Պահոց | 9:02 ե.

ԱՆԴՐԵՅ ԲԻՏՈՎ

15 Հնվ

… Անկարելի է անցնել կյանքի կողքով, պատահմամբ չնայել նրան և իսկույն էլ գոնե որևէ բան չմոռանալ: Թող օրհնյալ լինի այն ամենը, ինչ ես չեմ արել, բաց եմ թողել, վայր եմ գցել, կորցրել, արձակել, ներել, ինչին հրաժեշտ եմ տվել: Թող օրհնյալ լինի ծուլությունս, թող անիծյալ լինի ագահությունս, որ ոչինչ դեն չեմ նետել, չեմ շպրտել, չեմ թաքցրել, այլ շարունակ սպասել եմ որևէ բան կորցնելու բախտաբեր առիթին:
… Ես երբեք չեմ մտածել մահվան մասին (չե՞մ վախեցել), բայց միայն ներկա ժամանակում գոյություն ունեցող իրականության հետ ձուլվելու ցանկությունից ու անկարողությունից բխող այս հարատև տառապանքը չգոյության իմ եռանդուն (բնածի՞ն) ցանկությունը չէ՞ արդյոք: Ես կարող էի երջանիկ լինել (չիմանալ) նաև իմ անիրականության մեջ, անցյալի և ապագայի միջև ձգված ճոճքում, եթե այդ անիրականությունն իմը համարեի: Վերջիվերջո, ես միշտ այսպիսին եմ եղել և երբեք գիտակցաբար չեմ կեցել իմ ծրագրային-ցանկալի-իրական իմաստի մեջ, ուրեմն` ինչի՞ս է պետք շրջակա աշխարհը: Բայց եթե սերն ու երջանկությունը, համաձայն փորձիս, լոկ այն ակնթարթներն են, երբ ես չեմ եղել, նորածին- չեմ եղել, չի եղել- չեմ հիշում, չի եղել- գործողություն, չի եղել- մահ,- ապա ուրեմն, նախ և առաջ, հենց անհետանալու ցանկությունն է տիրել ինձ իմ ողջ «գիտակցական կյանքում»:

Թարգմանիչ` Ա ն ա հ ի տ Խ ա չ ա տ ր յ ա ն

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆԻ ԱՆԾԱՆՈԹ ՆԱՄԱԿԸ

15 Հնվ

(Հատված 1915 թ. սեպտեմբերի 13-ին Պետրոգրադից Ցոլակ Խանզադյանին հասցեագրված նամակից)

… Ռուսների (ոչ միայն Ռուսիայի) նկատմամբ ես բավականաչափ հիասթափված եմ. մինչդեռ ես չէի՞ այն ռուսոֆիլն արդյոք (այս գաղափարի համար նույնիսկ տուժեցի դաշնակների կեղմից). իհարկե, սա դեռ նահանջ չէ, բայց ստիպում է սա շատ ավելի լուրջ մտածելու, ռուս պետության չեմ ասում, ռուս ժողովրդի «միսսիայի» նկատմամբ: Իմ տարակուսանքների աճման և զարգացման մեծ զարկ տվեց Գորկին, որի մոտ նորերս մի շաբաթ ապրեցի և շատ ու շատ զրուցեցի ամեն տեսակ հարցերի մասին: Նա ասում է (կարդա և զարմացիր):
1. Ռուս ժողովուրդն անգութ ու չոր, դատողական ժողովուրդ է, բայց զգայնական (ոչ թե զգացմունք, այլ սլավոնական զգայնություն):
2. Դաժան է, ինչպես ոչ մեկ այլ ժողովուրդ, և կյանքից այլ օրինակների շարքում (ամբողջ կույտ օրինակներ բերեց) հետևյալ օրինակը: Սիբիրում գողեր կան, որոնք թեյաբեռներից թեյ են գողանում: Եվ երբ բռնում են, գիտե՞ս ինչ են անում նրանց: Հետանցքից ցցափայտ են մտցնում այնպես, որ մյուս ծայրը բերանից դուրս գա, և ձեռքերը հետևից կապում են այդ փայտին…
— Գողերի նկատմամբ որտե՞ղ են վարվում այդպես,- հարցնում է նա: Ես հիշեցի, որ ախր մեզ մոտ էլ դուխոբորները (տոլստոյականները) արոտախախտման (ապօրինի արածեցման) համար մինչ ի մահ ծեծում են դագանակներով:
Բայց թողնենք, իհարկե, ես այժմ չեմ կարող ամենը պատմել քեզ, և այս ամենը չափազանց մերկապարանոց կթվա քեզ: Այս ամենը, ինչ խոսք, ինձ խելահեղ որոշման չի մղում, սակայն ստիպում է խորհել այն ստրկամտորեն հիացական վերաբերմունքի վրա, որը պաշտամունքայնության է հասել մեր մեջ և մեզ սարքել մոլի սլավոնաֆիլներ: Ռուսական տխրահռչակ անկեղծության առթիվ գիտե՞ս ինչ ասաց Գորկին:
— Այդ խոսքերը գործերի ստորությունն արդարացնելու անզուսպ մղումից են, և դրանք՝ այդ խոսքերը նրան (Գորկուն) վրդովմունք են պատճառում:
Տոլստոյն, ասում է,- չոր, անգութ, եսամոլ մարդ էր, ընսմին չափազանց զգայնամոլ (նա շատ բան պատմեց, բայց շատ երկար կլինի գրել): Նրա վերաբերմունքը Տոլստոյի նկատմամբ գրեթե նույնն է, ինչ Պառլոյինը (իհարկե, որպես գրողի, նա բարձր է գնահատում և սիրում նրան):
Երևակայիր, նույնիսկ Չեխովին է նա անվանում անգութ և ասում է, թե նա բարեկամության զգացմունք չուներ և ընդհանրապես իր մեջ ամփոփված մի ծերուկ ամուրի էր…