Պահոց | ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ RSS feed for this section

ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆ

11 Սպտ

… Ասում են՝ անդունդի եզրին ենք, կատարյալ անդունդի… Ուր է թե: Իմ կարծիքով՝ արդեն խորքում ենք: Հատակին: Հատակին ենք և կանք, ավելին կանք, քան եզրին հասնելուց առաջ: Անկման բարձրությունը մեր ուժերը դասավորել է: Վախկոտներն ուշաթափվել են, ուրիշի բակում կուտ ուտողները հավկուր են ընկել, աչքածակերի ախորժակն ավելի է մեծացել, հոտը շուռ գալուց հոտի առջևն ընկած անկյալները շնչահատ են լինում, իսկ իսկական ներուժը արթնացել, հզորացել և սկսում է գործել. Հայի վերջին խելքը տեղն է եկել և անդունդից ելք է փնտրում: Եվ ես հավատացած եմ, որ անդունդից դուրս ենք գալու այնպիսի պայթյուն-որոտով, որ արձագանքից Աստծո ականջները խլանալու են…

Չարենցի և Խաչատրյանի «Նոր երգը»

9 Սպտ

Եղիշե Չարենցի և Արամ Խաչատրյանի ստեղծագործական համագործակցության ամենահայտնի դրսևորումը «Պեպո» կինոնկարի համար գրված «Ձկնորսի երգն» է, որը հետագայում լայն  ժողովրդականություն վայելեց և դարձավ երկու մեծ արվեստագետների կենսագրությունները կամրջող ամենավառ դրսևորումը: Սակայն քչերին է հայտնի, որ Չարենցի ու Խաչատրյանի ճանապարհները ևս մեկ անգամ էլ խաչվել են` վերստին ծնունդ տալով երգի:

Դեռևս 1928 թվականին Չարենցը գրել էր «Բալլադ գեղջկական» ստեղծագործությունը, որտեղ բանահյուսական տարրերի, ժողովրդական լեզվամտածողության և գեղարվեստական ոճավորման միջոցով արտահայտել էր այդ ժամանակաշրջանի տրամադրությունները: Եվ ահա տարիներ անց կոմպոզիտոր Խաչատրյանը որոշում է այդ ընդարձակ ստեղծագործության մի հատվածը վերածել երգի, ընդ որում իբրև անվանում է ընտրում չարենցյան բալլադի նախնական` «Նոր երգ» խորագիրը: Միանգամից նշենք, որ Արամ Խաչատրյանը երգի երաժշտության վերամշակման հեղինակն էր: Իսկ սկզբնաղբյուրի համար հիմք էր ծառայել հայտնի երգահան, խմբավար և մանկավարժ Միքայել Միրզոյանի կազմած «Նոր կենցաղային երգեր» ժողովածուում տեղ գտած մի ստեղծագործություն, որը հրատարակել էր Հայպետհրատը:

Չարենցի և Խաչատրյանի երգը առաջին անգամ հանդիսատեսին ներկայացվեց 1935 թվականին: Երգի համար ընտրվել էր Չարենցի բալլադի հետևյալ 18 տողերը.

— Սիրո՛ւն աղջիկ, ո՞ւմն ես սիրում աշխարհում
Սովետական էս մեր սիրուն աշխարհում:

— Քաղքից էկած էն տղին եմ ես սիրում,
Ճակատը բաց էն տղի՛ն եմ ես սիրում,
Աչքերը շող էն տղին եմ ես սիրում,
Մաշին քշող էն տղին եմ ես սիրում…

-Ընչի՛ համար դու չես սիրում էն տղին,
Բոյը սիրուն, բուսը սիրուն էն տղին,
Հոնքը կիտած, բեղը սրած էն տղին,
Գլխին սև-սև փափախ դրած էն տղին,
Մաուզերը կողքին կախած էն տղին,
Մեր հանդերից հեռու փախած էն տղին…

— Ընչի՛ սիրեմ բեղերը ցից էն տղին,
Հո՛ղը դնեմ սև ու անսիրտ էն տղին,
Ձեռքը տռուզ, խելքը տռուզ էն տղին,
Թալան տվող, լիրբ ու հարուստ էն տղին,
Մաուզերին ձեռքը դրած էն տղին,
Ըռանչպարի շիվան ու լաց էն տղին…

