Պահոց | Դեկտեմբերի, 2011

ԿՀԱԴԱԿՌԱՋ ԳԻՐԻ

11 Դկտ

ՎԵՐՋԻՆ ՀԱՆԳՐՎԱՆԸ

Բակում շաղ տված հատիկների պես փռված են ճանապարհները` խաչմերուկներ, հրապարակներ, նրբանցքներ, կածաններ, արահետներ…
Այնուամենայնիվ, ես ճանապարհ եմ փնտրում: Այս հազարավոր ճանապարհներից ինձ միայն մեկն է պետք: Այնպիսի ճանապարհ, որ ուղիղ լինի, բոլորովին ուղիղ, ինչ-որ մի տեղում քարուքանդ չլինի, ինչ-որ մի տեղում պատնեշված չլինի. մի հեշտ, բայց… վերջին…
Սա նորաձևության խանութների փողոցն է: Այստեղով քայլող անհամար ջահելների քաղցր ծիծաղը փողոցն է՜լ ավելի է գեղեցկացնում: Ասում են` սա նոր փողոց է: Սակայն նոր սերունդներին պատմական ուղեցույց չի կարող դառնալ, որովհետև այստեղ միայն ներկայի` աչք ծակող ագահությունն է:
Մի քանի ճանապարհ կտրել-անցնելով` հասնում եմ մի կեղտոտ արահետի: Դրա եզրին թզենու տակ նստած մի ծերուկ նարգիլե է ծխում:
Հարցնում եմ.
–Պապի՜կ, այս ճանապարհն ու՞ր է տանում:
Ուշադիր ու երկար նայելուց հետո, նարգիլեից ծուխ բաց թողնելով, ասում է.
–Քարանձավ: Այս ճանապարհն ուղիղ գնալով քարանձավ ես հասնում, և այնտեղ դրա վերջն է:
Հոգումս հետաքրքրություն է արթնանում: Ճանապարհն էլ է վերջ ունենում: Իսկ ինչպիսի՞ն է այդ փակուղին, այդ վերջը:
Մի քիչ էլ ծերուկի գործողություններին հետևելուց հետո նորից եմ հարցնում.
–Արդյոք ես կարո՞ղ եմ հասնել այնտեղ:
–Անպայման: Այս ճանապարհով գնացողը հենց այնտեղ էլ հասնում է,– ծերուկի վստահ ձայն:
Հիմա ես քայլում եմ քարանձավ տանող, վերջ ունեցող այս փողոցով:
Դեպի քարանձավ տանող այս ամայի ամբողջ ճանապարհին ես երաժշտություն եմ լսում: Յոթնաստեղ երաժշտություն` ռիթմ ու մեղեդի, ուրախություն ու թախիծ: Քայլելով ես շատ հեռու եմ հասնում: Մեկ տապ է, մեկ` ստվեր: Հետո մի այլ շատ փոքր արահետի եմ հասնում: Երևի մարդկանց քայլելուց ակամա է առաջացել: Չէ՞ որ այսպես է ստեղծվում նորը:
Այնուամենայնիվ, քարանձավին չեմ հասնում: Տեսիլքի նման որքան ցանկանում եմ մոտենալ, ճանապարհն այնքան հեռու է փախչում: Բայց տարօրինակ է. այն ինձ չի լքում, ուղիղ է, որևէ տեղ չի պատնեշվում: Չէ՞ որ իմ հավանած ճանապարհն է:
Ժամանակի ծանր պայմաններին բախվելիս հուսալի ձևեր սովորեցնող ճանապարհ: Յուրաքանչյուր քայլին իր առանձին անունով ծանոթ` Հանրապետության պողոտա, Ռ. Ջ. փողոց, Աշոկի մայրուղի,…տարբեր վայրեր, տարբեր անուններ:
…Երբ ես հանգստանալ եմ ուզում, հեռու՛-հեռվում մշուշի մեջ քարանձավի ուրվագծերն եմ նշմարում: Չնայած մարմնական հոգնությանը` իմ հոգում դեռ բուռն ոգևորություն է: Ես չհանգստանալով առաջ եմ գնում` հիմա մեծ արագությամբ: Ենթադրում եմ` քարանձավը մոտենում է: Հենց իմ` քարանձավ հասնելուց առաջ մի տագնապի ազդանշան է լսվում: Ոտքերս ընդարմանում են: Սա ի՞նչ ազդանշան է: Ու՞մ ազդանշանն է: Հո այստեղ չի՞ ճանապարհի վերջը, վերջին կանգառը: Անկասկած, այս ազդանշանը կարող է հենց ճանապարհինը լինել: Չգիտեմ` ինչ անել: Ինձ համար այս ճանապարհն ու կանգառը հանելուկ դարձան:
Այս ճանապարհով ինչքա՛ն մարդիկ են անցել` թիվ ու հաշիվ չկա: Բուդդան էլ է այս ճանապարհով անցել, Աշոկն էլ: Ծերուկն ասում էր` այս ճանապարհով ինչքան մարդիկ անցել են, նրանց վերադարձը չի տեսել: ՙՉի տեսել՚… Ոտքերս նորից դողում են: Թուլանում են: Ի՞նչ հանելուկ է սա:
Կանգ չեմ առնում: Քայլելն իմ պարտականությունն է` կատարում եմ: Երկինքն ամպերով է պատվում: Ամպամածությունը քարանձավի ուղղության սարսափն է՜լ ավելի է ուժեղացնում: Այնուամենայնիվ, իմ մեջ հետաքրքրություն կա, կասկած չկա: Երևի դրա համար էլ չեմ վախենում: Վախը մարդու կյանքի մասնակի խոչընդոտ է:
Իմ պինդ ոտքերը, երբ հասնում են քարանձավին, իմ հոգու ամբողջ խանդավառությունը մարում է: Քարանձավում թանձր մթություն է տիրում: Ես ճանապարհը գտնելու փորձ եմ անում, ճանապա՛րհ: Ճանապարհի վերջին կանգառը: Այն, ինչը վերջին կանգառ է համարվում: Սակայն ես թանձր մթության այս մշուշը չեմ կարողանում ճեղքել: Չորս կողմը փռված մթության պատճառով ոչինչ էլ չեմ տեսնում… Անզորություն… Ես ինձ կույր եմ զգում:
Երբ անկարող եմ դառնում ցրել չորս կողմս փռված այս թանձր խավարը, այդժամ սիրտս սկսում է արագ բաբախել, և վախն ակամա պատում է ինձ: Ա՛հ… ա՛հ… Մարմինս դողում է… Համրանում եմ ու քարանում… Արդյոք սա՞ է ճանապարհի վերջին կանգառը, որտեղ հասնելով մարդու մարմինն ամբողջությամբ թուլանում է… Վերջին վա՛յրը: Երևի վերջին ճանապա՛րհը: Եվ ես անէանում եմ:

Թարգմ. Գայանե Աղամալյան

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

10 Դկտ

Ես մանրբուրժուական գրող եմ, և իմ տեսակետը միշտ եղել է մանրբուրժուական: Դա իմ մակարդակն է: Իմ ռակուրսը: Եթե ես չդառնայի գրող, ապա կցանկանայի դաշնակահար լինել որևէ գիշերային ակումբում: Այնտեղ ես կօգնեի սիրահարներին, որ նրանք էլ ավելի ամուր սիրեին միմյանց:
Իմ խնդիրն այն է, որ ինձ սիրեն: Դրա համար էլ ես գրում եմ: Ես շատ եմ վախենում, որ գոյություն ունի ինչ-որ մեկը, ով ինձ չի սիրում, և ես ուզում եմ, որ նա սկսի սիրել ինձ այս խոսքերի համար: Ես միշտ երազել եմ հորինել «օճառային» օպերաներ: Ինձ նման մարդկանց համար, ովքեր մի բան են ցանկանում՝ որ իրենց սիրեն կատարած գործի համար, «օճառային» օպերան վեպից ավելի արդյունավետ է: Ես փորձել եմ հեքիաթներ գրել, բայց բան դուրս չեկավ: Դրանցից մեկը ես տվեցի իմ որդուն, երբ դեռ փոքր էր: Նա հեքիաթն ինձ վերադարձրեց այս խոսքերով. «Հայրիկ, դու մտածում ես, որ երեխաները լրի՞վ բութ են»: Պետք է ականջալուր լինել երեխայի ձայնին, որը դու էլ եղել ես ինչ-որ ժամանակ և որը դեռ գոյություն ունի քո ներսում ինչ-որ տեղ: Եթե մենք ականջ դնենք մեր ներսի երեխային, մեր աչքերը կրկին կվերագտնեն իրենց փայլը: Եթե մենք կորստյան չմատնենք կապն այդ երեխայի հետ, չի խաթարվի նաև մեր կապը կյանքի հետ…

ԻՆՉՈ՞Ւ ԹԱԳԱՎՈՐԸ ՉԷՐ ԾԻԾԱՂՈՒՄ

9 Դկտ

Ժամանակագրության մատյանները պատմում են մի թագավորի մասին, որ երբեք չէր ծիծաղում կամ հազվադեպ էր ծիծաղում։ Իշխաններն ու նախարարներն աղաչեցին թագավորի եղբորը, որ իրենց տեղեկացնի արքայի տրտմության պատճառը, թե ինչո՞ւ է երբեք կամ հազվադեպ ծիծաղում, այլ միշտ տխուր-տրտում է օրն անցկացնում։ Եղբոր հարցին թագավորը պատասխանում էր.
-Մի ուրիշ օր կհայտնեմ քեզ։
Այնժամ թագավորը հրամայեց խորունկ փոս փորել և այն մինչև կեսը կայծկլտացող կրակով լցնել։ Հետո պատվիրեց փոսի վրա հին ու փտած աթոռ դնել եւ աթոռի վերևում բարակ թելից երկսայրի սուր կախել, իսկ նրա մոտ հրամայեց սեղան դնել՝ պատրաստված ամեն տեսակ կերակուրներով ու խորտիկներով և անուշահամ գինիով։ Իր եղբորը նստեցրեց այդ աթոռի վրա և սուսերամերկ չորս մարդիկ էլ նրա շուրջը կանգնեցրեց, մեկին՝ թիկունքից, երկրորդին՝ առջևից, երրորդին՝ աջից, չորրորդին էլ՝ ձախից, ովքեր իրենց սուսերները նրան մոտեցրին։ Եվ հրամայեց նրա առջև նվագել բոլոր քնարներն ու նվագարանները։ Եվ այդ ամենից հետո թագավորը եղբորն ասաց.
-Ուրախ լեր և զվարճացիր, կեր, խմիր, և թող քո սիրտն ուրախանա։
-Ինչպե՞ս կարող եմ ուրախանալ կամ ծիծաղել,- պատասխանեց եղբայրը,- երբ ամեն կողմից մեծ անձկության մեջ եմ։ Թե վար նայեմ, կրակ կտեսնեմ, թե կամենամ սեղանին մոտենալ՝ փտած աթոռս կջարդվի, և կրակի մեջ կընկնեմ, թե վեր նայեմ, մերկ սուր կտեսնեմ՝ բարակ թելից կախված, թե նայեմ առաջ կամ ետ, աջ կամ ձախ, ամեն կողմից պաշարված եմ մերկ սուսերներով։ Եվ այսպես, որովհետև այսպիսի նեղությունների մեջ եմ ընկել, չեմ կարող ոչ ուտել, ոչ խմել, ոչ էլ ուրախանալ։
Այնժամ թագավորն իր եղբորն ասաց.
-Ինչպիսի վիճակում որ դու ես այժմ, նույնպիսին էլ ես եմ ամեն ժամ, քանզի երբ վեր եմ նայում, այնտեղ իմ դատավորին եմ տեսնում, որ ինձ դատելու է, և նրան հաշիվ եմ տալու իմ բոլոր մտքերի, խոսքերի ու գործերի համար։ Եթե վար եմ նայում, մտածում եմ դժոխքի կրակի և դատապարտյալների տանջանքների մասին, որոնց հետ և դատապարտվելու եմ հավիտյան, եթե մի մահացու մեղքով իսկ այս աշխարհից ելնեմ։ Երբ առաջ եմ նայում՝ մտածում եմ մահվանս մասին, որին ամեն օր մոտենում եմ և չգիտեմ իմ մահվան ժամն ու տեղը։ Երբ ձախ եմ նայում, դևերին եմ տեսնում, որոնք գիշեր-ցերեկ իմ անձն են փնտրում և իմ փրկությանը հակառակ են։ Երբ աջ եմ նայում, տեսնում եմ Աստծո հրեշտակներին, որոնք միշտ բարի խորհուրդներ էին տալիս և ինձ չար ճանապարհից դարձնում էին, որոնք, ավաղ, բավականաչափ չկատարեցի ու նրանց բարի խրատներին չհետևեցի։ Եվ երբ խորհում եմ, որ այս ամենն ինձ վրա և իմ շուրջն է, ինչպե՞ս կարող եմ ուրախանալ այս աշխարհում, կամ սիրտս ինչո՞վ կարող է զվարճանալ։

ԱՐԹՈՒՐ ՉԱՐԼԶ ԿԼԱՐԿ

9 Դկտ

Բավականին անհարիր է այս մոլորակն անվանել Երկիր, երբ ակնհայտ է, որ այն Օվկիանոս է: Ու դեռ պետք է ապացուցել, որ բանականությունը գոյատևման համար իրենից ինչ-որ օգուտ է ներկայացնում:
Մի՞թե խելացի մի մարդ ժամանակին չէր ասել, որ քաղաքականությունը հնարավորի արվեստն է: Հենց դա է պատճառը, որ քաղաքագետներին հետաքրքրում են երկրորդ կարգի ուղեղները: Իսկ հանճարները նախընտրում են մարտահրավեր նետել անհնարինին: Հնարավորի սահմանները հայտնաբերելու միակ ուղին դրա սահմաններից ու անհնարից հեռանալն է: Եթե ճանաչված, բայց ծեր գիտնականը պնդում է, թե ինչ-որ բան հնարավոր է, նա համարյա որոշակիորեն իրավացի է: Եթե նա պնդում է, թե ինչ-որ բան անհնար է, նա, շատ հավանական է, սխալվում է: Միայն անգիտակիցն է վրդովվում անխուսափելիից:
Հավանական է, որ մեր դերն այս մոլորակի վրա այն չէ, որ պատվենք Աստծուն, այլ այն, որ ստեղծենք նրան: Հավատը այն բանի ընկալումն է, որ այն, ինչ մեզ հայտնի է, ճիշտ չէ:

Վախեցած Շևարդնաձեն կամ Ռոքի թունել-2

9 Դկտ

Բավական է, որ հայ-վրացական հարաբերություններում աննշան ջերմացման միտումներ նկատվեն, երբ անմիջապես գտնվում է մեկը, ով թեթև ձեռքով պղտորում է զուլալվող ջրերը: Այս անգամ իր ձեռքերը թացացնելուց չխորշեց Վրաստանի նախկին նախագահ Էդվարդ Շևարդնաձեն: Ծերուկին լուրջ անհանգստացրել էր Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանի այցը Վրաստան և առանձնապես այն փաստը, որ երկու երկրների միջև համաձայնություն էր ձեռք բերվել նոր թափ հաղորդել Գոդերձի լեռնանցքով Հայաստանն ու Բաթում քաղաքն իրար կապող մայրուղու շինարարությունը: Համատեղ ասուլիսի ժամանակ Հայաստանի նախագահն ասաց, որ «2012-ին շահագործման կհանձնվի «Հյուսիս-հարավ» մայրուղին, որը կմիանա Նինոծմինդա-Բաթում ճանապարհին, ինչը հնարավորություն կտա որակյալ ճանապարհով Պարսից ծոցից Վրաստան բեռներ փոխադրել», իսկ Վրաստանի նախագահ Սահակաշվիլին իր հերթին շեշտեց, թե դա ավելի կմեծացնի հայ զբոսաշրջիկների հոսքը Վրաստան:
Թվում է՝ ցանկությունների ու հեռանկարների մեջ դժվար է ուրիշ մի բան գտնել, քան երկկողմանի շահավետություն և փոխադարձ շահագրգռվածություն: Բայց արի ու տես, որ Շևարդնաձեին հաջողվեց երրորդն էլ գտնել, և դա այլ բան չէր, քան սպառնալիքը: Ըստ նրա, Հայաստանն Աջարիային կապող ավտոմայրուղու նախագիծը կարող է ժողովրդագրական խնդիրներ առաջացնել Վրաստանում: Ահա այսպես նա իր վախերը կիսեց «Ասավալ-Դասավալի» շաբաթաթերթին տված հարցազրույցում: Եվ որպեսզի սեփական հոգու տագնապներն էլ ավելի առարկայական մատուցվեն, Շևարդնաձեն հուսահատված բացականչեց. «Նայեք Աբխազիային. այնտեղ ավելի շատ հայեր են ապրում, քան աբխազներ»։ Ավելորդ է ասել, որ իրավիճակի գույները խտացնելու համար նրան ևս մի փաստարկ էլ էր անհրաժեշտ, և այդ նպատակի համար սկսեց ինչ-ինչ դատողություններ անել այն մասին, թե իբր չի բացառում, որ Վրաստանի իշխանությունները զիջման կգնան, Հայաստանին կվերադարձնեն Վրաստանի տարածքում գտնվող «վիճելի եկեղեցիները» և այլն, և այլն:
Կա երկու տարբերակ այսպիսի մտքեր արտահայտելու համար: Կամ մարդը պիտի բացարձակ անտեղյակ լինի, կամ նա մտադրվել է միտումնաբար սադրանք հրահրել և թշնամանք սերմանել հայերի հանդեպ: Ինչ խոսք, Շևարդնաձեին անտեղյակ համարելը լուրջ չէ: Կնշանակի՝ մնում է երկրորդ տարբերակը: Եվ հիմա բացատրենք, թե ինչու: Վրաստանի հարավ-արևմուտքում գտնվող Աջարիայում, համաձայն վերջին տվյալների, ապրում են շուրջ 12 հազար հայեր, այն դեպքում, երբ այդ ինքնավար հանրապետության բնակչությունը կազմում է ավելի քան 380 հազար: Այժմ ինքներդ հաշվեք, թե դա որ տոկոսն է և որքանով կարող է իրենից ժողովրդագրական պատկերը փոփոխելու վտանգ ներկայացնել: Ավելորդ է նշելը, որ վրացիները Աջարիայի բնակչության 93, 4 տոկոսն են կազմում, իսկ, ասենք, ռուսները հայերից ավելին են: Ի դեպ, 20 տարի առաջ տեղի հայկական համայնքն ավելի մեծ էր. այն ժամանակ նրանց թիվը հասնում էր 20 հազարի: Ու եթե խոսելու լինենք ժողովրդագրության մասին, ապա ակնհայտը անկումն է, այլ ոչ թե աճը: Դրա հետ մեկտեղ մայրուղու առկայությամբ հոսք պայմանավորելը ու դեռ դա Աբխազիայի հետ համեմատելն առնվազն հիմարություն է: Ո՞վ չգիտի, որ արդեն քանի տարի փակ են ոչ միայն Հայաստանից դեպի Աբխազիա տանող ճանապարհները, այլև երկաթգիծը: Սակայն այսպիսի իրողությունները հազիվ թե Շևարդնաձեին խանգարեն իր ասելիքը պնդելու համար: Ու քանի որ առիթը ներկայացել է, ապա կարծում ենք, արժե նաև նշել, որ նման միտումը միայն զառամյալ գործչի մտասևեռումը չէ: Եկեք վերհիշենք, թե ինչպես էին ոչ հեռու անցյալում վրացի քաղաքականագետները մեղադրում սեփական կառավարությանն անհեռատեսության մեջ՝ նշելով, որ Ախալքալաք-Բաթում ավտոմայրուղու ստեղծման գաղափարն ընդունվել է այն իշխանական համակարգի կողմից, որը Վրաստանին հասցրեց ռազմական դրության և պետականության մասնատման: «Եթե ավտոմայրուղին դառնա ռուսական անձնագրերի բաժանման համաճարակի աղբյուր, թող ոչ ոք չնեղանա, եթե Վրաստանը դադարեցնի մայրուղու շինարարությունը»,- բացահայտ սպառնալիք էր հղում քաղաքագետ Սոսո Ցիսկարիշվիլին՝ հարցը տեղափոխելով միանգամայն այլ հարթություն: Այո, բազմաթիվ վրացիներ այսօր էլ Հայաստանից եկող ռուսական վտանգի ուրվականն են տեսնում և համոզված պնդում են, թե Երևան-Բաթում ավտոմայրուղին կարող է դառնալ «Ռոքի թունել-2»՝ հանգեցնելով Վրաստանի հերթական մասնատմանը: «Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել, որ Գյումրիում տեղակայված ռուսական զորքն այդ ճանապահով չի շարժվի Վրաստան»,- կրկնում են նրանք: Իսկ եթե ասվածին գումարենք նաև այն, թե իբր մայրուղին կօգնի ջավախահայերին հանդես գալու Վրաստանի դեմ, ապա ամբողջական կդառնան այս ողջ սադրանքի ոչ միայն ծավալները, այլև անհեթեթության խորությունը: Նման պարագայում ուղղակի անիմաստ է դառնում մարդկանց բացատրել այն պարզ ճշմարտությունը, որ խնդիրները ծնվում են ոչ թե թունելներից կամ մայրուղիներից, այլ հանգամանքներից ու արատավոր քաղաքականությունից…
Վերադառնալով Շևարդնաձեի անձին, թերևս արժե մեջբերել Ռազմավարական և միջազգային հետազոտությունների վրացական հիմնադրամի ղեկավար, քաղաքագետ Ալեքսանդր Ռոնդելի մեկնաբանությունից մի հատված, որ վերաբերում է արծարծվող խնդրին. «Նա չափազանց շատ մեկնաբանություններ, գնահատականներ է տալիս, ընդ որում` դրանք ոչ միշտ են ադեկվատ: Հավանաբար, պատճառներց մեկը տարիքն է… Շևարդնաձեն հանգստի մեջ է, և, ըստ ամենայնի, ջանում է ռևանշի հասնել գործող իշխանությունների նկատմամբ: Նրա մեջ վիրավորանքն է խոսում»,-նշել է Ռոնդելին` ընդգծելով, որ ոչ մի էական գնահատական Շևարդնաձեի խոսքերի տակ պետք չէ փնտրել: «Այդ հայտարարությանն ընդհանրապես պետք չէ ուշադրություն դարձնել»,-եզրափակել է նա:
Ինչ խոսք, կարելի էր նաև ուշադրություն չդարձնել, եթե դա լիներ միակ ու վերջին ասույթը հայերի հասցեին: Կարելի էր նույնիսկ ըմբռնումով վերաբերվել, եթե Աջարիայի ժողովրդագրական ապագայով անհանգստացողները նշեին նաև այն մասին, թե վերջին մի քանի տարիների ընթացքում Բաթումում թուրքական խոշոր ընկերություններն ինչպիսի լուրջ ներդրումներ են անում, ինչպես են հայտնի թուրք գործարարները Աջարիայում տներ գնում, բնակություն հաստատում, և թուրքերի թիվն այդ վայրերում ինչպիսի զգալի աճել է արձանագրել: Բայց չէ: Ինչու՞ վիրավորել բարեկամ թուրքերին, եթե կան հայերը:
Իբրև ասվածի հավելում նշենք նաև, որ այս օրերին ակտիվացել են հայ-աջարական շփումները: Գործարարների, դիվանագետների ու պաշտոնյաների հանդիպումների ժամանակ քննարկվում են գյուղարտադրության, գյուղմթերքների վերամշակման, առևտրաշրջանառության բնագավառներում Հայաստանի ու Աջարիայի միջև համագործակցության զարգացման, ներդրումների խթանման հարցեր: Ծրագրվում է առաջիկայում Բաթումում անցկացնել հայկական մշակույթի օրեր: Անդրադարձ է եղել Աջարիայում հայ աշակերտների շրջանում հայոց լեզվի, գրականության և պատմության ուսուցման որակը բարձրացնելու անհրաշետությունը։ Ինչպես ասում են, քարավանը առաջ է շարժվում, որքան էլ մոտակայքից լսվում են այլ չորքոտանիների ձայները…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԱՂՔԱՏԸ ԿՈՐՑՐԵՑ ԵՐՋԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

8 Դկտ

Մի մեծահարուստ ուներ մեծ ու ընդարձակ տուն՝ կից մի շինական աղքատի տան։ Մի օր անկողնում պառկած՝ վշտանում էր և ննջել չէր կարողանում՝ ինչքեր ձեռք բերելու խորամանկության և առավել ագահության համար։ Եվ լսում էր, որ աղքատը, թոնրի մոտ նստած, իր որդիների հետ ուրախանում էր, իսկ գիշերվա մնացած մասն անուշ քնով անցնում, առավոտյան էլ կինը հազիվ էր զարթնեցնում, որպեսզի վեր կենա և գործի գնա։ Մեծահարուստը, այս լսելով եւ նախանձելով նրա ուրախությանը, մտածեց նրան իր տրտմությանն ու տառապանքներին հաղորդակից դարձնել։ Գիշերը վեր կենալով և աղքատի տան դուռը բացելով՝ դռնից դրամով լի քսակ կախեց, ինչն առավոտյան աղքատը գտնելով, չէր կամենում սովորական ձևով դրամ վաստակելու գնալ, վախենալով, թե միգուցե մեկը գողանա այդ դրամը։ Եվ մտքում վարանում էր, որ դրացիները կամ կինը չիմանան դրամը գտնելու մասին։
Ապա դրամը դրեց խոտի տակ, որտեղ ննջում էր, և պատճառաբանելով, թե հիվանդ է, պառկեց դրամի վրա, մինչև որ դրամի ինչ անելը որոշի։
Եվ երբ բազում օրեր այսպիսի վշտի մեջ էր, չէր ուրախանում և դադարել էր երգելուց, գիշերը նրա մոտ եկավ մեծահարուստը և նրա մասին հարցրեց։ Կինը պատասխանեց.
-Հիվանդացել է։
-Ես իսկույն նրան կբժշկեմ,- ասաց մեծահարուստը։
Եվ գալով նրա մոտ՝ ծածուկ նրան ասաց. «Վերադարձրո՛ւ իմ դրամը, որ վերցրել ես այսինչ տեղից, ապա թե ոչ՝ քեզ կախել կտամ»։
Աղքատն էլ, վախենալով, վերադարձրեց դրամը և նախկին ուրախությունը ձեռք բերեց։

ՌԵՅ ԲՐԵԴԲԵՐԻ

8 Դկտ

Մենք սիրում ենք մայրամուտը սոսկ այն բանի համար, որ այն տեղի է ունենում օրվա մեջ միայն մեկ անգամ:
Առաջին բանը, որ իմանում ես կյանքում, այն է, որ դու հիմար ես: Վերջինը, որ իմանում ես, այն է, որ դու էլի նախկինի պես հիմար ես: Այն ամենն, ինչ անսպասելի եկել է քեզ մոտ ու պիտի մնա և այլևս երբեք չի լքելու՝ «Ես ողջ եմ» միտքն է: Ես իսկապես ողջ եմ: Նախկինում ես այդ մասին չգիտեի: Իսկ գուցե գիտեի, բայց չեմ հիշում: Սակայն ոչինչ հնարավոր չէ հավերժ պահպանել: Կյանքը միայնություն է: Աշխարհ ես գալիս, մեծանում ես, ծերանում ես, մեռնում ես: Ծնունդդ քեզնից անկախ է: Սակայն հասակ առնելու, ծերանալու, մեռնելու հետ գուցե թե կարելի՞ է ինչ-որ բան անել: Մեզ բոլորիս համար դժվար է հավատալ, յուրաքանչյուրիս համար դժվար է հավատալ, որ մնացյալ ամեն բան գոյություն ունի, քանի որ մենք չափից ավելի հեռու ենք մեկս մյուսից: Երբ ամբողջ ժամանակ ապրում ես մարդկանց կողքին, նրանք ոչ մի կաթիլ չեն փոփոխվում: Դու զարմանում ես փոփոխություններից միայն այն դեպքում, երբ միառժամանակ բացակայում ես: Իսկ երբ ապրում ես հեռվում, շատ բան ես կորցնում, այդ թվում նաև վախը: Եվ ես հիմա չեմ վախենում…

Գեղեցիկ հայտարարություն անորոշ ապագայի համար

8 Դկտ

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների պատվիրակությունների ղեկավարների և Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարների համատեղ հայտարարությունը, որն ընդունվեց Վիլնյուսում, կարող է բավականություն պատճառել միայն դրա հեղինակներին: Ամեն դեպքում, այսպիսին է ընդհանուր տրամադրվածությունը, իսկ անտարբերության գլխավոր պատճառն այն է, որ հայտարարության մեջ որևէ նոր բան չէր ասում: Բացառություն կարող է կազմել միայն այն հատվածը, ուր նշվում էր, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԱԳ նախարարները տեղեկացրել են իրենց երկրների նախագահների պատրաստակամության մասին՝ անցկացնել հերթական համատեղ հանդիպումը մոտ ապագայում` համանախագահ երկրների հովանու ներքո, «հիմնվելով վերջին շրջանի փորձի վրա, շարունակելու ուղիղ երկխոսությունը` իրենց ժողովուրդներին խաղաղություն, կայունություն և բարգավաճում բերելու ուղղությամբ»: Եղածին կարելի է հավելել նաև այն, որ ԵԱՀԿ Գործող նախագահ, Լիտվայի արտգործնախարար Աժուբալիսը հայտարարեց, թե հուսադրված է այդ հայտարարությամբ և հույս ունի, որ այն կնպաստի ղարաբաղյան հակամարտության գործընթացում առաջընթացին: Նա կողմերին կոչ արեց անհապաղ լրացուցիչ քայլեր ձեռնարկել հրադադարի պահպանման համար, համաձայնեցնել շփման գոծում միջադեպերի հետաքննության անցկացման մեխանիզմները և հեռացնել դիպուկահարներին:
Եթե անկեղծ լինենք, ապա սրանք նման են այն մարդու խոսքերին, ով պատրաստվում է հանձնել էստաֆետը մեկ ուրիշին և հրաժեշտից առաջ ասում է. «Ճիշտ է, ինձ ոչինչ չհաջողվեց անել, բայց որևէ վատ բան էլ չի կատարվել»: Այս առումով հասկանալի է դառնում, թե ինչու էր շեշտված ոգևորություն հանդես բերում Իռլանդիայի փոխվարչապետ, ԱԳ նախարար Իմոն Գիլմորը՝ ԵԱՀԿ ԱԳ նախարարների խորհրդի նիստում տեղեկացնելով, որ Իռլանդիան մտադիր է սեփական փորձը կիրառել ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանն աջակցելու հարցում: Հիշեցնենք, որ 2012թ. Իռլանդիան է լինելու ԵԱՀԿ-ն նախագահող երկիրը, և այսօրվանից նրանք արդեն մտադիր են իրենց նախագահության ընթացքում ավանդ ներդնել կարգավորման գործում` հիմնվելով Հյուսիսային Իռլանդիայի հակամարտության կարգավորման սեփական փորձի վրա: Այս հեռանկարային խոստումը հազիվ թե որևէ լավ բան ենթադրի թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ իռլանդական և ղարաբաղյան հարցերը ընդհանուր քիչ բան ունեն, իսկ նույն մեխանիզմի կիրառումը իրարից արմատապես տարբեր իրավիճակներում որևէ դրական արդյունքի չի կարող հանգեցնել:
Այսպիսով, եթե փորձելու լինենք գնահատել վիլնյուսյան ձեռբերումները, ապա կարող ենք առայժմ արձանագրել միայն այն, որ հնգյակի՝ հայտարարությամբ հանդես գալու հիմնական նպատակը քաղաքական անդրադարձն էր ղարաբաղյան հակամարտությանն այն պայմաններում, երբ իրական գործընթաց չկա: Բացի այդ, հիշյալ փաստաթուղթը չի պարունակում կողմերի որևէ պարտավորություն: Եզակի «սրբագրում» կարելի է համարել ստստուս-քվոյի պահպանման անընդունելի լինելու մասին դրույթը, սակայն դա էլ նորություն չէ, եթե հիշենք, որ նույն միտքը միջնորդները կրկնում են իրենց բոլոր հրապարակային ելույթների ժամանակ: Եվ ստացվում է, որ իրականության մեջ կողմերը խնդիր ունեն սոսկ ֆիքսել ներկա վիճակը և թույլ չտալ որևէ լարվածություն:
Վերադառնալով ԵԱՀԿ ոչ հրապարակային, այլ իրական մտադրություններին, հարկ է ուշադրություն դարձնել Եվրամիության խորհրդի գլխավոր քարտուղարության քաղաքական բաժնի ղեկավար Հելգա Շմիդտի այն մտքերի վրա, ըստ որի ԼՂ կարգավորման գործում առաջընթացի բացակայության պատճառով իրավիճակի հետագա լարումը կարող է դրամատիկ հետևանքներ ունենալ ողջ տարածաշրջանի համար, ուստի Եվրամիությունն ակտիվացնում է իր ներկայությունը այդ գոտում: Վերջին շրջանում ԵՄ-ի զանազան պաշտոնյաներ սկսել են հաճախ ակնարկել մեր տարածաշրջանում իրենց ներկայության ու ակտիվության մասին, սակայն առայժմ այնքան էլ պարզ չէ, թե ինչպես դա պիտի արտահայտվի: Հիմա նրանք խոսում են ԼՂ շփման գծում միջադեպերի ուսումնասիրման մեխանիզմների գործադրման մասին: Իսկ դա ոչ միայն չափազանց բարդ գործ է, այլև կարող է կյանքի կոչվել մի քանի եղանակներով: Բանն այն է, որ վերահսկիչ այդ կառույցը կարելի է ստեղծել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում, ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո կամ խաղաղարար ուժերի միջոցով: Առաջին դեպքում դա կավելացնի Մինսկի խմբի կշիռը, քանի որ վերջին շրջանում հաճախ են լսվում քննադատական գնահատականներ նրա հասցեին: Ինչ վերաբերում է խաղաղարարների տեղակայման հնարավորությանը, դա գործնականում անհնար է: Ոչ Երևանում, ոչ Բաքվում դրան չեն համաձայնվի:
Առաջին հայացքից կարող էր անակնկալ դիտվել նաև ադրբեջանական կողմի բառապաշարում նոր եզրույթների օգտագործումը: Օրինակ, Ադրբեջանի ԱԳ նախարար Էլմար Մամեդյարովը Վիլնյուսում հայտարարեց, թե Ադրբեջանը պատրաստ է միջազգային իրավունքի նորմերին համապատասխան անհրաժեշտ զիջումների գնալ ինքնորոշման շրջանակներում: Զիջումների մասին Բաքվի ակնարկը կարող էր նույնիսկ սենսացիա համարվել, եթե դրանից անմիջապես հետո Մամեդյարովը չհավելեր, թե ստատուս-քվոյի պահպանումը սպառնալիք է տարածաշրջանի անվտանգության համար, իսկ այնուհետև Հայաստանին չմեղադրեր մադրիդյան նորացված սկզբունքները չընդունելու մեջ: Այս պարագայում ակնհայտ է դառնում, որ զիջում ասվածը բոլորովին էլ այն զիջումը չի, ինչը կարելի է ընկալել իր բառացի իմաստով: Շատ ավելի ակնհայտ է այն փաստը, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև իրական մերձեցում չկա, ինչը թույլ կտար գոնե հույս փայփայել կարգավորման գործընթացում առաջընթացի հեռանկարների մասին: Այս առումով միանգամայն իրավացի է քաղաքագետ Ալեքսանդր Կարավաևը, ով հնգյակի հայտարարության մասին ասում է. «Դրանք հերթապահ խոսքեր են` ուղղված Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների նոր հանդիպման համար մեդիա-տարածություն նախապատրաստելուն: Եղած փորձն ապացուցում է, որ նման արտահայտությունները տարիներ շարունակ արվել են հենց այդ նպատակով: Այս խոսքերը կողմերի իրական մերձեցում չեն արտացոլում»:
Վերջին իրադարձությունները հիմք տվեցին մի շարք դիտորդների հանգելու այն եզրակացությանը, որ առ այսօր Երևանի ու Բաքվի վրա բացահայտ, լուրջ ճնշում չի ցուցաբերվել, քանի որ միջնորդները չեն ցանկանում դրանով ավելորդ անգամ բորբոքել հասարակական կարծիքը: Նրանց գլխավոր նպատակն է պահպանել ստատուս-քվոն: Եվ ըստ այդմ, ամենայն հավանականությամբ մոտակա երկու տարիներին միջնորդների գործունեությունը կուղղվի ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման գործընթացում կայունության պահպանմանը: Նույն կերպ ոչ ոք լրջորեն չի վերաբերում առաջիկա երկու տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի հարցի ռազմական ճանապարհով լուծման հավանականությանը, քանի որ դա կարող է աղետ դառնալ բոլորի համար։ Ինչ վերաբերում է Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների առաջիկա հանդիպմանը, ապա դա էլ կլինի հերթականը և որևէ որոշիչ դեր չի խաղա հակամարտության կարգավորման գործընթացում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Ռուսական բունտը և ցարի պատասխանը

7 Դկտ

Ռուսաստանի Պետդումայի ընտրությունների վերջնական պատկերը ներկայացավ այսպիսի արդյունքներով` իշխող «Եդինայա Ռոսիան» ստացավ ձայների 49,3 տոկոսը, Կոմկուսը` 19,2, Լիբերալ-դեմոկրատները` 12, «Սպրավեդլիվայա Ռոսիան»` 13,25 տոկոս քվե: Սակայն մյուս քաղաքական ուժերի ճակատագիրն ու նրանց ձեռքբերումները կամ կորուստները ակնհայտորեն քիչ են հետաքրքրում մարդկանց, փոխարենը բոլորի ուշադրությունը բևեռվել է այն փաստի վրա, որ «Եդինայա Ռոսիան» նախորդ՝ 2007 թվականի ընտրությունների համեմատ կորցրեց շուրջ 15 տոկոս կամ, որ նույնն է՝ մոտ 13 մլն ընտրողի: Նման շրջադարձն, ինչ խոսք, չի կարելի որակել այլ կերպ, քան որոշակիորեն անսպասելի: Սա նաև նշանակում է, որ «Եդինայա Ռոսիան» կորցնում է ոչ միայն սահմանադրական, այլև բացարձակ մեծամասնությունը, և ստիպված է լինելու ձգել գոտիները: Իսկ երբ ընդհանուր առմամբ հաղթանակ տարած կուսակցությունը սկսում է բացատրություններ փնտրել իր պարտության նմանվող հաղթանակի մասին, կնշանակի կացությունն իսկապես մտահոգիչ է: Օրինակ, նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը կարծում է, թե հարազատ թիմի ցածր արդյունքի մեղավորը տնտեսական ճգնաժամն է` դա գնահատելով որպես «ժողովրդավարությունը՝ գործողության մեջ»՝ չբացառելով «կոալիցիոն լուծումները»: Սակայն փորձագետներն ու իշխանության ընդդիմախոսները չեն կիսում այս հիմնավորումը: Նրանց կարծիքով արդյունքները պայմանավորվել են ոչ միայն ընդդիմադիր ընտրազանգվածի ակտիվացմամբ, այլև վատ կազմակերպված նախընտրական քարոզարշավով: Սրա հետ մեկտեղ հազարավոր մարդիկ պնդում են, որ քվեարկությունն ուղեկցվել է բազմաթիվ խախտումներով, և բողոքի ակցիաներ են անցկացնում՝ պահանջելով չեղյալ հայտարարել դրանք։ Որոշ քաղաքական ուժեր արդեն իսկ պատրաստվում են բողոքարկելու ընտրությունները, և հայտարարում են, թե «Եդինայա Ռոսիան» յուրացրել է ընտրողների 15 տոկոս ձայները, քանի որ իրականում ջախջախիչ պարտություն է կրել՝ հավելագրելով 12-15 տոկոսը: «Ընտրությունները բացարձակ հակաօրինական էին ինչպես իրավական, այնպես էլ բարոյա-էթիկական տեսանկյունից»,- ասում են նրանք:
Արտաքին աշխարհն իր հերթին սեփական եզրահանգումներն է հրապարակ բերում՝ հայտարարելով, թե ռուսական ընտրությունները ցույց տվեցին, որ Պուտինի կուսակցությունը կորցրել է բնակչության աջակցությունը ու այլևս երկրում չունի մեծ քաղաքական ազդեցություն: «Կրեմլն օգտագործել է ավտորիտար սցենարների գրեթե բոլոր տրյուկները, որպեսզի խեղդի այլակարծությունը և պաշտպանի Վլադիմիր Պուտինի ու նրա շրջապատի իշխանությունը: Սակայն ռուսաստանցիները անակնկալ են մատուցել ժամանակակից ցարին»,- գրել է The Wall Street Journal-ը:
Ռուսաստանի մշտական մրցակից ԱՄՆ-ն չէր կարող բաց թողնել նման հնարավորությունը՝ Մոսկվային չհայտնելու իր «լուրջ անհանգստության» մասին: ԱՄՆ պետքարտուղար Հիլարի Քլինթոնն անմիջապես հանդես եկավ խախտումների մասին դիտողություններով, պահանջեց հետաքննել դրանք և ընտրությունները որակեց ոչ արդար, ոչ էլ ազատ: «Մենք նաև անհանգստացած ենք, որ ռուս դիտորդները ենթարկվել են հետապնդումների, իսկ կայքերը՝ կիբերհարձակումների»,-նշեց պետքարտուղարը: Իր հերթին ԵԱՀԿ-ն նախնական գնահատական հնչեցրեց՝ արձանագրելով, թե գրանցվել են լցոնումներ, ընտրացուցակների կեղծումներ ու մտահոգիչ այլ գործողություններ: Սա պիտի որ լրջորեն զայրացներ ռուսներին: Սակայն Մեդվեդևը բավականին մեղմ պատասխան տվեց արտասահմանցի գործիչներին` նշելով, որ «Ռուսաստանի քաղաքական համակարգը երկրի ներքին գործն է»: Անհամեմատ չոր էր Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի քարտուղար Նիկոլայ Կոնկինի արձագանքը, ով պետքարտուղարին խորհուրդ տվեց ուշադրությունն ուղղել ամերիկյան ընտրական համակարգի աղաղակող թերացումների վրա:
Բայց դրսի քննադատողների հետ վիճաբանելուց շատ ավելի կարևոր է հանդարտեցնել այն կրքերը, որոնք հասունանում ու ծավալվում են բուն Ռուսաստանում: Հատկապես Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում ընտրություններից դժգոհ քաղաքացիները սկսեցին բողոքի զանգվածային ակցիաներ անցկացնել: Նախօրեին մեծ բազմություն էր հավաքվել Չիստիե Պրուդի տեղանքում, ովքեր նույնիսկ փորձ արեցին ներխուժել Կրեմլ: Իշխանությունն իր հերթին դիմեց ուժի գործադրմանը: Ներկա պահին հարյուրավոր ակտիվիստներ ձերբակալվել են, դրանց թվում կան կուսակցությունների առաջնորդներ, իրավապաշտպաններ, լրագրողներ: Իսկ հետո սկսվեցին մտահոգիչ հաղորդագրություններ տարածվել այն մասին, որ քաղաքը բառացիորեն օկուպացվել է զորքերի կողմից: «Մոսկվա զորքեր են շարժվում», «Այսպիսի բան չեմ տեսել 1993 թվականից ի վեր»,- նման գրառումներ հայտնվեցին բլոգերում, որոնք ուղեկցվում էին Ներքին զորքերի բեռնատարների լուսանկարներով: ՆԳՆ մամուլի ծառայությունից շատապեցին հայտնել, թե տեղաշարժերը կապված են ծառայության ուժեղացված ռեժիմի հետ, որ սկսվել է «լռության օրվանից» ու պետք է ավարտվի ձայների վերջնական հաշվարկից հետո: Իրավապահները նաև հաղորդում էին, որ Մոսկվայում զորքերի թիվը չի ավելանալու, ուղղակի ընթանում է անձնակազմի պլանային փոխարինում, բայց դրա հետ մեկտեղ ուժայինները նախազգուշացնում էին, որ ամենայն խստությամբ ցրելու են չարտոնված բոլոր ցույցերը։
Ռուսական բունտի կարոտախտը ոմանց մոտ հույսեր է արթնացնում հնարավոր ցնցումների ու վայրիվերումների հեռանկարի մասին: Փողոցներում դեռևս անհանգստություն կա, որը շարունակություն է խոտանում: Սակայն իշխանությունները ցայտնոտային կացության մեջ չեն և դեռ փորձում են սթափ գնահատել իրավիճակը: Նրանք ասում են, որ իրենց ձախողումն ու անկումը բնական կարելի էր համարել, քանի որ «Եդինայա Ռոսիա» կուսակցությունն է կրում պատասխանատվությունը երկրում տեղի ունեցող բոլոր զարգացումների համար։ «Պետական Դումայում տեղի կունենա էական թարմացում։ Հաջորդ տարվա նախագահական ընտրություններից հետո կձևավորվի նոր կառավարություն, և այնտեղ էլ կլինեն լուրջ փոփոխություններ»,- խստանում է վարչապետ Պուտինը։ Ընդդիմությունն իր հերթին այս ընթացքում փաստել է, որ ռուսաստանյան քաղաքական կյանքում էական շարժ է տեղի ունեցել. եթե առաջներում համարվում էր, որ Պուտինը հավերժ է, իսկ «Եդինայա Ռոսիան» դեռ երկար ժամանակով կիշխի, ապա հիմա դա այդպես չէ: Բայց սրանով հանդերձ ընդդիմությունը նաև հասկանում է, որ հազիվ թե իրեն հաջողվի ձեռք բերել լուրջ հաղթանակներ ու փոփոխություններ: Բանն այն է, որ «Եդինայա Ռոսիան» թեպետ հարաբերական պարտություն կրեց, սակայն հակամարտ դաշտում գտնվողները չեն կարողացել ներկայացնել հակակշիռ ուժ և ձևավորել որոշակի պահանջներ: Դրա հետ մեկտեղ Ռուսաստանում այնպիսի միասնական ընդդիմադիր շարժում, որն ի վիճակի կլինի պայքարի մեջ մտնել, ներկա պահին չկա։ Հենց այդ անորոշության ու անհավասար ուժերի պայմաններում էլ իշխող կուսակցությունն իրեն շարունակում է նախկինի պես ինքնավստահ զգալ: Եվ նույնիսկ այսօրվա լարվածության, փողոցային խժդժությունների, քաղաքական ակտիվության պայմաններում շատերն են խոստովանում, որ իրատեսական չէ առաջիկայում սպասել ընտրված կուրսի լուրջ փոփոխություն: Իսկ իշխանական բուրգը, որ վերջնականապես կամբողջացվի մարտին՝ նախագահի ընտրությամբ, հազիվ թե շեղվի իր նախանշած սցենարից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԿԱՆՉԻՐ ԻՆՁ…

6 Դկտ

Երբ դու ցանկանաս արտասվել, կանչիր ինձ…
Ես չեմ խոստանում զվարճացնել քեզ, բայց ես կարող եմ արտասվել քեզ հետ:
Եթե երբևէ կցանկանաս փախչել, կանչիր ինձ…
Չեմ խոստանում տարհամոզել, որ դու մնաս, բայց ես կարող եմ փախչել քեզ հետ:
Եթե մի օր չցանկանաս ընդհանրապես լսել որևէ մեկին, կանչիր ինձ…
Ես խոստանում եմ գալ հանուն քեզ ու խոստանում եմ, որ լուռ կմնամ:
Բայց եթե մի օր դու կանչես ու ես արձագանք չտամ, խնդրում եմ, շտապիր ինձ մոտ:
Հավանաբար այդ պահին ես քո կարիքն ունեմ անչափ:
Մի քայլիր իմ առջևից,- ես կարող եմ նաև չհետևել քեզ:
Մի քայլիր իմ ետևից,- ես կարող եմ նաև չառաջնորդել քեզ:
Բայց քայլիր իմ կողքին: Եվ եղիր իմ ընկերը:

ՋԻՄ ՌՈՆ

ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ

6 Դկտ

Կյանք ասվածը դոփդոփելն է մի շրջանակի մեջ, որի կենտրոնն ամենուր է, իսկ շրջագիծը՝ ոչ մի տեղ:
Իսկ ո՞վ է իսկապես տիրապետում ինքն իրեն: Ու՞մն է հաջողվել վերադառնալ ինքն իրեն բացարձակ միայնությունից, մի այնպիսի մենությունից, ես դու չես կարող հույս դնել նույնիսկ ինքդ քեզ հետ շփվելու վրա, և ստիպված ես լինում խցկվել կինո, կամ հասարակաց տուն, կամ հյուր լինել ընկերների մոտ, կամ մի ինչ-որ ամենակարող մասնագիտության մեջ, երբեմն՝ էլ ամուսնության, որ գոնե ծայրահեղ դեպքում միայնակ լինես ուրիշների շրջապատում: Իսկ ի՞նչ է նշանակում ապրել այլ կերպ: Գուցե թե՝ անհեթեթորեն ապրել այն բանի համար, որպեսզի վերջ տաս անհեթեթությանը, մի այնպիսի անողոքությամբ հեռանաս ինքդ քեզնից, որ այդ՝ ինքդ քեզնից անջատումը ավարտվի մեկ ուրիշի հետ գրկախառնությամբ: Երբեմն ինձ թվում է, թե արյունելու աստիճան իրար մռութ տրորող մարդկանց միջև ավելի շատ փոխըմբռնում կա, քան նրանց միջև, ովքեր իրար են նայում այնպես, ասես նայում են կողքից: Այո, մենք հեշտությամբ ենք համբուրվում նրանց հետ, ովքեր մեզ չեն սիրում, քանի որ ինքներս էլ հազիվ թե մեզ սիրեինք…

Մեծ հույսեր և ոչ մի նախադրյալ

6 Դկտ

Այսօր Վիլնյուսում իր աշխատանքներն է սկսում ԵԱՀԿ արտաքին գործերի նախարարների Խորհրդի 18-րդ նիստը: Նիստին մասնակցելու համար Լիտվա են ժամանել միջազգային կազմակերպությունների ու ԱԳ նախարարությունների 415 ներկայացուցիչներ, որոնք հանդես են գալու ԵԱՀԿ 56, Հյուսիսային Աֆրիկայի 12 և մի շարք ասիական երկրների անունից: Ներկա կլինի նաև Եվրամիության արտաքին հարաբերությունների ու անվտանգության գծով գերագույն հանձնակատար Քեթրին Էշթոնը: Նախաձեռնողներն ակնկալում են, որ երկօրյա քննարկումների ընթացքում հնարավորություն կընձեռվի վեր հանել ԵԱՀԿ տարածաշրջանի երկրների անվտանգության անհետաձգելի խնդիրները, մատնանշել այն տեղաշարժերը, որոնք արձանագրվել են, և ըստ այդմ հստակ սահմանել ԵԱՀԿ-ի ապագան: Սա, իհարկե, փոքր-ինչ վերամբարձ պահանջ-ցանկություն է՝ հեռու այն ընդհանուր վիճակից, որն առկա է: Բայց և այնպես դա չի խանգարի, որպեսզի այլևայլ խնդիրների թվում մասնակիցները կարևոր որոշումներ ընդունեն նաև նոր մեդիաների, լրագրողների անվտանգության և էներգանվտանգության, կիբերսպառնալիքների և թմրամիջոցների տարածման դեմ պայքարի, ռազմական և անվտանգության ոլորտներում վստահության ամրապնդման ուղղությամբ միջոցների ձեռնարկման հարցերի վերաբերյալ:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանի մասնակցությանն ու ակնկալիքներին, ապա այստեղ ամեն բան չէ, որ լիովին տեսանելի է ու կռահելի: Խոսքն առաջին հերթին վերաբերում է օրեր առաջ հրապարակված այն տեղեկություններին, համաձայն որոնց Վիլնյուսում ծրագրված է Հայաստանի ու Ադրբեջանի արտգործնախարարներ Էդվարդ Նալբանդյանի ու Էլմար Մամեդյարովի հանդիպումը: Ադրբեջանական աղբյուրները պնդում էին նաև, թե այդ հանդիպմանը մասնակցելու են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները, այսինքն՝ վիլնյուսյան հանդիպումը կարող է անցկացվել 3+2 ձևաչափով: Նման հավաստիացումներին որոշակի արժանահավատություն էին հաղորդել ռուսաստանցի համանախագահ Իգոր Պոպովի այն խոսքերը, թե իրենք մեծ հույսեր ունեն՝ կապված վիլնյուսյան հանդիպման հետ: «Մենք հուսով ենք, որ հակամարտող կողմերը կօգտվեն այս ամիս Վիլնյուսում կայանալիք ԵԱՀԿ նախարարների խորհրդի նիստից և կընդունեն հակամարտության խաղաղ կարգավորման ու ստատուս քվոյի շրջանակներից դուրս գալու կարևորությունը, որի պահպանումն անթույլատրելի է։ Մենք այդ հանդիպման հետ մեծ հույսեր ենք կապում»,–ասել էր նա։
Այն, որ միջնորդ երկրներն իսկապես ցանկանում են որոշակի տեղաշարժ ու փոփոխություն արձանագրել այս հավաքի ընթացքում, դա արդեն պարզ էր օրեր առաջ, երբ Մինսկի խմբի համանախագահները ԵԱՀԿ մշտական խորհրդին ներկայացրեցին իրենց տարեկան զեկույցը։ Ճիշտ է, այս զեկույցը գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում մինչ այդ նրանց կողմից հրապարակված մյուս հայտարարություններից, և այստեղ էլ թվարկվում էր, թե քանի անգամ են այցելել տարածաշրջան, քանի բարձր մակարդակի հանդիպում է եղել, երբ են նորից այցելելու ու ինչ ջանքեր են գործադրում հակամարտության կարգավորման համար, սակայն դրանցով հանդերձ համանախագահները կրկին շեշտել էին, որ «խնդիրը ռազմական լուծում չունի, և որ կողմերի քաղաքական կամքը խիստ կարևոր է դժվար որոշումներ կայացնելու գործում` անընդունելի ստատուս-քվոն փոփոխելու ու խաղաղության հասնելու համար»: Հասկանալի է, որ այս բոլորն ասված էր՝ հղում անելով սպասվելիք հանդիպմանը:
Միայն թե հանդիպման հեռանկարն, ինչպես ասում են, սոսկ օդի մեջ սավառնող ակնկալիք է: Մինչ այս պահը Հայաստանի ԱԳՆ-ն ընդամենը հաստատել է նիստի շրջանակներում Հայաստանի ԱԳ նախարար Նալբանդյանի և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների ծրագրված առանձնազրույցի փաստը: Գալով ադրբեջանցիների հետ շփումներին, պաշտոնական Երևանը ոչ հաստատել, ոչ էլ հերքել է դրա հնարավորությունը: Այստեղ ավելորդ չէ հիշեցնել, որ վերջին երեք տարվա ընթացքում ԵԱՀԿ նախարարական հանդիպման շրջանակներում Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարները միշտ էլ օգտագործել են առիթը՝ տեսակցելու և քննարկելու առաջնային կարևորություն ներկայացնող խնդիրները: Սակայն այժմ իրավիճակը կարծես թե այլ է: Հատկապես վերջին շրջանի լարվածությունը, շփման գծում սաստկացող կրակոցները և երկուստեք կրած կորուստները կասկածի տակ են դնում երկխոսելու բոլոր հնարավորությունները՝ դրանք հանձնելով անորոշ ժամանակի և անորոշ առիթի պատեհությանը: Տվյալ իրավիճակից դատարկ ձեռքերով դուրս չգալու համար ԵԱՀԿ-ն ունի մի պահուստային տարբերակ: Մեծ է հավանականությունը, որ նախարարական հանդիպման շրջանակներում որևէ հայտարարություն կընդունվի ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման մասին: Սակայն սպասել, թե Վիլնյուսում Հայաստանն ու Ադրբեջանը ինչ-որ մի առանձին փաստաթուղթ կստորագրեն, դա արդեն չափազանց է:
Ահա այս մտահոգություններով ու անորոշությամբ էր շաղախված նաև ԵԱՀԿ գործող նախագահ, Լիտվայի արտաքին գործերի նախարար Աուդրոնյուս Աժուբալիսի միտքը, ով պարզապես խուսափեց որևէ մեկնաբանություն անել, երբ նրան հարց տվեցին դեկտեմբերի 6-ին ԵԱՀԿ ԱԳՆ խորհրդի շրջանակներում Ղարաբաղին առնչվող հանդիպումների վերաբերյալ: «Չէի ցանկանա խոսել այն մասին, թե ինչպիսի հանդիպումներ կլինեն, հատկապես այդ խնդրի առնչությամբ»,- պատասխանեց նախարարը՝ այդպիսով շրջանցելով ամենացավոտ հարցերից մեկը:
Սա թերևս այն դեպքերից է, երբ հակամարտող երկրների կողմից կամք ու վճռականություն դրսևորելու մասին հորդորները պարզապես անիմաստ են: Նույնիսկ ամենավճռական կամքի համար հիմքեր են անհրաժեշտ: Մինչդեռ ներկա պարագայում ոչ միայն դրանք բացակայում են, այլև դրան պատրաստ չեն ոչ Երևանը, ոչ Բաքուն, ոչ էլ միջնորդները: Ի դեպ, բոլորովին վերջերս Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան Մեթյու Բրայզան հանդես եկավ մի հայտարարությամբ, որն անուղղակիորեն հաստատում էր դա: Բրայզան ասաց, թե ԼՂ հարցի կարգավորումը պետք է ընթանա քաղաքացիական հասարակության ներգրավումով: Իսկ սա, ըստ վերլուծաբանների, այլ բան չի նշանակում, քան խոստովանություն այն մասին, որ Ղարաբաղյան կարգավորումը մի ամբողջ պտույտ է կատարել, և այժմ գործընթացը կրկին սկսվում է այն կետից, ինչից տարիներ առաջ սկսվել է:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Բարիկադներ՝ Եվրոպայի սրտում

5 Դկտ

Այսօր որևէ մեկն այլևս կասկած չունի, որ սերբերի ու ալբանացիների հակամարտությունը երկար է շարունակվելու՝ անկախ այն բանից, թե Արևմուտքի քաղաքական շրջանակներն ինչպես կցանկանային տեսնել դրա հանգուցալուծումը և ինչպիսի ջանքեր կգործադրեն այդ ուղղությամբ: Այն մեխանիզմը, որով ՆԱՏՕ-ն ու Եվրամիությունը ջանում են կյանքի կոչել իրենց ծրագրերը ընդհանուր շահերի գոտի համարվող տարածքներում, վաղուց է փաստել իր անարդյունավոտությունը և ոչ միայն նախկին Հարավսլավիայի տարածքում: Սական Եվրոպայի հենց սրտում հնչող կրակոցներն ու բարձրացող բարիկադները առանձնակի մտահոգություն են պատճառում սեփական արտադրության ազատություն ու ժողովրդավարություն արտահանողներին:
Կոսովոյի հյուսիսային հատվածում, որտեղ հիմնականում բնակվում են էթնիկ սերբերը, արդեն չորրորդ ամիսն է՝ չեն հանդարտվում լարվածությունն ու բախումները: Այն բանից հետո, երբ Կոսովոյի իշխանությունները իրենց մաքսավորներին ու ոստիկաններին տեղակայեցին Սերբիայի հետ սահմանային անցակետերում, նրանց քայլը զայրույթ առաջացրեց տեղաբնակ սերբերի շրջանում, ովքեր իրենց հերթին սկսեցին բարիկադներ կառուցել սահմանագծի երկայնքով: Ու մինչ Կոսովոյի անվտանգության, KFOR ուժերը՝ ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահների հետ ձեռք-ձեռքի տված փորձում են ուժով զավթել և քանդել այդ ամրությունները, սերբերն էլ իրենց հերթին խանգարում են նրանց գործողությանը՝ գործադրելով բոլոր հնարավոր միջոցները: Եթե ժամանակային առումով մի փոքր էլ ետ գնանք, ապա կարելի է վերհիշել նաև այս տարվա հուլիսյան դեպքերը, երբ կոսովցիների հատուկ նշանակության ուժերը փորձեցին գրավել «Յարինե» և «Բրնյակ» հսկիչ-անցակետերը, ինչի ժամանակ զինված սերբերը դուրս քշեցին Պրիշտիանի ջոկատներին և բարիկադներ տեղադրեցին՝ դրանով իսկ արգելափակելով ՆԱՏՕ-ի խաղաղապահների ճանապարհը դեպի հյուսիսային բազաներ:
Կոսովոյում ապրող 40 հազար սերբ բնակչությունը, որ մի քանի քաղաքներում մեծամասնություն է կազմում, դեռևս 2008-ից հրաժարվում է Սերբիայից միակողմանի անկախություն հռչակած Պրիշտինայի իշխանությունը ճանաչելուց և գիտակցելով կացության ողջ ծանրությունը՝ այժմ ապավինում է միայն սեփական ուժերի վրա՝ հույսեր չկապելով նույնիսկ Սերբիայի իշխանությունների հետ: Վերջին բախումները և դրանց հաջորդած իրադարձությունները մեկ անգամ ևս ասվածի վկայությունը դարձան: Երկու շաբաթ առաջ, երբ Կոսովոյում ՆԱՏՕ-ական ուժերի ղեկավարությամբ գործող խաղապապահ զորամիավորումների ու սերբերի միջև տեղի ունեցան խոշոր ընդհարումներ, ինչի հետևանքով վիրավորվեցին 25 խաղաղապահներ ու մեկ տասնյակից ավելի սերբեր, իբրև կատարվածի արձագանք Սերբիայի նախագահ Բորիս Տադիչը կոչ արեց իր հայրենակիցներին վերացնել բարիկադները, քանի որ իրավիճակը փակուղի է մտել և կասկածի տակ է դրվում Եվրամիությանն անդամակցելու Բելգրադի դիմումի ընդունումը: Կոսովոյի սերբերը նման դիրքորոշումը համարեցին բացահայտ դավաճանություն, իսկ Եվրոպայի լիդերները, օգտվելով իրավիճակի նրբությունից, անմիջապես գործի անցան՝ դիմելով հերթական քաղաքական սադրանքին: Գերմանիայի կանցլեր Անգելա Մերկելը հայտարարեց, թե Սերբիան դեռ պատրաստ չէ անդամակցելու Եվրամիությանը: «Սերբիան լիովին չի արդարացրել մեր սպասումները, և այդ իսկ պատճառով ներկայումս այդ երկրին թեկնածուի կարգավիճակ տրամադրելու համար նախադրյալներ չեն ստեղծվել», — ասաց Մերկելն ու հավելեց, թե ԵՄ անդամագրվելու համար Սերբիան պետք է բարիդրացիական հարաբերություններ սահմանի հարևան երկրների հետ, ինչպես նաև զարգացնի տարաշածրջանային համագործակցությունը: Ամենքի համար էլ հասկանալի էր, թե ինչ էր ակնարկում կանցլերը՝ Կոսովոյի բախումների համատեքստում:
Միանգամից երկու թևերից հարվածներ ստացած Տադիչին այլ բան չէր մնում, քան դիմել ՆԱՏՕ-ին` կոչ անելով ուժ չգործադրել: «Մենք գտնվում ենք արատավոր շրջանի մեջ, որից ելք չկա, և միայն քաղաքական ծայրահեղականները կարող են օգուտ քաղել նման իրավիճակից»,-հայտարարեց Սերբիայի նախագահը, ով այդ օրերին, հինգ ամիս շարունակված բանակցություններց հետո, վավերացրել էր Սերբիայի և Կոսովոյի միջև կնքված համաձայնագիրը: Ըստ այդ համաձայնագրի՝ այսուհետ թույլատրվում էր Սերբիայի սահմանը հատել Կոսովոյի փաստաթղթերով, ինչպես նաև փոխադարձաբար ճանաչվում էին անշարժ գույքի փաստաթղթերը և կրթական հաստատությունների դիպլոմները: Այս համաձայնագիրը, որն առաջինն է Կոսովոյի անկախության հռչակումից ի վեր, ծանր հարված էր նախ և առաջ Կոսովոյում ապրող սերբերի համար: Ու թեև պաշտոնական Բելգրադը շեշտել էր, որ փաստաթղթի կնքումը չի նշանակում իր կողմից Կոսովոյի պետության ճանաչում, որից հետո էլ Կոսովոյին սպառնացել էր պատերազմով, եթե շարունակվեն այդ երկրում ապրող սերբերի նկատմամբ ճնշումները, սակայն իշխանությունների նմանօրինակ նահանջը միայն ու միայն հիասթափության պիտի հանգեցներ, ինչն էլ իր հերթին դրդելու էր գնալ ավելի արմատական քայլերի:
Հենց այդպիսի քայլ կարելի է համարել այն փաստը, որ ներկայումս Կոսովոյի հյուսիսի սերբերը քննարկում են ինքնահռչակ հանրապետությունից հանրաքվեի միջոցով անջատվելու հնարավորությունները: Իբար գետից հյուսիս գտնվող չորս համայնքների ղեկավարներ պատրաստ են գնալ այդ քայլին: «Պետք չէ թերագնահատել հյուսիսի սերբերին: Նրանք չեն պատրաստվում հարցնել Բելգրադի կարծիքը կամ նրանից աջակցություն խնդրել»,- ասել են տեղացի սերբերի առաջնորդները՝ նշելով, որ այդ քայլը կարող է լրջորեն ապակայունացնել իրավիճակը Կոսովոյում և Մետոքիայում: «Դա կարող է կատաղի բախումների պատճառ դառնալ ոչ միայն հյուսիսում, այլև Կոսովոյի հարավային անկլավներում»,- զգուշացրել են նրանք:
Հաջորդ աննախադեպ ռևանշը դարձավ այն, որ ավելի քան 20 հազար սերբեր դիմեցին Մոսկվային՝ ռուսաստանյան քաղաքացիություն ստանալու խնդրանքով։ Նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը կարգադրեց Արտաքին գործերի նախարարությանը քննության առնել սերբերի դիմում-ցանկությունը, ինչից հետո ԱԳՆ-ն տեղեկացրեց, թե քաղաքացիության վերաբերյալ ՌԴ օրենսդրությունը թույլ չի տալիս ընդառաջել դիմումներին: Փոխարենը ռուսները տրամադրեցին մարդասիրական օգնություն ու վերահաստատեցին իրենց հետևողականությունը՝ դիվանագիտական ու քաղաքական միջոցներով սատարել սերբերի օրինական իրավունքների պաշտպանությանը: Հատկանշական է, որ նույնիսկ այս մեղմ մերժումից հետո Կոսովոյի սերբերը հայտարարեցին, թե հարգում են եղբայրական Ռուսաստանի ցանկացած որոշում և ռուս ժողովրդից բացի ուրիշ պաշտպան չունեն: Նրանց պատասխան խոսքում ակնառու կերպով մոռացության էր տրված Բելգրադի գոյությունը:
Սակայն ուրիշ ի՞նչ էր պետք ակնկալել մի բուռ սերբերից, որոնք մեն-մենակ են մնացել իրենց պայքարի մեջ: Մինչ Կոսովոյում շարունակվում են բռնություններն ու բախումները, այդ ընթացքում Սերբիայի և Կոսովոյի ներկայացուցիչները երեք օր առաջ համաձայնության եկան հսկիչ-անցագրային կետերի համատեղ գործարկման ու կառավարման հարցում: Կատարված փաստից ոգևորված Եվրամիությունն անմիջապես մի հայտարաություն տարածեց, որտեղ նշվում էր, թե համաձայնությունը վճռորոշ դեր է խաղալու տարածաշրջանում լրավածությունը թուլացնելու հարցում…
Բրյուսելում վերստին մոռացան, որ արդեն մի քանի տարի նրանք կրկնում են նույն խոսքերը, մինչդեռ խաղաղությունը չկա ու չկա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՀՐԱԶԴԱՆԻ ՄԵԾ ԿԱՄՈՒՐՋԸ. ԴԺՎԱՐ ԾՆՈՒՆԴ

5 Դկտ

Հայաստանի կամրջաշինության պատմությունն ունի հարուստ անցյալ։ Պատմական աղբյուրները հիշատակում են «Տափերական» կոչվող կամուրջն Արաքսի վրա, Մեծամորի կամուրջը և այլն։ 20-րդ դարում լայն տարածում ստացավ մետաղական ապա նաև երկաթբետոնե կոնստրուկցիաներով կամրջաշինությունը։ Կամուրջների այս վերջին խմբին է պատկանում նաեւ Երևանում կառուցված Հրազդանի Մեծ կամ (ինչպես այսօր են ասում) Կիևյան կամուրջը:
Հետպատերազմյան տարիներին, հաշվի առնելով Երեւանի հյուսիս- արեւմտյան ուղղության զարգացման հիմնախնդիրները և Երևանն Աշտարակի հետ բարեկարգ մայրուղով կապելու անհրաժեշտությունը, Երքաղխորհուրդն իր 1946թ. ապրիլի 16-ի թիվ 7/27 որոշմամբ առաջարկում է Ծիծեռնակաբերդի բարձունքի մոտ` Զանգվի վրա, կառուցել քաղաքային ձևի կամուրջ, որի նախագծային լայնությունը լինելու էր 31 մետր։ Կամրջի նախագծման աշխատանքների համար նախատեսվում էր ծախսել 260 հազ. ռուբլի։
Կամրջի նախագծման աշխատանքները կատարվել է «Երքաղնախագծի» կողմից`ՀԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիայի Շինանյութերի և շինությունների ինստիտուտի մասնակցությամբ: Նախագծի հեղինակն է ճարտարապետ Վ. Փինաջյանը, որին օգնել են` «Երքաղնախագծի» մասնագետներ Ս. Դուրգարյանը, Ս. Մազմանյանը և Մ. Գրիգորյանը։ Երքաղխորդի 1948թ. հուլիսի 20-ի որոշմամբ հաստատվում է կամրջի նախագծային աշխատանքը, ըստ որի` կամրջի բանուկ մասը կազմելու էր 26.4 մ., բարձրությունը 62 մ. և երկարությունը 250 մ.։ Կամուրջը կառուցվելու էր բազալտից և բետոնից։ Շինարարության արժեքը կազմում էր 9760 հազ. ռուբլի։ ՀԽՍՀ 1950թ. մարտի 13- որոշմամբ հաստատվում է կամրջի տեխնիկական նախագիծը և գլխավոր նախահաշիվը: Կամուրջը լինելու էր գետային կամարաձև թռիչքով, վերևի 103մ. երկարությամբ երթային մասով։
Կամրջի շինարարությունն իրականացնելու նպատակով ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի 1949թ. հունիսի 1-ից կազմակերպվում է հատուկ շինարարական գրասենյակ։ Կամրջի շինարարությունը պետք է ավարտվեր 1951թ. վերջին։ Կամրջի շինարարությունը սկսվեց 1949թ. կեսերից։
1950թ. մայիսի 24-ի նիստում Երքաղքորհրդի գործկոմը, քննարկելով կամրջի շինարարության ընթացքը, գտնում է, որ բետոնապատման աշխատանքների որակը բավարար չէ և չեն պահպանվում այդ աշխատանքների տեխնիկական պայմանները։ Ելնելով վերոհիշյալից, հանձնարարվում է թերությունների վերացման համար ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցառումներ։ Շինարարությունն արագացնելու և ժամանակին շահագործելու նպատակով, խնդրվում է ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդին 1951թ. 1-ին կիսամյակում շինարարական աշխատանքների կազմակերպման համար հատկացնել նաև կալանավոր բանվորների (կալանավորների ներգրավումը կամրջի շինարարության մեջ բացատրվում էր աշխատուժի էժանությամբ) և աշխատեղների թիվը թիվը հասցնել 800-ի։
Արդյունքները շուտով զգացնել են տալիս։ Նույնիկս ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի որոշմամբ Զանգվի կամրջի շինարարական գրասենյակը 1-ին կիսամյակում ձեռք բերած հաջողությունների համար պարգեւատրվում է ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի փոխանցիկ Կարմիր դրոշով եւ 15000 ռուբլի պարգևավճարով: Սակայն, չնայած գործադրած ջանքերին, կամրջի շահագործման հանձնումը 1951թ. ձախողվում է։ Կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում հայտնաբերվում են ծրագրերի թերակատարման, հավելագրումների, խախտումների ու յուրացումների բազմաթիվ փաստեր, որոնց համար շինգրասենյակի մի շարք պաշտոնյաներ հեռացվում են աշխատանքից։ Հարցը քննարկվում է ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի նիստում և կամրջի շահագործման ժամկետը սահմանվում է 1952թ. տարեվերջը։
Բայց հենց այդ ժամանակ էլ կատարվում է անսպասելին ու ողբերգականը։ 1952թ. հուլիսի 4-ին, տեղական ժամանակով ժամը 15.05-ին, բետոնալցման աշխատանքների կատարման պահին փլուզվում է կամրջակամարը, որի վրա աշխատում էին մարդիկ։ Զոհվում են 47 հոգի, այդ թվում` 22 բանվոր և 25 կալանավոր, իսկ շատերն էլ ստանում են տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ։ Դա մայրաքաղաքի կյանքի մեծագույն աղետներից մեկն էր, որի մասին տասնամյակներ շարունակ ոչինչ չի գրվել ու ասվել:
Կազմվում է կառավարական հանձնաժողով, Մոսկվայից հրավիրվում են հատուկ մասնագետներ վթարի պատճառներն ու պատճառված նյութական վնասի չափերն ուսումնասիրելու նպատակով։ Հանձնաժողովի գնահատմամբ, վնասի չափը կազմել էր 985771 ռուբլի: Այն օրերի համար դա ահռելի գումար էր:
Իսկ որո՞նք էին կամրջակամարի փլուզման հիմնական պատճառները։ Ըստ ԽՍՀՄ «Կամուրջտրեստի» նախագծա-կոնստրուկտորական բյուրոյի պետ Ե.Ա.Սիդորովի եզրակացության, Զանգվի կամրջի կարծր մետաղյա կամրջակամարի փլուզման անմիջական պատճառը մոնտաժային տարրերի հեղույսային միացումներում էլեկտրաեռակցման, մոնտաժային տարրերի ելման շեղահենակի երկրորդ անկյան, եռակցվող տարրերի երկրորդ երեսում եռակցման բացակայությունն էր, ինչպես նաև շինարարական աշխատանքների նկատմամբ հեղինակային ու տեխնիկական վերահսկողության բացակայությունը։
Վթարի հետևանքների վերացումից հետո ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի 1952թ. սեպտեմբերին վերսկսվում է կամրջի շինարարությունը և շահագործման հանձնման ժամկետ է սահմանվում 1953թ. վերջը։ Սակայն կամրջի շինարարությունը ձգձգվում էր, և Երքաղխորհրդի որոշմամբ կամրջի շահագործման հանձնման նոր ժամկետ է սահմանվում 1955թ. հոկտեմբերի 20-ը։
Հրազդանի Մեծ կամրջի շինարարության աշխատանքներն ավարտվեցին 1955թ. դեկտեմբերին։ Այդ կապակցությամբ Երքաղխորհուրդը առաջարկեց կազմել Զանգվի կամրջի շահագործման հանձնման ու ընդունման կառավարական հանձնաժողով։ Հանձնաժողովին հանձնարարվում է մինչև 1956թ. հունվարի 15-ը ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդին ներկայացնել կամրջի շահագործման ընդունման պետական ակտը։
Զանգվի Մեծ կամրջի գլխավոր թռիչքի երկարությունը 110 մետր է՝ ծածկված կարծր արմատուրայից կառուցված երկու երկաթբետոնե կամարներով։ Նմանատիպ կամրջաշինությունը ժամանակին սակավ կիրառելի էր ինչպես Հայաստանում մոտ, այնպես էլ արտասահմանում։ Կարծր արմատուրայի կիրառումն արդարացվում էր մետաղյա կամարակալների μացակայությամբ: Այն օրերի համար դա հանդիսանում էր կամրջաշինության մեծագույն նվաճումներից մեկը և խոշոր քայլ էր կամրջաշինության նորագույն լուծումներ որոնելու ճանապարհին։

ԱՅՍՊԵՍ ՀԱՌՆԵՑ ԾԻԾԵՌՆԱԿԱԲԵՐԴԸ

4 Դկտ

Ինչպես հայտնի է, Հայաստանում երկար ժամանակ եղեռնի թեմայի վրա արգելք էր դրված։ Վերջին անգամ եղեռնի զոհերի հիշատակին Հայաստանում եկեղեցիների զանգերը ղողանջել են 1926թ. ապրիլի 24-ին, քանզի ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի 1926թ. օգոստոսի 31-ի որոշմամբ հանձնարարվել է Ար. Երզնկյանին «բանակցություններ վարել կաթողիկոսության հետ համաշխարհային պատերազմի
(24 ապրիլի) զոհերի հիշատակի օրը նշելը վերացնելու անհրաժեշտության մասին։
Հայտնի է նաև, որ ցեղասպանության զոհերի հիշատակը հավերժացնող առաջին կոթողը՝ փոքրաչափ մի մատուռ, 1950-ական թվականներին կառուցվել է Անթիլիասում, Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսի վեհարանի տարածքում, ուր ամփոփված են Դեյր Էզ Զոր անապատից բերված ցեղասպանության զոհերի աճյունները, որը երկար ժամանակ միակն էր՝ որպես հուշարձան թուրք ջարդարարների ձեռքով նահատակված 1,5 միլ. հայերի։ 1965թ. Էջմիածնում, Մայր տաճարի հյուսիսային մասում, Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա-ի որոշմամբ կանգնեցվեց հուշարձան՝ «Խաչքար աղոթքի և ուխտի. ի հիշատակ 1915թվի չարագործության զոհ դարձած հայերի (ճար. Ռ. Իսրայելյան)։ Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին հուշարձան կառուցելու գաղափարը առաջին անգամ արծածվել է ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Յա.Զարուբյանի և լիբանանահայ հասարակական գործիչ Անդրանիկ Ծառուկյանի 1962թ. կայացած հանդիպման ժամանակ.
«Ա.Ծ. — Իսկ ծրագիրը մը ունի՞ք Մեծ եղեռնի 50-ամյա տարելիցի առիթով։
Յա. Զ. — Կարծում եմ, լավ կլինի։
Ա.Ծ. — Հանդիսություն, մամուլ, հուշարձա՞ն։
Յա. Զ. — Եվ դրանք, և թերեւս ուրիշ բաներ։ Այս ամենը առայժմ դեռ հրատարակելի չէ։ Կենտրոնը (նկատի ունի Մոսկվա — Ա.Վ.) սկզբունքորեն համաձայն է, միայն զգուշանում է, եւ աշխատում է այնպիսի ձևեր գտնել, որպեսզի չխաթարվեն ԽՍՀՄ արտաքին շահերը»։
Հուշարձան կառուցելու գաղափարին անրադարձել են նաև պատմաբաններ Ծ. Աղայանը, Հ. Ինճիկյանը և Ջ. Կիրակոսյանը «Արևմտյան Հայաստանում հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի առթիվ միջոցառումներ անցկացնելու մասին» ՀԿԿ Կենտկոմ ուղարկված իրենց առաջարկությունում՝ 1964թ. հուլիսին։ Հուշարձան կառուցելու առաջարկը նրանք ձևակերպում են հետևյալ կերպ. «Բնակչության միջոցների հաշվին կառուցել առաջին համաշխարհային պատերազմում հայ ժողովրդի զոհերի հուշարձան։ Հուշարձանը պետք է խորհրդանշի հայ ժողովրդի վերածնունդը»։ Այդ առաջարկությունը համարյա նույնությամբ ՀԿԿ կենտկոմի առաջին քարտուղար Յա.Զարուբյանը փոխանցում է Մոսկվա՝ «1915թ. հայերի զանգվածային բնաջնջման 50-ամյակի առթիվ միջոցառումների մասին» 1964թ. դեկտեմբերին ԽՄԿԿ կենտկոմ ուղարկած առաջարկությունների ցանկում։ Նրա առաջարկը այսպիսի տեսք ուներ. «Երևանում կանգնեցնել առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված հայ նահատակներին նվիրված կոթող։ Կոթողը պետք է խորհրդանշի հայ ժողովրդի վերածնունդը»։
Ստանալով Մոսկվայի համաձայնությունը, ՀԿԿ Կենտկոմի նախագահությունը 1965թ. փետրվարի 15-ին հաստատում է Հայկական ԽՍՀ նախարարների խորհրդի որոշման նախագիծը՝ Հայերի զանգվածային բնաջնջման զոհերի հիշատակի կոթող կառուցելու մասին, որը և նախարարների խորհուրդը ընդունում է մարտի 16-ին։ Խորհրդային ավանդույթներին համապատասխան, որոշման առաջին կետում հուշարձանի կառուցումը կապվում է «հանրապետության աշխատավորության ու հասարակական կազմակերպությունների ցանկությունների» հետ, և երկրորդ կարևոր հանգամանքը այն էր, որ որոշման մեջ հիշատակվում էր եղեռն բառը՝ կոթողը հավերժացնելու էր 1915թ. եղեռնի զոհերի հիշատակը։ Որոշման հաջորդ կետով հանձնարարվում էր ՀԽՍՀ Պետշինին՝ հայտարարել
կոթողի լավագույն նախագծի բաց մրցանակաբաշխություն և երրորդ՝ կոթողի կառուցումն ավարտել 1965 թվականին։
ՀԽՍՀ Պետշինը 1965թ. մարտի 25-ին հանրապետական մամուլում հրապարակում է մրցանակաբաշխության պայմանները, որոնք 4-ն էին։
1. Կոթողը նախատեսվում էր կառուցել Երևան քաղաքի «Ծիծեռնակաբերդ» կոչվող բարձունքի վրա։ Համապատասխան հիմնավորման դեպքում թույլատրվում էր առաջարկել այլ տեղ՝ Երևան քաղաքի սահմաններում։
2. Կոթողը պետք է մարմնավորեր ստեղծագործած հայ ժողովրդի մաքառումներով լի կյանքը, վերապրելու, առաջադիմելու նրա անսպառ կենսունակությունը, նրա ներկան ու պայծառ ապագան՝ ի հավերժացումն իրենց կյանքը նվիրաբերած 1915թ. Մեծ եղեռնի միլիոնավոր նահատակների անմար հիշատակին։
3. Կոթողի կառուցման համար շինանյութի ընտրությունը կատարվում է հեղինակի կողմից։ Շինարարության արժեքը սահմանվում էր մինչև 250 հազար ռուբլի:
4. Մրցանակաբաշխությանը կարող էին մասնակցել ինչպես առանձին նախագծողներ, այնպես էլ նախագծող կոլեկտիվներ։
Մրցանակաբաշխության ժյուրին իր առաջին նիստը հրավիրում է մայիսի 10-ին։ Ժյուրիի կազմում էին Գ. Աղաբաբյանը (նախագահ) Գ. Ահարոնյանը, Լ. Բաբայանը, Ռ.Գոլթուխչյանը, Գ.Խանջյանը, Ռոբերտ Խաչատրյանը, Կ. Հակոբյանը, Գ.Հասրաթյանը (քաղխորհուրդ), Վ. Հարությունյանը, Մ. Մազմանյանը, Է. Պապյանը, Ս. Ստեփանյանը։ Ներկայացվել էր 78 նախագիծ, որոնցից 9-ը չէին բավարարում մրցանակաբաշխության պայմաններին։ Երկարատև քննարկումից հետո 69 նախագծերից որոշվում է հետագա քննարկման համար թողնել 8 նախագիծ հետևյալ անուններով՝ «Կարմիր ծաղիկ», «Կրակ», «Ղողանջ», «Ժայռ», «Փյունիկ», «Մուշ», «ՀԽՍՀ դրոշակ» և «Փյունիկ»։
Կային նաև խորհրդային ավանդույթներին բնորոշ առաջարկություններ։ Մասնավորապես առաջարկվում է կառուցել «Վերածնունդ» կոթող, որտեղ Լենինը իր փրկության ձեռքն էր մեկնում կործանման եզրին հասած հայ ժողովրդին։
Մի խումբ ինժեներներ առաջարկում էին եղեռնի հուշարձանը տեղադրել Հաղթանակի զբոսայգում «անգործության մատնված» մոնումենտի վրա, որի վրա կախել մի մեծ զանգ, այն հնչեցնելով յուրաքանչյուր տրվա ապրիլի 24-ին։ Ժյուրիի հաջորդ նիստին՝ մայիսի 17-ին, միաձայն շեշտվում է այն հանգամանքը, որ ներկայացված նախագծերից ոչ մեկում լիարժեք կերպով չի լուծվում մրցանակաբաշխության պայմաններում առաջադրված խնդիրը՝ ստեղծել այնպիսի կոթող, որը հավերժացնի 1915թ. եղեռնի զոհերի հիշատակը և մարմնավորի հայ ժողովրդի վերածնունդը, նրա ներկան և պայծառ ապագան։ Ուստի որոշվում է առաջին մրցանակ չշնորհել։ Որոշվում է 2-րդ, 3-րդ և խրախուսական մրցանակների համար քննարկման թողնել 4 նախագիծ՝ «Փյունիկը», «Մուշը», «ՀԽՍՀ դրոշակ» և N 63 «Փյունիկը»։
Նշված 4 նախագծերի բացարձակ արժանիքների և համեմատական վերլուծության շուրջ մտքերի փոխանակումից հետո որոշվում է 2-րդ մրցանակ շնորհել «ՀԽՍՀ դրոշակ», իսկ 3-րդ մրցանակ N 63 «Փյունիկ» նախագծին՝ վճարելով հեղինակներին 400-ական ռուբլի, իսկ մյուս 2 նախագծերի հեղինակներին վճարել խրախուսական մրցանակ՝ 200-ական ռուբլի:
Կարծես թե ամեն ինչ պարզ է, և որոշումը պետք է ընդունվեր հօգուտ «ՀԽՍՀ դրոշ» նախագծի։ Սակայն 2 օր անց հրավիրվում է ժյուրիի նոր նիստ, որտեղ Պետշինի և ժյուրիի նախագահ Գ.Աղաբաբյանը հաղորդում է, որ Պետշինը, մինչև բաց մրցանակաբաշխության հայտարարելը, հանձնարարել էր մի շարք ճարտարապետների ներկայացնել կոթողի նախագծեր, և առաջարկում է ընտրություն
կատարել մրցանակաբաշխությունում մրցանակի արժանացած և նախքան մրցանակաբաշխությունը ներկայացված նախագծերից լավագույնները ճանաչվածների միջև։
Պետշինի հանձնարարությամբ նախագծեր ներկայացրել էին Ջ.Թորոսյանը, Մ.Մանվելյանը, Ս. Քյուրքչյանը, Ս. Գուռզադյանը, Ռ. Իսրայելյանը, Ա. Թարխանյանը, Ս. Կնդեխցյանը։ Քննարկումից հետո ժյուրին որոշում է իրականացման համար ընտրություն կատարել «ՀԽՍՀ դրոշակ», N 63 «Փյունիկ» և ճարտ. Ջիմ Թորոսյանի նախագծերի միջև։ Ժյուրիի անդամների ընդհանուր կարծիքով, նախագծերից ոչ մեկը առանց էական փոփոխությունների չի կարող հանձնարարվել իրականացման համար։ Քննարկվող նախագծերի հիմնական թերություններ են նշվում՝
1. «Փյունիկ»- Հուշարձանի վերգետնյա մասը կազմող քանդակա-ձեռքերի ափերի մեջ նստած մանուկը լրիվ ընդունելի չէ որպես խորհրդանիշ վերածնված Հայաստանի։
2. «ՀԽՍՀ դրոշակ»- հորինվածքը բազմաթեմային է և պատմողական բնույթ ունի։ Առանձին տարրերի մեջ կա զանգվածային անհամապատասխանություն։
3. Ջ. Թորոսյանի նախագիծ-կոթողը լուծված է չափազանց վերացական ձևերով, հեռու է գաղափարական բովանդակության կոնկրետ մարմնավորումից։ Ծավալը շատ ուռճացած չափեր ունի։
Ժյուրին նաև որոշում է ընտրություն կատարելիս նկատի ունենալ այն նախագիծը, որը ավելի հեշտ է վերամշակման ճանապարհով հասնել անհրաժեշտ մակարդակի։ Ընտրությունը կատարվում է քվեարկության միջոցով, և արդյունքում ոչ մի նախագիծ հավանության չի արժանանում: Որոշվում է նախագծի ընտրության հարցը հետաձգել մինչև հաջորդ նիստ, այդ ընթացքում հնարավորություն տալ ժյուրիի անդամներին շարունակել ուսումնասիրությունը և համեմատական վերլուծությունը։
Ժյուրիի հաջորդ նիստը տեղի է ունենում հունիսի 7-ին, որտեղ և ընդունվում է սկզբունքային որոշում՝ կանգ առնել այն նախագծի վրա, որի բաղադրամասերի օգտագործումը կարող է բերել համեմատաբար ավելի հաջող արդյունքի։ Քվեարկությունը տվեց հետևյալ արդյունքը՝
1. ՀԽՍՀ դրոշակ — 7 կողմ
2. Փյունիկ — 1 կողմ
3. Ջ.Թորոսյան նախագիծ — 3 կողմ
Միաժամանակ, ինչպես փաստագրված է ժյուրիի նիստի արձանագրությունում, առաջարկվում է «ՀԽՍՀ դրոշակ» ծածկագրով նախագիծը վերամշակել՝ հաշվի առնելով հետևյալ դիտողությունները.
1. Հասնել այն բանին, որ հորինված բաղադրիչ մասերը մասշտաբային և կերպարային առումով ավելի սերտ կապվեն իրար հետ։ Հրաժարվել բազմաթեմայնությունից և տարրերի զանգվածային անհավասարակշռությունից։ Նախագծում Օբելիսկը և հիմնական ծավալը զուրկ են ներդաշնակությունց։
2. Հրաժարվել Օբելիսկի չափազանց երկնասլաց համաչափություններից և որոշ չափով «հրթիռային» բնույթից: Ստուգել Օբելիսկի և հորիզոնական ծավալի՝ մեկ ընդհանուր ծավալով փոխարինելու հնարավորությունը։ Ձգտել գլխավոր ծավալի որոշակի թեթևացմանը։ Հրաժարվել նրա վրա նախատեսված վիմագրություններից։
3. Նախագծի մշակման ժամանակ հրաժարվել կոթողի «պատմողական բնույթից», շեշտը դնելով բուն ճարտարապետական արտահայտչական միջոցառումների վրա։
գ) Խնդրել Երևանի քաղսովետի գործկոմին՝ Ծիծեռնակաբերդում նախատեսնվող սպորտի պալատի շինարարության կապակցությամբ, վերանայել եղեռնի կոթողի տեղադրման հարցը։
Ինչու ընտրվեց հատկապես հիշյալ նախագիծը: Ահա թե ինչ է հիշում ճարտարապետների միության այդ ժամանակվա նախագահ Վ. Հարությունյանը. «Վերջնական քննարկման մնացել էին երկու նախագիծ։ Ես երկուսին էլ չէի հավանում։ Իմ կարծիքին էին մրցութային հանձնաժողովի անդամներ Ռ. Խաչատրյանը և Կ.Հակոբանը՝ երեքս հանձնաժողովում փոքրամասնություն էինք։ Մի երեկո, երբ պիտի վերջնական քննարկման թողնված երկու նախագծերից մեկն ընտրեինք, նիստին հայտնվեցին հանրապետության ղեկավարները՝ Յակով Զարուբանը, Անտոն Քոչինյանը, Նագուշ Հարությունյանը և ուրիշներ։ Չգիտեմ ինչու, Քոչինյանը ինձ հարցրեց.
— Այս երկուսից ո՞րը կընտրեիր։
— Ոչ մեկը, — պատասխանեցի։
— Ինչու՞։
— Նախ՝ դրանք չեն համապատասխանում մրցութային ծրագրին, չեն խորհրդանշում հայրենիքի վերածնության գաղափարը, ապա՝ անհասկանալի կլինեն այցելուներին։
— Իսկ դու, ո՞րը կընտրեիր,- հարցրեց Քոչինյանը։
— Որը որ ես կընտրեի, քննարկումից հանված է։
Եկողները խնդրեցին ծանոթացնել այդ նախագծին։
Սեղանին դրվեց դրա մանրակերտը։
— Ինչո՞ւմն է սրա առավելությունը,- հարցրեց Զարուբյանը։
— Պարզ ու հասկանալի լուծում ունի,- պատասխանեցի,- խոնարհված խաչքարաձև քարերը խորհրդանշում են սուգը զոհվածների հիշատակին, իսկ վերասլաց կոթողը՝ վերածնունդ։ Դրանցով հեղինակները լիովին արտահայտել են մրցութային ծրագրի պահանջները։ Գաղափարը հասկանալի կլինի ամեն տեսակ այցելուի, բացատրելու կարիք չի լինի, քանզի բացատրությունը տրված է ճարտարապետության լեզվով։
Եկողները հավանություն տվեցին ու մեկնեցին։ Մրցութային հանձնաժողովի անդամներն այս անգամ քվեարկեցին հօգուտ իրենց մերժած նախագծի։ Երբ փակ ծրարը բացեցինք, պարզվեց, որ հեղինակներն են Արթուր Թարխանյանն ու Սաշուր Քալաշյանը»։
Ինչպես հիշում ենք, խորհրդային երկրում ոչ մի շինարարություն նախատեսված ժամկետում չէր ավարտվում։ Եվ տեղի էր ունենում նախահաշիվների, շինանյութերի տասնյակ փոփոխություններ։ 1965թ. նոյեմբերի 23-ին ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահի մոտ տեղի է ունենում խորհրդակցություն, որտեղ որոշվում է վերանայել Եղեռնի հուշարձանի ծրագրի իրականացած նախագիծը։ Մասնավորապես որոշվում է նախագծից հանել ստորգետնյա կոմունիկացաները, զբոսուղիների բազալտային ծածկերը և այլն։ Շինարարության վերջնական նախահաշիվը Երևանի քաղխորհուրդը հաստատում է 1966 մայիսի 11-ին` 399,3 հազար ռուբլի գումարով։ Հաջորդ՝ 1967թ. մեկ անգամ ևս վերանայվում է շինարարության նախահաշիվը և այն ավելացվում է 68 հազար ռուբլով, բացի դրանից շրջակայքի բարեկարգման համար նախատեսնվում է 284,9 հազար ռուբլի, իսկ ավտոճանապարհի համար՝ 92,6 հազար ռուբլի:
Հուշարձանը կիսավարտ վիճակում բացվեց 1967թ. նոյեմբերի 29-ին՝ Հայաստանի խորհրդայանացման օրը, երկրի ղեկավարները այն ցանկանում էին կապել ժողովրդի վերածննդի հետ: Հուշարձանը իր զուսպ բովանդակությամբ ու ոգեղեն ազդեցությամբ կարող է իրոք գլուխգործոց համարվել:

ԱՄԱՏՈՒՆԻ ՎԻՐԱԲՅԱՆ

ԴՈՆ-ԱՄԻՆԱԴՈ

4 Դկտ

Դեկոլտեն՝ դա ճշմարտության միայն մի մասն է:
Կնոջ սովորական կենսագրության մեջ մինչև երեսուն տարեկանը կոչվում է ժամանակագրություն, երեսունից հետո՝ առասպելաբանություն: Եվ ոչինչ այնպես չի ծերացնում կնոջը, որքան նրա տարիքը: Կնոջ այն տարիքը, որն անընդհատ քննադատվում է, կոչվում է կրիտիկական տարիք: Սակայն անժամանակ ծերացումն այնքան սարսափելի չէ, որքան ուշացած երիտասարդությունը:
Գրագետ մարդիկ կարող են ամուսնանալ հայտարարությամբ, անգրագետները՝ միայն սիրելով: Ձեր կնոջը վերաբերվեք այնպես, որ կարծես նա ոչ թե ձեր կինն է, այլ ուրիշինը: Սիրո կանոնն է՝ որքան երկար է նախաբանը, այնքան կարճ է սիրավեպը: Հավերժ սիրո մասին մի երդվեք գրավոր: Երդվեք բանավոր: Իսկ որպեսզի սերը հավերժական լինի, անտարբերությունը պիտի լինի փոխադարձ, որպեսզի վստահությունը ամուր լինի, խաբեությունը պետք է լինի երկար: Տղամարդիկ ստում են պարզապես, կանայք՝ արցունքն աչքերին: Երբ կինն ուշաթափվում է, նա գիտի, թե ինչ է անում: Փոխընմռնումը պահանջում է փոխադարձ սուտ: Ինչու՞ բարձրաձայն ապաշխարել, եթե կարելի լուռ մեղանչել:

Լյուստրացիան և դրա իլյուստրացիան

2 Դկտ

Հայաստանում կրկին վիճաբանելու թեմա են գտել, և այս անգամ նման հնարավորություն ընձեռել է «Ժառանգություն» խորհրդարանական խմբակցությունը, որը մոտ երկու շաբաթ առաջ հանդես եկավ օրենսդրական մի նախաձեռնությամբ` ԱԺ-ում շրջանառության մեջ դնելով «Գաղտնազերծման (լյուստրացիայի) մասին» օրենքների նախագծերի փաթեթը: Եթե լսելու լինենք հեղինակների բացատրությունները, ապա ըստ նրանց այս օրինագծի նպատակն է գաղտնազերծել մինչեւ 1991թ. Հայաստանի անկախության հանրաքվեն նախկին ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտեի, հետախուզական, հակահետախուզական, օպերատիվ-հետախուզական գործունեություն իրականացնող մարմինների կամ այլ երկրների հատուկ ծառայությունների հետ բացահայտ կամ գաղտնի հիմունքներով աշխատած կամ համագործակցած անձանց: Իսկ այդ գործընթացն էլ իր հերթին հնարավորություն պիտի ստեղծի իրականացնել երկրի օրենսդիր, գործադիր և դատական իշխանության, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ղեկավար պաշտոններ զբաղեցնող անձանց պաշտոնանկությունը, եթե վերջիններս նախկինում գաղտնի կամ բացահայտ համագործակցել են հատուկ ծառայությունների հետ, ինչպես նաև` կանխել այդպիսի անցյալով անձանց ղեկավար և այլ պաշտոններ զբաղեցնելու հավակնությունները:
Պնդել, թե ներկա պահին նման օրենք ունենալը օդի ու ջրի պես անհրաժեշտ էր հանրությանը, ճիշտ չի լինի: Ասենք ավելին, այս խնդիրը նույնիսկ սպառել է ոչ միայն իր հրատապությունը, այլև վաղեմության ժամկետը: Ընդ որում, մեր նորագույն պատմության մեջ սա առաջին դեպքը չէ, երբ պահանջ է արթնանում հրապարակել գործակալների ցուցակները: Դեռևս 1992 թվականին համանման մի օրինագիծ արդեն ներկայացվել է Գերագույն Խորհուրդ ու մատնվել անհաջողության: Ինչ վերաբերում է ներկա նախագծին, ապա դա ևս կարող է արժանանալ նույն ճակատագրին հենց թեկուզ այն պատճառով, որ վերջինիս հայտնության նպատակը միայն ներքաղաքական հարցեր լուծելն է, ինչը հազիվ թե որևէ օգուտ տա պետությանն ու մարդկանց: Ասվածի օգտին է խոսում նաև այն փաստը, որ խորհրդարանը հենց առաջին իսկ պահից դա չընդունեց, քանի որ օրինագիծը լի էր բազում թերություններով, իսկ սա էլ իր հերթին վկայությունն էր այն բանի, որ նախաձեռնողները ոչ միայն խնդիրը չէին պատկերացրել իր բոլոր հարթություններում, այլև ակնհայտորեն շտապել էին: Եվ դրա համար կար նվազագույնը մեկ ծանրակշիռ հանգամանք՝ կես տարուց սպասվող ընտրությունները…
Իհարկե, շատ հարմար և լսարանի ականջին հաճելի հնչերանգներ ունեն փաստարկումներն այն մասին, թե սա շատ կարևոր օրենք է, ուղղված է բացառապես Հայաստանի անկախության ամրապնդմանը, ժողովրդավարական կարգերի հաստատմանը և նման գեղեցիկ այլ ձևակերպումներ: Շատ հարմար է նաև վկայակոչել այլ երկրների փորձը՝ հիշելով Արևելյան Եվրոպայի ու Մերձբալթյան պետություններին և, իհարկե, նաև Վրաստանին: Սակայն այն մասին, թե ինչ շահեցին և ինչ կորցրեցին թվարկված երկրները, ոչինչ չի ասվում, ինչպես որ չի նշվում, թե նրանք ե՞րբ և ինչու՞ դիմեցին այդպիսի քայլերի, հատկապես ու՞մ դեմ էր ուղղված այդ երկրների իշխանությունների կիրառած գաղտնազերծումը, և նշված գործընթացներում որքա՞ն էական դեր էին խաղացել քաղաքական շարժառիթները: Սրանց մասին լռությունը շարունակվում է:
Երրորդ բացատրությունը, որ լսելի է «Ժառանգության» ներկայացուցիչներից, հավաստիացումն է այն մասին, թե օրենքը վերաբերում է միայն օտարերկրյա գործակալներին ր ոչ երբեք Հայաստանի անվտանգության ծառայության աշխատակիցներին: Այսքանով հանդերձ նրանք հավելում են, որ այդպիսի մարդիկ միանշանակ կան կառավարման համակարգում: «Եվ լինելով կառավարման համակարգում` նրանք միտումնավոր Հայաստանը բացասական կամ սխալ ուղղությամբ են տանում»,- եզրահանգում են օրինագծի հեղինակները:
Առաջին իսկ պահից անմիջապես հարց է ծագում. եթե կան երկրին մեծ վնաս հասցնող մարդիկ և այդ մարդկանց «Ժառանգության» անդամները ճանաչում են, ապա ինչու՞ իսկույն դրա մասին չեն հայտնում համապատասխան մարմիններին, որպեսզի վտանգը չեզոքացվի, այլ նստել-սպասում են օրինագծի ընդունմանը: Ստացվում է, որ կամ նրանք քողարկում են թշնամուն, կամ ճիշտ չեն խոսում՝ պնդելով, թե կառավարման համակարգում լրտեսներ կան:
Հաջորդ տարակուսանքը առնչվում է այն փաստի հետ, որ եթե պահանջ կա լյուստրացիայի ենթարկել այն անձանց, ովքեր մինչև անկախության հռչակումը համագործակցել են ՊԱԿ-ի հետ, ապա թերևս արժե նաև հիշել, որ ԿԳԲ կոչված կառույցը մինչև 1991 թվականը բոլորովին էլ օտարերկրյա հատուկ ծառայություն չէր այն պարզ պատճառով, որ Հայաստանը ԽՍՀՄ մի մասն էր: Այսինքն մարդիկ ծառայել ու համագործակցել են իրենց իսկ երկրի մարմինների հետ, ինչը ոչ միայն դավաճանություն չէ, այլև միանգամայն բնական երևույթ է: Ուրեմն ո՞ր մեղքերի համար նրանց պիտի դատապարտել ու ամոթանքի սյունին գամել:
Եվ կրկին մենք վերադառնում ենք այն նույն կետին, համաձայն որի գաղտնազերծման անհրաժեշտությունը պետք է բխի որոշակի նպատակներից: Սակայն մինչ այս պահը դեռ հստակ տեսանելի չէ մեկ ուրիշ նպատակ, բացի ներքաղաքական խնդիրներ լուծելը և այն, որ նման օրինագիծ ներկայացնելն իր ներսում PR-ի տարրեր է պարունակում: Իսկ այսպիսի սցենարի տրամաբանությունը հուշում է, որ առաջիկայում «Ժառանգությունը» կփորձի հանդես կգալ նաև մի քանի աղմկոտ բացահայտումներով: Սակայն հազիվ թե դրանք սպասված ներգործությունն ունենան, քանի որ ինչպես քաղաքական գործիչները, այնպես էլ հասարակությունը հետզհետե սուզվում են նախընտրական շրջանին հատուկ տրամադրությունների մթնոլորտի մեջ, իսկ այդ պայմաններում յուրաքանչյուր երևույթ առաջին հերթին բացատրվում է մեկ հիմնական դիրքից։ Այս հանգամանքը հաշվի առնելով՝ հեշտ է հասկանալ, թե ինչու այժմ շատերը համոզված են, որ «Գաղտնազերծման մասին» օրինագիծը խորհրդարան տանելով՝ «Ժառանգությունը» ընտրություններից առաջ կորցրած դիրքերի ձեռքբերման նպատակ է հետապնդում, իսկ առավել մարտականորեն տրամադրվածները գտնում են, որ հիշյալ օրինագծի նպատակը Հայաստանը թուլացնելն ու կամազուրկ երկիր դարձնելն է: «Գործակալների ցուցակները հրապարակելուց հետո ազգային անվտանգությունն առաջիկա 30 տարիներին որևէ գործակալ բերելու հնարավորություն չի ունենա: Իսկ եթե չկա գործակալ, չկա նաև օպերատիվ աշխատանք»,- ասում են նրանք:
Ինչպես տեսնում ենք, դեռ առանձնապես ոչինչ չի կատարվել, բայց արդեն իսկ ոմանք առիթը բաց չեն թողել զանազան որակումներ ու մեղադրանքներ փոխանակել՝ իրար անվանելով դավաճան, կագեբեյշնիկ, միստիֆիկատոր, ծախու լրտես, ժողովրդի թշնամի և այլն: Չենք կարող նաև չարձանագրել, որ այս օրենսդրական նախաձեռնության շրջանառումից անմիջապես հետո աննախադեպ ակտիվություն են դրսևորում այն կարգի անհատները, ովքեր ամենուր լրտեսներ են տեսնում և ամենքին կարող են լրտեսի «կոչում» վերագրել: Հետապնդման բարդույթով տառապող այս քաղաքացիները գերագույն հաճույքով հանդիսատեսը կդառնան «վհուկների որսի», որի պարագայում բոլորովին էլ էական չէ՝ մարդն իսկապե՞ս վհուկ է, թե ոչ: Նրանց անհրաժեշտ է սոսկ պրոցեսը՝ բռնել, պատժել, վարկաբեկել, պատին դեմ տալ: Եվ վերջապես այդ աղմուկ-աղաղակի մեջ մոռացության կտրվի այն իրողությունը, որ այսօրվա Հայաստանին միայն աներևույթ գործակալների ցանցը չէ, որ խանգարում է նորմալ երկիր դառնալ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՄԱՐԳԱՐԻՏԱ ՎԱԼՈՒԱ

1 Դկտ

Երբեք մի ասեք, թե ամենաամուր կապերը հաստատվում են երկնքում: Աստվածները չեն կարող այդչափ անարդար լինել: Աստված իր արարումը սկսեց ամենափոքրից ու անկատարից և ավարտեց մեծով ու կատարյալով: Նա ստեղծեց տղամարդուն մյուս արարածներից հետո, իսկ կնոջն արարեց տղամարդուց հետո, այդ պատճառով էլ կինը համարվում է առավել կատարյալ, և նրան է պատկանում սիրային հարաբերություններում ընտրության իրավունքը:
Սիրո մեջ և պատերազմում միևնույն բանն է. այն ամրոցը, որը բանակցություններ է վարում, կիսով չափ գրավված է: Քանի-քանի անգամներ եմ ես լսել մարդկանց մասին, ովքեր մեռնում են սիրուց, բայց իմ ամբողջ կյանքում ես այդպես էլ չտեսա, որ ինչ-որ մեկը դրանից իսկապես մեռներ: Սերը կույր է, և այն կարող է կուրացնել մարդուն այն աստիճան, որ նրան առավել հուսալի թվացող ճանապարհը իրականում լինի ամենասայթաքունը: Վիրավորանքն ավելի մեծ իշխանություն ունի կնոջ վրա, քան սերը, հատկապես, եթե այդ կինը հպարտ և մեծահոգի սրտի տեր է:
Եթե կարծում եք, թե նա, ում դուք սիրում եք, ինչպես ջրի երկու կաթիլը նման է ձեզ և ցանկանում է բոլոր այն բաները, ինչը ցանկանում եք դուք, ապա իրականում դուք սիրում եք ոչ թե նրան, այլ ինքներդ ձեզ:

Հաղթել՝ չի նշանակում հաղթել

1 Դկտ

Ոչ ոք չէր սպասում, որ Հարավային Օսիայում նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլը կարող էր նման շրջադարձային դեպքերի ընթացք մատուցել: Կար ի սկզբանե ամրապնդված այն համոզմունքը, թե այդ նորանկախ, Ռուսաստանի հովանու ներքո գտնվող երկրում ամեն բան պիտի կատարվեր հենց այնպես, ինչպես արդեն որոշվել էր Կրեմլում: Եվ միայն այն բանից հետո, երբ պարզ դարձավ, որ ընտրողներն իրենց ձայնը տվել են ընդդիմության առաջնորդ, Հարավային Օսիայի կրթության նախկին նախարար Ալլա Ջիոևային՝ թույլ տալով նրան ունենալ քվեների ավելի քան 56 տոկոսը, մինչդեռ մյուս թեկնածուն՝ Արտակարգ իրավիճակների նախարար և Ռուսաստանի աջակցությունը վայելող Անատոլի Բիբիլովը հավաքել էր ընդամենը ձայների 40 տոկոսը, բոլորը միաբերան կռահեցին. «Այժմ ինչ-որ բան պատահելու է»:
Եվ պատահեց: Ընտրությունից երկու օր անց Օսիայի Գերագույն դատարանը Բիբիլովի պահանջով չեղյալ հայտարարեց երկրորդ փուլը, իսկ հաղթող հռչակված թեկնածու Ջիոևան զրկվեց նոր ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից: Իր տեսակի մեջ այս աննախադեպ որոշումը Գերագույն դատարանը հիմնավորում էր նրանով, թե իբր Ջիոևայի կողմնակիցները զանգվածաբար խախտել են հանրապետության Ընտրական օրենսգրքի միանգամից մի քանի հոդվածներ, ինչի արդյունքում «հնարավոր չէ պարզել քվեարկության իրական պատկերը»: Այս հիմքի վրա խորհրդարանը կրկնակի ընտրություններ նշանակեց հաջորդ տարվա մարտի 25-ին: Բայց իշխանությունների շտապողականության մեջ աչքաթող էր արվել էական մի հանգամանք՝ ընտրողների վերաբերմունքը: Եվ մարդիկ դուրս եկան փողոց՝ իրենց ձայները պաշտպանելու վճռականությամբ:
Շտապեց նաև Ջիոևան: Դատարանի որոշումից անմիջապես հետո նա իրեն երկրի նախագահ հռչակեց, հայտարարեց պետական խորհուրդ ձևավորելու մասին, որը գործելու է մինչև օրինական մարմինների ձևավորումը, և դրանով իսկ դարձավ երկրորդ հարվածի թիրախը: Նոյեմբերի 30-ին Հարավային Օսիայի Գլխավոր դատախազությունը հայտարարություն տարածեց, որով ընդդիմադիր գործչին մեղադրեց գունավոր հեղափոխություն կազմակերպելու մեջ: Ըստ այդմ, դատախազությունը սպառնաց, թե մտադիր է «համապատասխան քայլեր» ձեռնարկել: «Ալլա Ջիոևայի քայլերը հակասում են Գերագույն դատարանի ու խորհրդարանի ընդունած որոշմանը: Իրեն նախագահ հռչակելն ու ինչ-որ պետական խորհուրդ ստեղծելն իրավական շրջանակների մեջ չեն տեղավորվում: Դա ամեն դեպքում ապօրինություն է», — հայտարարեց գլխավոր դատախազի տեղակալ Էլդար Կոկոևը:
Դժվար է հավատալ, թե Ալլա Ջիոևան խախտումներով է ընտրվել: Փաստ է, որ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի բոլոր 15 անդամները ստորագրել են ամփոփիչ արձանագրությունը, որով նա հաղթող է ճանաչվել: Կան նաև բոլոր 85 ընտրատեղամասային հանձնաժողովների կազմած արձանագրությունները, որոնք ևս վկայում են տիկնոջ համոզիչ հաղթանակի մասին: Բայց արի ու տես, որ այս ամենը քիչ է: Փոխարենը նրա մրցակից, ընտրություններում պարտված, բայց դատարանում հաղթանակի հասած իշխանամետ թեկնածուն` Անատոլի Բիբիլովը այժմ մեծ ուրախությամբ մարդկանց կոչ է անում հանդարտություն պահպանել ու ենթարկվել Գերագույն դատարանի վճռին: Այս իմաստով Բիբիլովի խոսքերը սոսկ Ռուսաստանի ԱԳ նախարարության հայտարարության կրկնությունն են, որտեղ նշվում է, թե Մոսկվայում ուշադիր հետևում են հարևան երկրում տիրող իրավիճակին ու հետաքրքրված են «այդ երիտասարդ երկրում հանգստության և կայունության ապահովմամբ»: «Անհրաժեշտ է, որ բոլոր հասարակական-քաղաքական ուժերը հարգեն իշխանության բարձրագույն մարմինների՝ օրենքից բխող որոշումները»,- ասվում է Ռուսաստանի դիմում-պահանջում:
Սակայն ներկա պահին մեծ եղբոր հորդորներին ականջալուր լինել ցանկացողների թիվն այնքան էլ մեծ չէ: Ավելին, ժամ առ ժամ իրավիճակը դուրս է գալիս հսկողությունից, և երեկ նույնիսկ բանը հասավ կրակոցներին: Ճիշտ է, այդ կրակոցներն առայժմ օդ են արձակվում, սակայն ո՞վ կարող է երաշխիքներ տալ, թե յուրաքանչյուր պահի իրավիճակը կտրուկ կերպով չի փոխվի՝ հանգեցնելով ամենաիսկական քաղաքացիական պատերազմի: Ջիոևայի կողմակիցները ոչ միայն բողոքի ակցիա են սկսել, այլև գրոհել են ԿԸՀ-ի շենքի վրա: Իր հերթին Ջիոևան ոչ միայ դիմել է Հարավային Օսիայի նախագահ Կոկոյտիին ու Ռուսաստանի նախագահ Մեդվեդևին`պահաջնելով թույլ չտալ երկրում քաղաքացիական պատերազմ, այլև վերջնագիր է ներկայացրել գործող իշխանություններին՝ տալով նրանց երկու օր ժամանակ: Սակայն այնքան էլ դժվար չէ կռահել, թե ինչ պատասխան նա կստանա Կոկոյտիից: Այս մասին մի շարք փորձագետներ նույնիսկ շտապել են կարծիք հայտնել` պնդելով, թե ընտրությունների արդյունքները չեղյալ հայտարարելն իրականում ձեռնտու էր միայն մի գործչի` պաշտոնից հեռացող նախագահ Էդուարդ Կոկոյտիին, ինչը վերջինիս հնարավորություն կտա ևս մի քանի ամիս ղեկավարել Հարավային Օսիան՝ մինչև նոր ընտրությունները:
Մյուս կողմից նույնիսկ գործող նախագահի պատասխանը կարող է որևէ էական դերակատարություն չունենալ դեպքերի ընթացքի վրա: Ուշադրության է արժանի Ալլա Ջիոևայի վերջին հայտարարությունն այն մասին, թե ինքն ու իր կողմնակիցները չեն պատրաստվում բռնի գործողությունների դիմել իշխանությունը վերցնելու համար, բայց դրա հետ մեկտեղ հաղորդվում է, որ ցուցարարները զինված են և մտադիր են դիմադրություն ցույց տալ միայն այն դեպքում, եթե հանրապետություն մտցվեն ռուսական ուժեր կամ գործի դրվի երկրի նախագահի անվտանգության ծառայությունը: Այս ընդհանուր ֆոնի վրա նույնիսկ նահանջի որոշ նախանշաններ են ի հայտ գալիս: Մասնավորապես երեկ Հարավային Օսիայի ԱԳ փոխնախարար Ալան Պլիևը հայտնեց, թե ընտրությունները չեղյալ համարելու մասին դատարանի վճիռը կարող է փոխվել:
Ամեն դեպքում, հազիվ թե խնդիրը դեպի կարգավորում գնա միայն ներքին ուժերի ու ջանքերի շնորհիվ: Արտաքին միջամտության առկայությունը այս պարագայում պարզապես անխուսափելի է, թեև ԱՄՆ-ն, Եվրամիությունը, ՆԱՏՕ-ն և Վրաստանը նախօրոք Հարավային Օսիայի ընտրությունները ոչ լեգիտիմ էին անվանել: Սակայն հիմա պաշտոնական Թբիլիսին կրկին ակտիվացել է ու հայտարարում է. «Վրաստանի Ցխինվալի շրջանում անցկացված, այսպես կոչված, նախագահական ընտրությունները Կրեմլում պլանավորված «միջոցառում» է։ Այն, ինչ տեղի է ունենում այնտեղ, միջազգային հանրությունը չի դիտարկում որպես ընտրություն։ Կրեմլում պլանավորված այդ «միջոցառումը» ղեկավարում է պաշտոնական Մոսկվան, որը պատասխանատվություն է կրում դրա համար։ Մենք հուսով ենք, որ միջազգային հանրության արձագանքը չի ուշանա»։
Միջազգային հանրությունը, որ ուշի ուշով հետևում է զարգացումներին, իր վերաբերմունքը դրսևորելու մի քանի տարերակներ ունի: Իսկ Մոսկվան, որը չի հանդուրժի այդ միջամտությունը, արդեն ձեռնամուխ է եղել դրսի ներգործությանը հակազդելու քայլերին: Այլ կերպ դժվար է բնութագրել այն անսպասելի բացահայտումը, որ մատուցվեց Ռուսաստանի Անվտանգության խորհրդի փոխքարտուղար Վլադիմիր Նազարովի կողմից: Ռուս-վրացական պատերազմից երեք տարի անց Մոսկվան հանկարծ հայտարարեց, թե Ռուսաստանը կոնկրետ ապացույցներ ունի, որ ԱՄՆ-ը մասնակցել է Հարավային Օսիայում ռուս խաղաղապահների, զինծառայողների ու քաղաքացիների սպանությանը։ «Մենք կոնկրետ ապացույցներ ունենք այդ մասին։ Մենք ցանկանում ենք ՆԱՏՕ-ի գծով մեր գործընկերներին հիշեցնել Սահակաշվիլիին սպառազինելու հարցում այդ կառույցի ունեցած դերակատարությունը։ ՆԱՏՕ-ն 2007-2008 թվականներին ամեն գնով Վրաստանին դրդել է պատերազմի»,- ասաց Նազարովը՝ հստակեցնելով Արևմուտքի դերը Հարավային Օսիայի կյանքում և ռուսների վերաբերմունքը նրանց հետագա քայլերի նկատմամբ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: