ԴԵ ՖԱԿՏՈ՝ ԲԱԶՄԱՉԱՐՉԱՐ, ԴԵ ՅՈՒՐԵ՝ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ

6 Հկտ

Իմ նկարչության դասատու Սիմակ Մանուկյանն այնպիսի գործեր ուներ, տեսնեիք՝ բերաններդ բաց կմնար: Բայց Վերնիսաժ գնալիս իր հետ ուրիշ նկարներ էր տանում: «Սրանք են ծախվում»,- բացատրում էր նա՝ մի հարվածով արվեստի սպառիչ դասակարգումը կատարելով. ծախվող արվեստ և չծախվող արվեստ: Շատ ավելի հետո ես պիտի իմանայի, որ լինում են նաև ծախվող ու չծախվող արվեստագետներ, բայց դա բոլորովին այլ պատմություն է: Իսկ մինչ այդ իմ դասատու Սիմակը գնում էր Վերնիսաժ, որովհետև ապրելու խնդիր կար, իսկ մարդիկ նախապատվությունը տալիս էին նրան, ինչը էժան էր, և ուրեմն լավ՝ ասել է թե՝ թանկ նկարներով, արի ու տես, ապրել չես կարող, որովհետև լավն առավելագույնը քեզ կարող է տալ ճանաչում, պատիվ, ինքնաբավարարում, բայց ոչ հաց:
Բայց Սիմակ նկարիչն ումի՞ց բողոքեր: Ճաշակի ու պահանջարկի խնդիր է: Ազատ ընտրության իրավունք է: Մարդն ինքն է որոշում, թե իրեն ինչ է հարկավոր: Ահա այդ նույն իրավունքից էլ մի օր օգտվեց իմ մեկ ուրիշ ծանոթ՝ Ասատուրը (խնայեմ՝ ազգանունը չնշեմ), ով իր տան համար նկուղ էր փորում: Փորեց-փորեց և մեկ էլ հանկարծ հողի տակից դուրս եկան հնագույն իրեր՝ կահկարասի, գործիքներ, զարդեր: Ասատուրը ընդամենը մի քանի վայրկյան հապաղեց: Նախ՝ մտածեց, որ պետք է դադարեցնել, կանչել հնագետներին ու ցույց տալ իր թանկարժեք գտածոն: Բայց հաջորդ պահին կռահեց, որ եթե նրանք գան, պեղումներ սկսեն, նկուղն անավարտ կմնա կամ գուցե ընդհանրապես չլինի: Իսկ նկուղ ունենալը Ասատուրի համար կենսական պահանջ էր: Ուրիշ որտե՞ղ շարեր ձմեռվա պահածոները, որտե՞ղ լցներ տան ավելորդ ու պետքական իրերը: Եվ հաջորդ պահին Ասատուրի բահը խրվեց պատմության մարմնի մեջ, մխրճվեց մի քանի դարերի խորությամբ սոսկ այն նպատակի համար, որ տունը նկուղ ունենա: Եվ դա էլ Ասատուրի ընտրության իրավունքն էր՝ համաձայն կամարտահայտման մասին մեր անառարկելի պատկերացումների:
Մինչդեռ ընտրությամբ ոչ միայն ձեռք են բերում, ընտրությամբ նաև կորցնում են:

* * *
Կա այսպիսի մի բառ՝ արժեք: Այսինքն՝ գնահատելի, այսինքն՝ իմաստավոր, այսինքն նշանակալի: Այսինքն հատկանիշ, որ տարբերակում է սովորականն ու անսովորը, ստորինն ու վերինը: Մի խոսքով, չափանիշ է սահմանում: Օտարները դրան ասում են կրիտերիում, մենք բավարարվում ենք ավելի պարզունակ ընկալումներով՝ միավորի պես մի բան ենք համարում: Բայց սա դեռ ողբերգություն չէ: Ողբերգությունը սկսվում է այն պահից, երբ սահմանված չափանիշը կնքում է իր մահկանացուն ու արժեքը սկսվում է գնահատվել նպատակահարմարության դիրքերից: Հենց այսպիսի դեպքերում է, որ մարդիկ իբրև արդարացում կամ իբրև անբեկանելի փաստարկ արտասանում են այս ծեծված խոսքերը. «Ճաշակին ընկեր չկա»:
Դա իմ երբևէ լսած ամենատափակ մտքերից մեկն է: Ո՞վ ասաց, թե ճաշակն անընկեր է: Հատկապես ճաշակն է, որ ծնունդ է առնում հանրային ամբողջության մեջ՝ նոր միայն ձեռք բերելով անհատական նրբերանգներ, որոնք ամենևին չեն հերքում կամ բացառում մյուսների հետ համամիտ լինելու կամ չհամաձայնելու ընդհանուր միջավայրը: Անընկեր ճաշակը ճաշակի լիակատար բացակայությունն է, ընկալման քմահաճ դրսևորում, ինչը հենվում է իմացության սորուն մակերեսի վրա՝ իր թիկունքում ունենալով անդուռ ու անտանիք մի «խորդանոց», որ ծայրեծայր լցված է թափառուն քամիներով, թեև օդի այդ կամազուրկ տեղաշարժը ոմանք սնապարծորեն անհատական ու անընկեր ճաշակ են հորջորջում:
Արժևորման ունակությունը չի կարող ունակություն լինել միայնության մեջ: Քաղենու անճաշակությունը կարող է: Եվ կարող է մեծ թռիչքներ կատարել արժեզրկված արժեքից մինչև արժևորված արժեզուրկը:

* * *
Բայց ես հիմա ուզում եմ հիշել նրանց, ովքեր չեն թռչում ու չեն սավառնում, ովքեր նույնիսկ չեն էլ մտածել այն մասին, որ արժեքների գնահատման դատողական շերտից բացի գոյություն ունի նաև անգիտակցական-բնազդային հարթությունը և որ իրենք անցնում են այդ լայնարձակության միջով անկաշկանդ, անբռնազբոս քայլքով, քանի որ առաջնորդ ունեն ներքին ազնիվ մղումները և էլի մի բան, ինչը կոչում ենք բարոյական մարդու հավաքական գիտակցում…
… Բեռնատարի վարորդի խցիկում, դիմապակու վրա երեք դիմանկարներ են՝ Սևակը, Անդրանիկն ու Վազգեն կաթողիկոսը: Այս մարդն էլ իր ընտրությունն է կատարել, իր կուռքերն ունի, նրանց հետ է սկսում ու ավարտում օրը: Ես նրան ոչինչ չեմ ասում, չեմ հարցնում՝ ինչու: Ես պարզապես մտածում եմ, որ այս վարորդը Սևակ չի արտասանի (հավանաբար չի էլ կարդացել), բայց գիտի, որ մեծ գրող է և խոնարհման այս պարզունակ, «բեռնատարային» եղանակն է գտել՝ բոլորովին կասկածի չենթարկելով իր իրավացիությունը և հեռու ամեն տեսակ ճաշակային նեյնիմություններից, որովհետև նա թեև գնահատող չէ, բայց պահպանող է, ճիշտ նրանց նման, ովքեր իրենց բարձերի տակ Նարեկ էին պահում՝ տառաճանաչ չլինելով հանդերձ, ովքեր խաչքար էին փրկում՝ հավատացյալ չլինելով հանդերձ, ովքեր մշակույթ էին մեծարում՝ արվեստագետ չլինելով հանդերձ: Ճիշտ այն երիտասարդների նման, ովքեր թուրք զինվորների համազարկերի տակ լաստանավով Ախուրյան գետի մյուս ափն էին տեղափոխում Անիի գանձերը՝ ճարտարապետության, քանդակագործության ու ազգագրության մասին նույնիսկ նվազագույն գիտելիքներ չունենալով, սակայն ունենալով մի բան, որ պակաս կարևոր չէ, քան գիտելիքը՝ նույն այդ անգիտակցական-բնազդային մղումը՝ լինել եթե ոչ գնահատող, ապա գոնե պահպանող նրանց համար, ովքեր կգնահատեն:
Այդ տղաների անունները, ցավոք, պատմությանն անհայտ են մնացել: Փոխարենը կան հայտնի անուններով մարդիկ: Օրինակ, շատ ճանաչված մի նկարիչի ժառանգները: Սրանք ժամանակ առ ժամանակ վաճառում են իրենց հանրահայտ արյունակցի կտավները դրսի հեղինակավոր աճուրդներում՝ ձևացնելով, իբրև թե տեղեկություն չունեն ու չգիտեն, թե ինչպես են այդ նկարները հայտնվել դրսում: Իսկ հետո, երբ մեծ փողերի գայթակղությունն ավելի հզոր գտնվեց, քան գեղանկարչական և ազգակցական նրբին զգացմունքները, սրանք որոշեցին ավելի հնարամիտ գործել: Ի՞նչ կարիք կա խոշոր կտավները վաճառել ամբողջապես, եթե կարելի է դրանք կտոր-կտոր անել, օրինակ՝ բաժանել 4 մասի և յուրաքանչյուրի համար առանձին գին սահմանել: Այդ դեպքում եկամուտը գրեթե կրկնապատկվում է: Եվ հենց այդպես էլ վարվեցին մեծ մարդու ժառանգները, ովքեր սերվել էին արժեքների գնահատման գիտակցական շերտից, դաստիարակվել էին բարձր գաղափարներով և ճաշակ թելադրողի համբավ էին վայելում:

* * *
Պատշար Մինասը մեր կողմերի ամենալավ վարպետն էր: Նրա նմանը չկար, և եթե որևէ մեկը որոշում էր ամուր ու գեղեցիկ տուն կառուցել, անպայման Մինասին էր կանչում: Փոքրամարմին, նիհար այդ մարդը ջլուտ բազուկներ ուներ ու հսկա քարակտորը գետնից այնպես էր բարձրացնում, կարծես դա աշխարհի ամենահեշտ բանն էր, որ կարող էր անել: Եվ թերևս հենց այդ թեթևության մեջ էր նրա ողջ հմայքը, որ վարակում էր մեզ, ու դասերից հետո վազում էինք հերթական կիսակառույցի մոտ՝ նայելու նրան ու զրուցելու հետը:
Երբեմն մեզ թույլ էր տալիս բարձրանալ փայտահարթակի վրա ու դիտել իր աշխատանքը: Քրտնած դեմքը միշտ անխռով էր: Պահում էր հարթաչափը, քարը դնում էր քարի կողքին ու շաղախը լցնում էր արանքը: Մեզ համար նա ամենակարողն էր, ամենաճշմարիտը, անմրցակիցը:
Բայց մի անգամ, երբ դարձյալ նրա հետ էինք, վարպետ Մինասը զրույցի էր բռնվել անծանոթ մեկի հետ: Այս մարդը վարպետի գովքն էր անում, իսկ հետո ասաց.
— Ես քեզ նման լավ շինարար ու քարտաշ դեռ չեմ հանդիպել:
Պատշար Մինասը դառը ժպտաց ու պատասանեց.
— Ես երևի լավ պատշար եմ, բայց ես ճարտարապետ չեմ:
Եվ այդ պահից մեզ համար աշխարհում ինչ-որ մի բան փոխվեց: Մենք մի քիչ ավելի սիրեցինք Մինասին ու նա էլ մի քիչ ավելի լավը դարձավ, որովհետև ծանր քարերը գետնից կտրող պատշար Մինասը ձեռքը չմեկնեց թեթև ու գայթակղիչ սնափառության կողմը ու չվերցրեց այն, ինչն իրենը չէր: Դրանից Մինասի շարած պատերն ավելի ամուր չէին դառնալու:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ10345815_838404206207888_3620373404084152155_n

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s