Շատ չանցած` Չարենցի խոսքերը թարգմանվեցին ռուսերեն: Ռուս բանաստեղծ ու թարգմանիչ Դմիտրի Ուսովը (1896-1943) գտավ  երաժշտության ու խոսքի համապատասխանության այն եզրը, որի միջոցով «Նոր երգը» կարող էր հնչել նաև օտար լեզվով: 1930-ականներին այս երգը նունպես լայն ճանաչում գտավ, իսկ դրա նոտաներն ու խոսքերը տպագրվեցին և տարածվեցին մշակութային ու կրթական հաստատություններում:

Հովիկ Չարխչյան

ՄԵՌՆՈՂ ՄԱՅՐԸ

8 Սպտ

— Ի՞նչ… Մեռա՞վ… Դեռ ո՞ղջ է… Կամաց խոսեք…

— Գուցե պարզապես քնա՞ծ է…

Մեկն առաջարկեց.

— Բերեք երեխային ու դրեք մոր կրծքի վրա, այնտեղ, ուր սիրտն է բաբախում: Գուցե նա զարթնի:

Բերեցին: Փոքրիկը լաց լինելով ծածկեց երեսը մոր կրծքի վրա:

— Ահ, եթե նա հիմա էլ չարթնացավ, ուրեմն ամեն ինչ վերջացած է… Աղոթեք նրա համար…

Ալեքսեյ Ապուխտին

Պարույր Սևակ. «Մեր ողջ կյանքը անծայրածիր թատրոն է»

8 Սպտ

1971 թվականի ապրիլի սկզբին «Սովետական արվեստ» ամսագիրը մի հարցաթերթիկ ուղարկեց բանաստեղծ Պարույր Սևակին: Հարցաշարը հիմնականում նվիրված էր թատրոնի խնդիրներին, և այն կազմողներն  ակնկալում էին Սևակի անկեղծ պատասխանները թատերական ոլորտի խնդիրների, ժամանակի դրամատուրիգիայի վիճակի և թատերական քննադատության մասին: Մի քանի օր անց Սևակն ամսագրին փոխանցեց հարցաշարին իր պատասխանները: Սակայն թռուցիկ հայացքն էլ բավական էր հասկանալու, որ Սևակի գնահատականները խորհրդային ամսագրում տպագրելն անհնար էր:

Երկու ամիս անց Սևակը վախճանվեց՝ հավանաբար այդպես էլ չիմանալով (կամ թերևս կռահելով), թե ինչու այդ հարցազրույցը չտպագրվեց: Իսկ նրա ձեռագիրը մնաց ամսագրի աշխատակիցներից Գրացիա Բաղդասարյանի անձնական թղթերի մեջ:

Ստորև ներկայացնում ենք հարցաշարն ու Սևակի պատասխանները որ պահպանվել են բանաստեղծի, ըստ էության, վերջին ձեռագրերից մեկում:

Հովիկ Չարխչյան

***

«Հարգելի ընկ. Պարույր Սևակ

«Սովետական արվեստի» խմբագրությունը որոշել է հանդեսի էջերում լայնորեն անդրադառնալ մեր թատերական արվեստի ներկա վիճակին՝ հարց ու պատասխանի ձևով:

Խնդրում ենք հարցաթերթի պատասխաններն ուղարկել մինչև ապրիլի 15-ը:

1. -Որո՞նք են, Ձեր կարծիքով, մեր դրամատուրգիայի ներկա անկատար

վիճակի պատճառները:

Պարույր Սևակ -Ս. իշխանության և կոմկուսակցության, այսպես կոչված, գրական քաղաքականությունը:

2. -Ի՞նչ կարծիքի եք մեր թատրոնների խաղացանկի մասին: Որքանո՞վ է վերջինս նպաստում թատրոնների ստեղծագործական նկարագրի բացահայտմանը:

Պարույր Սևակ -Մեր ողջ կյանքը անծայրածիր թատրոն է, ուստի չի կարող լինել ոչ թատրոն, ոչ խաղացանկ՝ այս բառերի թատերական իմաստով:

3. -Ինչպե՞ս եք գնահատում մեր թատրոնների այսօրվա ստեղծագործական հնարավորությունները (դերասան, ռեժիսոր, նկարիչ):

Պարույր Սևակ -Այս խեղճուկրակ մարդիկ զուրկ են ամեն տեսակ հնարավորությունից, բացի  «վերևների» առաջ խաղալուց:

4. -Գոհացնո՞ւմ է Ձեզ արդյոք մեր թատերական քննադատությունը և ինչպե՞ս եք պատկերացնում նրա դերն ու անելիքները:

Պարույր Սևակ -Եթե չկա թատրոն, չի կարող լինել նաև քննադատություն:

5. -Ձեր մեջ ցանկություն առաջացե՞լ է երբևիցե՝ երկրորդ, երրորդ անգամ դիտելու այս կամ այն թատրոնի որևէ ներկայացում և եթե այո, ի՞նչ ներկայացում և ինչո՞ւ:

Պարույր Սևակ -Որովհետև չկա թատրոն, ուստի և թատրոն չեմ գնում, ուրեմն նաև Ձեր հարցին այս պատասխանն է տրվում:

9.04.71 Երևան»

ԱՆԴԵՐՍԵՆԻ ԱՏԱՄԸ

8 Սպտ

Նշանավոր հեքիաթագիր Հանս Քրիստիան Անդերսենը կրակն էր ընկել իր բարդույթների ու ֆոբիաների ձեռքը: Նրա այդ տարօրինակությունների մասին տասնյակ պատմություններ են հայտնի: Բայց դրանցից մեկն իսկապես զարմանալի է: Ասում են, որ Անդերսենը երբեք թույլ չի տվել հեռացնել իր ատամը, եթե նույնիսկ անտանելի ատամնացավ է ունեցել: Իր այդ արգելքը նա բացատրում էր հետևյալ կերպ: Գրողն ասում էր, որ ստեղծագործական ներշնչանքն ուղղակիորեն կապ ունի ատամների թվի հետ: Եվ եթե դրանցից մեկը հեռացնեն, ապա ինքը կարող է կորցնել գրողական կարողությունն ու ներուժը:

ԹԱՂՎԱԾ Է ԼՈՒՍՆԻ ՎՐԱ

8 Սպտ

Կա՞ մարդ, որ թաղված է Լուսնի վրա: Պատկերացրեք, այո: Ամերիկացի գիտնական Յուջին Շումեյքերը, որ երկրաբան ու աստղագետ էր, առ այսօր միակ մարդն է, ում աճյունն ամփոփվել է Լուսնի վրա: Նրա մասունքներ այնտեղ են առաքվել Lunar Prospector միջմոլորակային կայանի օգնությամբ, որն իր առաքելությունն ավարտելով ընկավ Լուսնի վրա:

ԵՐԳ ՊԱՏԻ ՎՐԱ

8 Սպտ

«Անցորդի գիշերային երգը» բանաստեղծությունը Գյոթեն գրել է անտառապահի խրճիթի պատին: Այդ խրճիթը գտնվում էր Կիկելխանյան լեռան ստորոտին, և Գյոթեն մատիտով պատին է հանձնել իր տողերը: Դա 1780-ի աշնանն էր: Կես դար անց, իսկ ավելի ճիշտ` 1831 թվականին բանաստեղծը նորից է այցելել այդ խրճիթը և ընթերցել է իր սեփական գրվածքը.

Թռչուները լռել են անտառում,

Սպասիր մի փոքր, շուտով

Կհանգստանաս դու ևս…

ՄԵՂԱՎՈՐ Է ՊԵՏՔ

7 Սպտ

Դժբախտության ժամին մարդուն մեղավոր է պետք: Երբ կա մեղավորը, մարդն իրեն դասվում է անմեղների շարքում, ասել է թե՝ իր ուսերից նետում է պատասխանատվությունը կատարվածի համար: Ինքան շատ լինեն մեղավորները, այնքան ախորժելի կլինի սեփական մեղքի գիտակցումը բթացնող կերակուրը: Բայց հանցավորների առատությունը չի նվազեցնում կորստի ցավն ու ծավալները, փոխարենը բազմապատկում է նրանց թիվը, ովքեր վարակվում են հոշոտման կրքով, գիշատիչ ատելությամբ ըմպում են մաղձի հերթական գավաթը և արբում են սեփական անսխալականությունն ի ցույց դնելու գայթակղությամբ:

 Եվ մինչ ոհմակը ծվատում է հերթական զոհին, դժբախտության ավերակների մոտ դանդաղ մեռնում է Մարդը:

Հովիկ Չարխչյան

ԱՄԵՆԱԹԱՆԿ ԳԻՐՔԸ

7 Սպտ

Աշխարհի ամենաթանկ գիրքը Լեոնարդո դա Վինչիի «Լեստերյան կոդեքսն» է կամ, ինչպես հեղինակն է անվանել, «Ջրի, հողի և երկնային մարմինների մասին տրակտատը»: 18 էջերից կազմված այդ գիրքը գրվել է 1506-ից 1510 թվականներին, Միլանում:

1994 թվականին գիրքն աճուրդի հանվեց: 30,8 միլիոն դոլարով այն գնեց «Microsoft»-ի հիմնադիր Բիլ Գեյթսը: Ներկայումս Լեոնարդոյի աշխատությունը գնահատվում է շուրջ 45 միլիոն դոլար: Ի դեպ, Գեյթսն այն չի պահում փակի տակ և սիրով տրամադրում է թանգարաններին` ցուցադրության համար:

ՀԵՌԱԽՈՍԱՅԻՆ ՀԱՄԱՐՆԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

7 Սպտ

Հեռախոսային համարների ստեղծման պատմությունը բավականին հետաքրիր դրվագներ ունի: Ընդ որում, աշխարհում առաջին հեռախոսային զանգը կատարվել է առանց համարի, քանի որ երկու հեռախոսներն իրար էին միացված մեկ ընդհանոր լարով, գտնվում էին երկու կից սենյակներում և թվեր հավաքելու անհրաժեշտություն չկար: Սակայն շատ չանցած դրանք դրվեցին գործածության մեջ: Ասվում է, որ հեռախոսահամարի առաջին արտոնագիրը ձեռք է բերել ամերիկացի Էլմոն Սթրոուջերը 1891 թվականին:

Գիտնականները պնդում են, որ մարդն ընդունակ է հիշել ոչ ավելի, քան 237 հեռախոսահամար: Թե ինչու հատկապես այդքան, դա միայն գիտնականներին է հայտնի:

Աշխարհի ամենաթանկ հեռախոսահամարն է 666-66-66: Այն աճուրդում վաճառքի է հանել Qatar Telecom ընկերությունը:  Գնորդը դրա համար վճարել է 2 միլիոն 750 հազար դոլար:



ԻՆՉՈՒ ՉԵՆՔ ԾԻԾԱՂՈՒՄ

7 Սպտ

Ի՞նչն է պատճառը, որ մարդն ինքն իրեն խուտուտ տալիս չի ծիծաղում: Մասնագետները պարզել են, որ դրան խոչընդոտում է ուղեղիկը` հետին ուղեղի ածանցյալը: Այն համարվում է վեգետատիվ նյարդային համակարգի բարձրագույն կենտրոններից մեկը: Ուղեղիկը պատասխանատու է այն զգացողությունների համար, որոնք առաջանում են մեր սեփական շարժումներից: Հենց այդ պատճառով էլ երբ մենք մեզ խուտուտ ենք տալիս, ուղեղիկը հրաման է ուղարկում ուղեղի մյուս հատվածներին, որ արհամարհեն այդ զգացողությունը:

ՉԻ ԿԱՐԵԼԻ ԽՆԴՐԵԼ

7 Սպտ

2003 թվականին Ավստրալիայի խորհրդարանի պատգամավորներից մեկը ջրի խնդրի հետ կապված հարց ուղղեց նախարարին. «Խնդրում եմ ասեք, ինչպես եք պատրաստվում ձեր ծրագրերը ներկայացնել լայն հանրությանը»: Այդ պահին խորհրդարանի նախագահն ընդհատեց նիստը և թույլ չտվեց նախարարին պատասխանել: Նա տեղեկացրեց, որ այդ հարկի ներքո «խնդրում եմ» բառն օգտագործել չի կարելի, քանի որ պատգամավորը պարտավոր չէ ինչ-որ մեկից որևէ բան խնդրել: Պարզվեց, որ այդ կարգը վաղուց ի վեր ամրագրված էր խորհրդարանի կանոնակարգում:

ԻՍԱՀԱԿՅԱՆԻ ՏԵՍԱԴԱՇՏՈՒՄ

6 Սպտ

Կիսլավոդսկում հանգստանալիս Ավետիք Իսահակյանը գրեթե ամեն օր զբոսայգում տեսնում է մի գեղեցիկ աղջկա: Եվ ամեն անգամ ուշադիր ու հիացած նայում է նրան: Մի անգամ էլ աղջիկը, համբերությունը հատած, մոտենում է Իսահակյանին ու հարցնում.

— Ծերուկ, ինչու՞ ես այդպես համառորեն նայում ինձ:

Օրիորդ, ես քեզ չեմ նայում, ես նայում եմ գեղեցկությանը,- պատասխանում է բանաստեղծը:

ՀՈՐ ՈՐԴԻՆ

6 Սպտ

Մի տեղ կարդացել էի այս դրվագը, վերապատմեմ:

Չեխոսլովակիայից հյուրեր են գալիս Հայաստան: Ցանկանում են հանդիպել Պարույր Սևակին: Գնում են Չանախչի: Բանաստեղծն ընդունում է նրանց, հյուրասիրում, նստած զրուցում են, և հանկարծ այդ պահին ներս է մտնում Սևակի հայրը ու սկսում է գոռգոռալ.

— Շան որդի, ոնց ես հորթը կապել ծառին, ամբողջ բոստանը տակնուվրա արեց…

Բոլորը շփոթված իրար են նայում, անհարմար լռություն է իջնում: Եվ միայն Սևակն է բարի ժպիտով նայում հորը, հետո վեր է կենում, ներողություն է խնդրում ներկաներից ու գնում է հորթին կապելու:

ՎԵՐՋԻՆ ԲԱՌԸ

6 Սպտ

1956-ի  դեկտեմբեր: Դերենիկ Դեմիրճյանը հիվանդանոցում է, անգիտակից վիճակում: Ընկերները նրա կողքին են, թեև հասկանում են, որ վախճանը մոտ է: Եվ հանկարծ կարծես հրաշք է կատարվում. հայացքը պարզվում է, գիտակցությունը ետ է գալիս ու գրողը նվաղուն ձայնով արտասանում է ընդամենը մեկ բառ.

— Գտա…

Եվ դա էր վերջին բառը, որ ասել է Դեմիրճյանը:

«ՇՈՐ ԵՎ ՇՈՐՇՈՐ»-Ի ՀԵՂԻՆԱԿԸ

6 Սպտ

Հավանաբար քչերը գիտեն, թե ով է «Շոր և Շորշոր» կինոնկարի սցենարի հեղինակը: Նրան ասում էին Փալանդուզ Մկո, իսկ իսկական անունն էր Մուշեղ Բագրատունի: Աշտարակի Փարպի գյուղից էր: Մասնագիտությամբ ժամագործ էր: Մամուլում պարբերաբար հանդես էր գալիս երգիծական հոդվածներով և ֆելետոններով: Մահացել է 1940-ին:

ԱՆՊԱՏՃԱՌ ՑԱՎԸ

2 Սպտ

Մի բան պատմեմ ձեզ: Երեխա էի, երևի 7-8 տարեկան: Ամռանը լեռնային մի գյուղ էինք գնացել` հանգստանալու: Դրախտային տեղ էր` հրաշալի բնություն, մաքուր օդ: Մի անգամ խաղում էի սարալանջի խոտերի մեջ, վազում էի թիթեռների ու մորեխների հետևից: Ինձնից ոչ հեռու ոչխարների հոտն էր ու հովիվը: Պատահեց այնպես, որ գառներից մեկն անջատվեց հոտից ու եկավ իմ կողմը: Հովիվն էլ տեղից վեր կացավ, հասավ գառանը, նրան հետ քշեց ու հանկարծ ձեռքի ճիպոտով ուժգին հարվածեց իմ ոտքերին: Անտանելի ցավ էր, կտրատող մրմուռ: Արցունքներն աչքերիցս ցայտեցին: Իսկ նա առանց իմ կողմ նայելու վերադարձավ իր տեղը ու այնպես հանգիստ նստեց խոտերին, ասես ոչինչ չէր պատահել:

Այսքան տարիներ են անցել, կյանքում շատ ավելի մեծ հարվածներ ու ցավեր եմ տեսել: Բայց կամ դրանք մոռացել եմ, կամ հաշտվել եմ դրանց հետ: Միայն այն ճիպոտի հարվածն է, որ մինչև օրս ցավեցնում ու տանջում է ինձ: Ու գիտե՞ք ինչու: Որովհետև առանց պատճառի էր: Ոչինչ չէի արել ու հարված ստացա: Նույնիսկ պահեր են եղել, երբ մտածել եմ` վեր կենամ, գնամ այն հեռավոր գյուղը, փնտրեմ-գտնեմ այդ հովվին, մի լավ ծեծեմ, որ սիրտս խաղաղվի, ներսումս հանգստություն իջնի…

Ցավը պիտի պատճառ ունենա, որ տանելի լինի, պատիժը պիտի արարքի հետևանքը լինի, որ արդարացում գտնես: Ծանր մեղք է անմեղին պատժելը…

Հովիկ Չարխչյան

ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ

31 Օգս

Մարդը չի կարող խուսափել իր ժամանակի զգացողությունից: Իր ժամանակի զգացողությունը նրան, ի վերջո, տեսանելի լեզու է տալիս ընդլայնելու կողմնորոշման իր ունակությունը այս աշխարհում: Ամեն իսկական ամբողջական մարդ արարած, ով անհաղորդ է իր ժառանգությանը, ով լաց չի լինում մի քիչ ու խորը չի զգում, թե ինչ է կատարվում այսօր իր շրջապատում, չի ապրում: Ապրել՝ նշանակում է զգալ և ամենից առաջ՝ գիտակցել:

ՏԵՍԱԴԱՇՏԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

28 Օգս

Իմ գրականության ուսուցչուհի Ջուլիետա Կարապետյանը երբ դասարան էր մտնում, ասում էր.

— Հիմա բոլորդ ուշադիր ինձ եք նայում, բացի Չարխչյան Հովիկից:

Լավ ուսուցիչ էր, նկատել էր, որ ես ավելի կենտրոնացած եմ լսում, երբ հայացքս թափառում է շրջապատի առարկաների վրա:

Կյանքում ևս նման բան կա: Պարտադիր չէ, որ սևեռվես դեպքերի ու երևույթների վրա՝ ապացուցելու, թե դրանք քեզ առավելապես են մտահոգում: Հայացքի ուղղությունը դեռ մտքի ուղղությունը չէ: Ինչ-որ տեղում գտնվելը դեռ չի նշանակում, թե այդ տեղը քեզ կարևորում է: Սերը, նվիրումը, հավատարմությունը, նպատակի ընտրությունը, պայքարի ձգտումը ավելի անկեղծ են, երբ դրանց տեսադաշտն ընդարձակ է: Իսկ երբ վրա հասնի դրսևորման ժամը, բոլոր շողերը կբեկվեն ու կմիավորվեն մեկ կետում, ինչպես ոսպնյակի միջով անցնող լույսը:

Հովիկ Չարխչյան

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԼԵԶՎԱԲԱՆԸ ԵՐԳ ԳՐԵՑ

28 Օգս
Դու անմեղ ես, քո աչքերն են մեղավոր,
Իմ հոգու հետ դու խաղում ես անդադրում,
Հույս ես վառում քո հայացքով ամեն օր.
Մեկ կանչում ես, մեկ էլ խաբում, մոլորում.
Դու անմեղ ես, քո աչքերն են մեղավոր։

Քչերին է հայտնի, որ այս սիրված երգի բառերի հեղինակը ճանաչված լեզվաբան, ակադեմիկոս Արարատ Ղարիբյանն է: Երիտասարդ տարիներին նա բանաստեղծական փորձեր էր անում, և դրանցից մեկին էլ վիճակված էր վերածվել երգի: Հետաքրքրական է, որ «Դու անմեղ ես» երգի երաժշտությունն էլ գրել է մասնագիտությամբ ինժեներ Հասմիկ Ենգիբարյանը:

%d bloggers like this: