ԶՈՐԱՎԱՐԸ ՁԻՈՒՑ ՉԸՆԿԱՎ, ՆՐԱՆ ԳՑԵՑԻՆ

11 Հնս

Գրողը տանի, ինչ հեշտ բան է ոչնչացնելը: Մի հարված, մի ցնցում, մի չարամիտ հպում, և փոշիանում է մարդկային մտքի ու ձեռքի տքնանքի արդյունքը, ավերակ է դառնում այն, ինչը դեռ երեկ թվում էր անսասան ու մշտակա: Եվ ոչ այն պատճառով, որ աշխարհում ամեն բան անցողիկ է, այլ նաև նրա համար, որ աշխարհի վարքը զերծ չէ ինքնափլուզումների հակումից՝ մի վայրի, անբացատրելի ջիղ, որի տատանումները ինքնախարազանման վերքեր են թողնում:
Բայց մենք, որ ոչ միայն դրա ականատեսն ու ականջալուրն ենք, այլև գիտենք զգալ ու ըմբռնել, ինչու՞ ենք տեսնում ավերումների փոշիները, ինչու՞ ենք լսում կործանումների դղիրդը, բայց չենք ուզում իմանալ ու ճանաչել աղետներից մեծագույնը՝ մարդու ոչնչացումը: Մարդու ոչնչացումը նվաստացման ճանապարհով: Մարդու ոչնչացումը` արժեզրկման գնով: Մարդու ոչնչացումը` վարկաբեկման մաղձով: Որովհետև ինչպես որ հենասյուներից զրկված կառույցն է ծնկի գալիս, այնպես էլ մարդն է փլուզվում, երբ նրան զրկում են իր պատվից, իր էությունից, իր վաստակից ու անցյալից…

* * *
Ծանր նախաբան ստացվեց, բայց ծանրությունը գրից չէ, այլ նստվածքից: Երկար ժամանակ է, որ ինձ հանգիստ չի տալիս այդ միտքը և երկար ժամանակ է, որ ես չունեմ սփոփանքի ոչ մի պատճառ: Փոխարենը գրեթե ամեն օր տեսնում եմ, թե ինչպես է աղտեղվում մարդը, արատավորվում նրա անունը, շահարկվում նրա անսատար կացությունը: Մարդը՝ և ծանոթ, և անծանոթ, մարդը, որին գիտեմ վաղուց, մարդը, որին դեռ չեմ ճանաչում, մարդը, որ այլևս չկա, բայց կա նրա հիշատակն ու գործը: Եվ նրանք բոլորը միասին այն իրավունքի պատանդներն են դարձել, որ կոչվում է սեփական կարծիք հայտնելու արտոնություն:
Ոչ բռնությամբ, ոչ ուժով, ոչ ֆիզիկական հաշվեհարդարով, այլ մեղմ, անխռով, ինչպես ածելին կխրվի քներակի մեջ կամ ինչպես թույնը կներծծվի մաշկի տակ, զրպարտվում ու պախարակվում են մարդիկ, և այդ ածելին մի քիչ ժողովրդավար է, և այդ թույնը ազատ խոսքի իրավունքով է օժտված, և սպանվում է մարդն ու նրա հիշատակը և զոհ է մատուցվում այն վեհագույն թողտվությանը, որի մոլեռանդ հավատաքննիչներն ենք դարձել… Ինչ երանություն է լինել ոչնչություն, բայց ունենալ սեփական կարծիք հայտնելու իրավունք: Ինչ գոհություն է տնօրինել ուրիշների վարկը ու զերծ մնալ հատուցման երկյուղից:
Տաղանդավոր երաժիշտը մի անգամ վրիպեց ու մատը չդրեց ճիշտ ստեղնի վրա: Եկեք կոտրենք ձեռքերը, այրենք դաշնամուրը:
Պարկեշտ ու համեստ անհատը մի անգամ թուլություն դրսևորեց ու ազատություն տվեց իր հույզերին: Եկեք քարկոծենք, սաստենք, առաքինության դասեր տանք սանձարձակին:
Հայտնի ու քաջ զորավարը, որ տասնյակ ճակատամարտեր էր շահել, մի անգամ սայթաքեց ու վայր ընկավ նժույգից: Եկեք ծաղրենք, պախարակենք, փառավորվենք նրա անկումով:
Բայց… Բայց զորավարը ձիուց չընկավ: Նրան գցեցին:
Դուք գցեցիք: Որովհետև, երբ դուք ստորին եք, թամբին նստածը ճնշում է ձեզ իր բարձրությունից: Իսկ երբ նա ներքևում է, արդեն հավասար եք դառնում, արդեն հանգիստ եք և նա անվնաս է ձեզ համար: Եվ չկա տարօրինակ ոչինչ, որովհետև փոքրերը ճնշվում են մեծերի ներկայությունից, թույլերը նախանձում են ուժեղներին, ձախողվածները չեն ներում հաջողակներին…

* * *
Զրուցում ենք: Ասում է.
— Սողոմոն Թեհլերյանին գիտե՞ս:
— Դա ի՞նչ հարց էր: Իհարկե, գիտեմ:
— Իսկ գիտե՞ս, որ իրականում Թալեաթին սպանելուն հաջորդող դեպքերը ճիշտ չեն ներկայացված:
— Չհասկացա, ի՞նչ ես ուզում ասել:
— Բանն այն է, որ կրակելուց հետո Թեհլերյանը ոչ թե դեպքի վայրում հանգիստ կանգնել ու սպասել է ոստիկաններին, այլ նրա վրա են հարձակվել կատաղած անցորդները և սկսել են դաժանաբար ծեծել: Ոստիկանները եկել են ավելի ուշ և փաստացի փրկել են վրիժառուին ամբոխի հաշվեհարդարից: Իսկ մի քանի օր անց նրա բանտախուց է այցելել Թաելաթի ազգականներից մեկը ու ներս մտնելուն պես սկսել է ձեռնափայտով հարվածել Թեհլերյանի գլխին: Ականատեսներն ասում են, որ վերքերը ծանր են եղել…
— Այն, ինչ պատմում ես, դրա մասին լսել էի: Բայց հիմա ինձ ուրիշ բան է մտահոգում: Ուզում եմ հասկանալ, թե ինչու՞ դու այդ բանը պատմեցիր:
— Դե, փաստ է, ինչու՞ չասել:
— Փաստը փաստ է: Բայց դա ճիշտ այնպիսի փաստ է, ինչպես եթե ես ասեմ, որ քո երկու ատամները փչացած են: Միայն թե դու այդ մասին չես պատմի, չէ՞: Իսկ եթե մեկնումեկն ասի՝ կչարանաս, կսրտնեղես: Ուրեմն ինչու՞ պատմեցիր Թեհլերյանի մասին: Գիտես, որ մարդիկ սիրում ու մեծարում են նրան: Գիտես, որ քո ասած դրվագները ոչինչ չեն փոխում. Թեհլերյանն էլի Թեհլերյան է մնալու: Ուրեմն ինչու՞ ասացիր: Նեղվե՞լ ես այդ սիրուց: Համբավի վրա ստվեր նետելը հաճու՞յք է պատճառում…
Տհաճ զրույց էր: Սակայն անպտուղ զրույց: Անհնար է նմաններին համոզել, որ փաստը, ճշմարտությունը, խոսքի իրավունքը հրազենի տեսակներ չեն, որով մարդ են ոչնչացնում: Թվում է՝ անկարելի է կասեցնել նրանց ավերածու կիրքը, որով սնվում է եռանդն ու սողոսկում է խորին շերտերը ջանադիր խլուրդի համառությամբ: Հազարավոր էջերի մեջ կփնտրտեն, կգտնեն ու դուրս կքաշեն մի ճմրթված խզբզանք և դրոշակ դարձրած կսկսեն ծածանել. «Խնդրեմ, ասում էի, չէ՞, որ սուրբ չէ»:
Դե իհարկե, սուրբ չէ, բայց չարիք էլ չէ, ինչպես այս սուտ դրոշակակիրը, ինչպես ճշմարտության այդ ճղճիմ պաշտպանը և ազատ խոսքի այն դավանիչը, որի համար ազատը նույնանում է անախորժի հետ:
Ասպետության ժամանակներում վիրավորանքի ու զրպարտանքի համար մենամարտի էին կանչում: Ու կռիվ էին տալիս: Ու մեռնում էին: Բայց ոչ թե կյանքն էր անարժեք, այլ պատիվն էր արժեքավոր:

* * *
Սրանք գնում են, գալիս են մյուսները՝ իբրև թե ավելի նրբանկատ և հանդուրժող: Բայց եկողներն էլ մի ուրիշ քմայք ունեն. նրանց համար չկան հեղինակություններ: Ասում են, թե ղեկավարվում են սեփական ճաշակով, որովհետև ճաշակ ասվածի կասկածելի ծխածածկույթի տակ հեշտ է մերժել բոլորին՝ հերոսներին, դասականներին, ազգային գործիչներին՝ անհիշելի ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Եվ նրանցից ոչ մեկը սրանց սրտով չէ:
«Ես այսինչին չեմ սիրում»,- աչքերիդ մեջ կնայի ու կասի ճաշակավորը՝ իբրև բարձրագույն վճիռ: Է, հետո՞: Քո սիրելն այդ ե՞րբ դարձավ չափորոշիչ գործոն: Ինչո՞վ վաստակեցիր դրա իրավունքը: Կամ ի՞նչ արժե քո ինքնաբավ, հավակնոտ չսիրելն այն հռչակի համեմատ, որ բերել է այսինչը հարյուրամյակների միջով, իր աշխատանքի, իր մտքի, իր պայքարի ու դավանանքի գնով:
Եվ թվում է, թե պիտի հաղթի նա՝ արժանավորը, քանի որ դա է ազնիվ ելքը: Սակայն պարտվում է: Պարտվում է, որովհետև միջակությունը վերջապես ազդեցության լծակ է գտել լավագույնների վրա գործադրելու ու գրոհի է անցել ամբողջ ճակատով. «Համահավասարեցումն իբրև արդարություն. ոչնչացնենք ծառերը, որ թփուտներն իրենց լավ զգան»:
Կսղոցվեն ծառերը, կմնան թփուտները և դրանք էլ կչորանան, որովհետև ծառերն էին նրանց պաշտպանիչ տանիքը ու մեկի բացասման մեջ չէ մյուսի գոյության հավաստումը: Ասա, կրկնիր, համոզիր, փաստարկներ բեր, ապացուցիր, որ ոչնչացնելով ինչ-որ մեկին ոչնչացնում ես նաև ինքդ քեզ: Ոչ ոք չի հավատա դրան:

* * *
Ժամանակին մի ապաշնորհ պոետ կար, անունը Պատվական: Իրեն չգնահատված հանճար էր համարում: Գրվածքները տարել էր Պարույր Սևակի մոտ, սա կարդացել ու ասել էր. «Պատվական, թղթերդ լավ կպչան կլինեն թոնրի համար»: Նեղվել էր, ամենուր բողոքում էր, թե իրեն նախանձում են:
Բայց բախտը մի անգամ իսկապես ժպտաց Պատվականին: Վիճակախաղով այն ժամանակների համար շատ մեծ գումար շահեց: Կարծես ճակատագիրն էլ իր հերթին էր հուշում, թե՝ թող գրելը, փողը վերցրու, տուն ու տեղ դիր, կյանքդ կազմակերպիր: Միայն թե Պատվականը այլ հովերով էր ապրում: Ու նա ամբողջ գումարը տվեց մի քանդակագործի ու սեփական արձանը պատվիրեց:
Երբ քանդակը պատրաստ էր, որոշեց բացումը նշանավորել ճոխ խնջույքով: Հավաքվեցին մարդիկ, շնորհավորեցին, խմեցին և այդ իրարանցման մեջ մեկն անզգուշորեն կպավ արձանին: Քանդակը վայր ընկավ ու փշրվեց՝ բեկորների վերածելով Պատվականի փողերը, երազանքներն ու փառասիրությունը: Որովհետև ամենահեշտ բանը ոչնչացնելն է:
Բոլոր առումներով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

hovik charkhchyan Հովիկ Չարխչյան

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Փոխել )

Connecting to %s