իշխանի հետ և 1975 թվականին դառնում է Իսպանիայի թագուհին:

Արամ Հայրապետյանի մասին տեղեկություններ հանդիպում են նաև այլ աղբյուրներում: Համաձայն դրանց, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից տարիներ անց նա Հունաստանից գաղթել է Արգենտինա: Այս երկրում նույնպես մեծ համբավ է վայելել շնորհիվ իր բնատուր ընդունակության: Մահացել է 1970-ականներին:

Հովիկ Չարխչյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

23 Նյմ

Այո, սովորաբար փոքր գլուխներն իրենք են մտնում մեծ գաղափարների մեջ, ինչպես մեծ ծովի մեջ, ու էդ տեսակ մարդիկ հոգեպես, բարոյապես, մտավորապես խեղդվում են ու դառնում են ոչ թե գաղափարական, այլ, եթե կարելի է էդպես ասել, գաղափարագար: Իսկ սա նույնքան դժբախտ երևույթ է, ինչպես խելացիի հանդեպ խելագարը:

Էն տեսակ մարդիկ ոչ թե առողջ դատում են, այլ դուրս են տալիս, և հավատալով, որ իրենք գաղափարի զինվորներ են, իրենք իրենց տաքանում են և դառնում են վտանգավոր ու մինչև անգամ դաժան և գարշելի արարածներ, մինչդեռ գաղափարի մարդը միշտ գրավիչ է և ազնիվ…

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

23 Նյմ

Այն, ինչ հետապնդում է մեզ, անցողիկի աստվածն է, կրքոտ ու նախանձախնդիր աստվածը: Նրա անմահությունը հիմնվում է մեր անցողիկության վրա:

Այն, ինչին հետապնդում ենք մենք, մեր պայքարն է այդ աստծո դեմ՝ անցողիկի կրքոտ ու նախանձախնդիր աստծո: Մեր պայքարից ճաքճքում է նրա անմահությունը, ինչպես խեղճ խոտերի ծլարձակումից է քայքայվում դարավոր վանքի քարակոփ գմբեթը:

Անմահը ոչ այդ աստվածն է, ոչ էլ մենք:

Անմահը այդ պայքարն է:

Գմբեթի մեջ ծլարձակված խոտը…

22.12.1965, Երևան

ՆՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆԻՆ

23 Նյմ

1980-ականներին Վահագն Դավթյանը թերթում է Աննա Ախմատովայի գործերի ժողովածուն և այնտեղ հանդիպում է մի բանաստեղծության՝ «Նմանություն հայկականին» վերնագրով: Դավթյանը որոշում է դա թարգմանել: Արդյունքում ստացվում է հետևյալը.

Երազիդ կգամ իբրև սև մաքի,

Որ ոտքեր ունի բարակ ու դողդոջ:

Կլսես ոռնոցն իմ տառապանիքի.

— Ընթրիքդ այսօր համե՞ղ էր, թե՞ ոչ:

Իբրև փադիշահ ողջ աշխարհն ես դու

Թազբեհի նման պահել քո ձեռքին:

— Ասա, դուր եկա՞վ քեզ համն իմ որդու,

Դուր եկա՞վ արդյոք քո զավակներին…

Անշուշտ, Վահագն Դավթյանը գերազանց գիտեր, որ Ախմատովայի տողերն այլ բան չէին, քան Թումանյանի հայտնի քառյակի վերաշարադրանքը.

Երազումս մի մաքի
Մոտս եկավ հարցմունքի.
-Աստված պահի քո որդին,
Ոն՞ց էր համը իմ ձագի…

«Բայց մինչև հիմա էլ ոչ մի կերպ չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչու՞ Ախմատովան իր այդ գործին «Նմանություն Թումանյանին» վերնագիրը տալու փոխարեն «Նմանություն հայկականին» վերանգիրն է տվել»,- ավելի ուշ պիտի գրեր Դավթյանը:

ՌԱԶՄԻԿ ԴԱՎՈՅԱՆ

23 Նյմ

Հայրենիքի դեմ կռիվ չկա,

Կա կռիվ հանուն հայրենիքի,-

Մենք հենց դրան ենք տրված լրիվ

Առաջին օրից մեր կարճ կյանքի:

Եթե դժվար է բախտդ եղել,

Եթե ապրել ես տառապանքով,

Մի թաքուն հուր ես միշտ անթեղել

Քո օրերի մեջ դառն ու անգոհ:

Տրվել ես ցավին, դավին անքուն,

Տրվել ես ահին ու սարսափին,

Բայց երազի մեջ քո մորմոքուն

Փայլել է վրադ հայոց արփին:

Եթե տանջել են նսեմաբար

Բամբասանքներով մեղկ, չարանենգ

Եվ ատելության թույնով անբառ

Պարուրել են, ախ, հոգին քո մերկ,

Դու հայրենիքիդ բալասանով

Մաքրվել ես ու ելել ոտի,

Քանզի երգերդ արտասանող

Քարերի հետ ես եղել մոտիկ:

Եթե քոնը չես համարում դու,

Կամ օտարված ես քեզ համարում,

Դարձրու քոնը, դարձիր որդին,

Հայրենիքի դեմ չեն համառում:

Մի խառնարան է աշխարհն ագահ

Մոլագարության, տենդ ու կրքի,-

Հայրենիքի դեմ կռիվ չկա,

Կա կռիվ՝ հանուն հայրենիքի:

ՎԵՐՋԻՆ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐԸ

23 Նյմ

Չարենցի այս լուսանկարն ամենաշատն եմ սիրում: Հավանաբար նրա կյանքի վերջին լուսանկարն է՝ արված 1937 թ. հունիսին: Իսահակյանի առանձնատան պատշգամբում են: Չարենցն է, Իսահակյանը, Բելլան՝ Իսահակյանի հարսը և Չարենցի դուստրը: Նայում եմ հայացքին: Ճակատագրի հետ հաշտ, բայց չնահանջող մարդու աչքեր են: Մի քանի ամսից նա այլևս չի լինելու, բայց գիտի իր արժեքը: Գիտի, որ ժամանակով չի չափվելու իր մեծությունը: Գիտի, որ կների բոլորին, ինչպես որ ներելու են իրեն: Գիտի, որ աշխարհը միշտ լինելու է այդպիսին…

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ

11 Սպտ

… Ասում են՝ անդունդի եզրին ենք, կատարյալ անդունդի… Ուր է թե: Իմ կարծիքով՝ արդեն խորքում ենք: Հատակին: Հատակին ենք և կանք, ավելին կանք, քան եզրին հասնելուց առաջ: Անկման բարձրությունը մեր ուժերը դասավորել է: Վախկոտներն ուշաթափվել են, ուրիշի բակում կուտ ուտողները հավկուր են ընկել, աչքածակերի ախորժակն ավելի է մեծացել, հոտը շուռ գալուց հոտի առջևն ընկած անկյալները շնչահատ են լինում, իսկ իսկական ներուժը արթնացել, հզորացել և սկսում է գործել. Հայի վերջին խելքը տեղն է եկել և անդունդից ելք է փնտրում: Եվ ես հավատացած եմ, որ անդունդից դուրս ենք գալու այնպիսի պայթյուն-որոտով, որ արձագանքից Աստծո ականջները խլանալու են…

Չարենցի և Խաչատրյանի «Նոր երգը»

9 Սպտ

Եղիշե Չարենցի և Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործական համագործակցության ամենահայտնի դրսևորումը «Պեպո» կինոնկարի համար գրված «Ձկնորսի երգն» է, որը հետագայում լայն  ժողովրդականություն վայելեց և դարձավ երկու մեծ արվեստագետների կենսագրությունները կամրջող ամենավառ դրսևորումը: Սակայն քչերին է հայտնի, որ Չարենցի ու Խաչատրյանի ճանապարհները ևս մեկ անգամ էլ խաչվել են` վերստին ծնունդ տալով երգի:

Դեռևս 1928 թվականին Չարենցը գրել էր «Բալլադ գեղջկական» ստեղծագործությունը, որտեղ բանահյուսական տարրերի, ժողովրդական լեզվամտածողության և գեղարվեստական ոճավորման միջոցով արտահայտել էր այդ ժամանակաշրջանի տրամադրությունները: Եվ ահա տարիներ անց կոմպոզիտոր Խաչատրյանը որոշում է այդ ընդարձակ ստեղծագործության մի հատվածը վերածել երգի, ընդ որում իբրև անվանում է ընտրում չարենցյան բալլադի նախնական` «Նոր երգ» խորագիրը: Միանգամից նշենք, որ Արամ Խաչատրյանը երգի երաժշտության վերամշակման հեղինակն էր: Իսկ սկզբնաղբյուրի համար հիմք էր ծառայել հայտնի երգահան, խմբավար և մանկավարժ Միքայել Միրզոյանի կազմած «Նոր կենցաղային երգեր» ժողովածուում տեղ գտած մի ստեղծագործություն, որը հրատարակել էր Հայպետհրատը:

Չարենցի և Խաչատրյանի երգը առաջին անգամ հանդիսատեսին ներկայացվեց 1935 թվականին: Երգի համար ընտրվել էր Չարենցի բալլադի հետևյալ 18 տողերը.

— Սիրո՛ւն աղջիկ, ո՞ւմն ես սիրում աշխարհում
Սովետական էս մեր սիրուն աշխարհում:

— Քաղքից էկած էն տղին եմ ես սիրում,
Ճակատը բաց էն տղի՛ն եմ ես սիրում,
Աչքերը շող էն տղին եմ ես սիրում,
Մաշին քշող էն տղին եմ ես սիրում…

-Ընչի՛ համար դու չես սիրում էն տղին,
Բոյը սիրուն, բուսը սիրուն էն տղին,
Հոնքը կիտած, բեղը սրած էն տղին,
Գլխին սև-սև փափախ դրած էն տղին,
Մաուզերը կողքին կախած էն տղին,
Մեր հանդերից հեռու փախած էն տղին…

— Ընչի՛ սիրեմ բեղերը ցից էն տղին,
Հո՛ղը դնեմ սև ու անսիրտ էն տղին,
Ձեռքը տռուզ, խելքը տռուզ էն տղին,
Թալան տվող, լիրբ ու հարուստ էն տղին,
Մաուզերին ձեռքը դրած էն տղին,
Ըռանչպարի շիվան ու լաց էն տղին…

Շատ չանցած` Չարենցի խոսքերը թարգմանվեցին ռուսերեն: Ռուս բանաստեղծ ու թարգմանիչ Դմիտրի Ուսովը (1896-1943) գտավ  երաժշտության ու խոսքի համապատասխանության այն եզրը, որի միջոցով «Նոր երգը» կարող էր հնչել նաև օտար լեզվով: 1930-ականներին այս երգը նունպես լայն ճանաչում գտավ, իսկ դրա նոտաներն ու խոսքերը տպագրվեցին և տարածվեցին մշակութային ու կրթական հաստատություններում:

Հովիկ Չարխչյան

ՄԵՌՆՈՂ ՄԱՅՐԸ

8 Սպտ

— Ի՞նչ… Մեռա՞վ… Դեռ ո՞ղջ է… Կամաց խոսեք…

— Գուցե պարզապես քնա՞ծ է…

Մեկն առաջարկեց.

— Բերեք երեխային ու դրեք մոր կրծքի վրա, այնտեղ, ուր սիրտն է բաբախում: Գուցե նա զարթնի:

Բերեցին: Փոքրիկը լաց լինելով ծածկեց երեսը մոր կրծքի վրա:

— Ահ, եթե նա հիմա էլ չարթնացավ, ուրեմն ամեն ինչ վերջացած է… Աղոթեք նրա համար…

Ալեքսեյ Ապուխտին

Պարույր Սևակ. «Մեր ողջ կյանքը անծայրածիր թատրոն է»

8 Սպտ

1971 թվականի ապրիլի սկզբին «Սովետական արվեստ» ամսագիրը մի հարցաթերթիկ ուղարկեց բանաստեղծ Պարույր Սևակին: Հարցաշարը հիմնականում նվիրված էր թատրոնի խնդիրներին, և այն կազմողներն  ակնկալում էին Սևակի անկեղծ պատասխանները թատերական ոլորտի խնդիրների, ժամանակի դրամատուրիգիայի վիճակի և թատերական քննադատության մասին: Մի քանի օր անց Սևակն ամսագրին փոխանցեց հարցաշարին իր պատասխանները: Սակայն թռուցիկ հայացքն էլ բավական էր հասկանալու, որ Սևակի գնահատականները խորհրդային ամսագրում տպագրելն անհնար էր:

Երկու ամիս անց Սևակը վախճանվեց՝ հավանաբար այդպես էլ չիմանալով (կամ թերևս կռահելով), թե ինչու այդ հարցազրույցը չտպագրվեց: Իսկ նրա ձեռագիրը մնաց ամսագրի աշխատակիցներից Գրացիա Բաղդասարյանի անձնական թղթերի մեջ:

Ստորև ներկայացնում ենք հարցաշարն ու Սևակի պատասխանները որ պահպանվել են բանաստեղծի, ըստ էության, վերջին ձեռագրերից մեկում:

Հովիկ Չարխչյան

***

«Հարգելի ընկ. Պարույր Սևակ

«Սովետական արվեստի» խմբագրությունը որոշել է հանդեսի էջերում լայնորեն անդրադառնալ մեր թատերական արվեստի ներկա վիճակին՝ հարց ու պատասխանի ձևով:

Խնդրում ենք հարցաթերթի պատասխաններն ուղարկել մինչև ապրիլի 15-ը:

1. -Որո՞նք են, Ձեր կարծիքով, մեր դրամատուրգիայի ներկա անկատար

վիճակի պատճառները:

Պարույր Սևակ -Ս. իշխանության և կոմկուսակցության, այսպես կոչված, գրական քաղաքականությունը:

2. -Ի՞նչ կարծիքի եք մեր թատրոնների խաղացանկի մասին: Որքանո՞վ է վերջինս նպաստում թատրոնների ստեղծագործական նկարագրի բացահայտմանը:

Պարույր Սևակ -Մեր ողջ կյանքը անծայրածիր թատրոն է, ուստի չի կարող լինել ոչ թատրոն, ոչ խաղացանկ՝ այս բառերի թատերական իմաստով:

3. -Ինչպե՞ս եք գնահատում մեր թատրոնների այսօրվա ստեղծագործական հնարավորությունները (դերասան, ռեժիսոր, նկարիչ):

Պարույր Սևակ -Այս խեղճուկրակ մարդիկ զուրկ են ամեն տեսակ հնարավորությունից, բացի  «վերևների» առաջ խաղալուց:

4. -Գոհացնո՞ւմ է Ձեզ արդյոք մեր թատերական քննադատությունը և ինչպե՞ս եք պատկերացնում նրա դերն ու անելիքները:

Պարույր Սևակ -Եթե չկա թատրոն, չի կարող լինել նաև քննադատություն:

5. -Ձեր մեջ ցանկություն առաջացե՞լ է երբևիցե՝ երկրորդ, երրորդ անգամ դիտելու այս կամ այն թատրոնի որևէ ներկայացում և եթե այո, ի՞նչ ներկայացում և ինչո՞ւ:

Պարույր Սևակ -Որովհետև չկա թատրոն, ուստի և թատրոն չեմ գնում, ուրեմն նաև Ձեր հարցին այս պատասխանն է տրվում:

9.04.71 Երևան»

ԱՆԴԵՐՍԵՆԻ ԱՏԱՄԸ

8 Սպտ

Նշանավոր հեքիաթագիր Հանս Քրիստիան Անդերսենը կրակն էր ընկել իր բարդույթների ու ֆոբիաների ձեռքը: Նրա այդ տարօրինակությունների մասին տասնյակ պատմություններ են հայտնի: Բայց դրանցից մեկն իսկապես զարմանալի է: Ասում են, որ Անդերսենը երբեք թույլ չի տվել հեռացնել իր ատամը, եթե նույնիսկ անտանելի ատամնացավ է ունեցել: Իր այդ արգելքը նա բացատրում էր հետևյալ կերպ: Գրողն ասում էր, որ ստեղծագործական ներշնչանքն ուղղակիորեն կապ ունի ատամների թվի հետ: Եվ եթե դրանցից մեկը հեռացնեն, ապա ինքը կարող է կորցնել գրողական կարողությունն ու ներուժը:

ԹԱՂՎԱԾ Է ԼՈՒՍՆԻ ՎՐԱ

8 Սպտ

Կա՞ մարդ, որ թաղված է Լուսնի վրա: Պատկերացրեք, այո: Ամերիկացի գիտնական Յուջին Շումեյքերը, որ երկրաբան ու աստղագետ էր, առ այսօր միակ մարդն է, ում աճյունն ամփոփվել է Լուսնի վրա: Նրա մասունքներ այնտեղ են առաքվել Lunar Prospector միջմոլորակային կայանի օգնությամբ, որն իր առաքելությունն ավարտելով ընկավ Լուսնի վրա:

ԵՐԳ ՊԱՏԻ ՎՐԱ

8 Սպտ

«Անցորդի գիշերային երգը» բանաստեղծությունը Գյոթեն գրել է անտառապահի խրճիթի պատին: Այդ խրճիթը գտնվում էր Կիկելխանյան լեռան ստորոտին, և Գյոթեն մատիտով պատին է հանձնել իր տողերը: Դա 1780-ի աշնանն էր: Կես դար անց, իսկ ավելի ճիշտ` 1831 թվականին բանաստեղծը նորից է այցելել այդ խրճիթը և ընթերցել է իր սեփական գրվածքը.

Թռչուները լռել են անտառում,

Սպասիր մի փոքր, շուտով

Կհանգստանաս դու ևս…

ՄԵՂԱՎՈՐ Է ՊԵՏՔ

7 Սպտ

Դժբախտության ժամին մարդուն մեղավոր է պետք: Երբ կա մեղավորը, մարդն իրեն դասվում է անմեղների շարքում, ասել է թե՝ իր ուսերից նետում է պատասխանատվությունը կատարվածի համար: Ինքան շատ լինեն մեղավորները, այնքան ախորժելի կլինի սեփական մեղքի գիտակցումը բթացնող կերակուրը: Բայց հանցավորների առատությունը չի նվազեցնում կորստի ցավն ու ծավալները, փոխարենը բազմապատկում է նրանց թիվը, ովքեր վարակվում են հոշոտման կրքով, գիշատիչ ատելությամբ ըմպում են մաղձի հերթական գավաթը և արբում են սեփական անսխալականությունն ի ցույց դնելու գայթակղությամբ:

 Եվ մինչ ոհմակը ծվատում է հերթական զոհին, դժբախտության ավերակների մոտ դանդաղ մեռնում է Մարդը:

Հովիկ Չարխչյան

ԱՄԵՆԱԹԱՆԿ ԳԻՐՔԸ

7 Սպտ

Աշխարհի ամենաթանկ գիրքը Լեոնարդո դա Վինչիի «Լեստերյան կոդեքսն» է կամ, ինչպես հեղինակն է անվանել, «Ջրի, հողի և երկնային մարմինների մասին տրակտատը»: 18 էջերից կազմված այդ գիրքը գրվել է 1506-ից 1510 թվականներին, Միլանում:

1994 թվականին գիրքն աճուրդի հանվեց: 30,8 միլիոն դոլարով այն գնեց «Microsoft»-ի հիմնադիր Բիլ Գեյթսը: Ներկայումս Լեոնարդոյի աշխատությունը գնահատվում է շուրջ 45 միլիոն դոլար: Ի դեպ, Գեյթսն այն չի պահում փակի տակ և սիրով տրամադրում է թանգարաններին` ցուցադրության համար:

%d bloggers like this: