Պահոց | 6:27 ա.

ԷՐԻԽ ՖՐՈՄՄ

17 Հկտ

Սեփական միայնության ու օտարումի գիտակցումը, սեփական անկարողությունը բնության ու հասարակության ուժերի հանդեպ մարդուն վերածում է անջատված, փշրված մի գոյության՝ անտանելի բանտում: Օտարումի ապրումները տագնապ են հարուցում: Ավելին, բա ակունքն է բոլոր տագնապների: Լինել օտարված՝ նշանակում է լինել կտրված, մարդկային կարողություններն օգտագործելու հնարավորությունից զուրկ: Հետևաբար դա նշանակում է լինել անօգնական, անկարող ակտիվորեն ներգործելու աշխարհի՝ իրերի ու մարդկանց վրա: Դա նշանակում է, որ աշխարհը կարող է ներխուժել իմ մեջ, իսկ ես անկարող եմ արձագանքել դրան:
Մարդն իր կյանքի կենտրոնն ու նպատակն է: Սեփական անհատականության զարգացումը, իր ներքին ներուժի կիրառումը այն բարձրագույն նպատակն է, որը պարզապես չի կարող փոփոխվել կամ կախման մեջ գտնվել այլ՝ իբրև թե արտաքին ուժերից: «Կենդանի լինել»-ը ոչ թե ստատիկ, այլ դինամիկ հասկացություն է: Գոյությունը նույնն է, ինչ որ օրգանիզմի սպեցիֆիկ ուժերի բացահայտումը: Պոտենցիալ ուժերի արդիականացումը բոլոր օրգանիզմների բնատուր էությունն է: Այդ իսկ պատճառով էլ մարդկային հնարավորությունների բացահայտումը նրա բնության օրենիքի համապատասխան հարկ է դիտարկել իբրև մարդկային կյանքի նպատակ… Ոչնչացնել կյանքը՝ նշանակում է դուրս գալ նրա սահմաններից:

Պատի այս ու այն կողմը

17 Հկտ

Պատերը կամ պարիսպները լինում են երկու տիպի՝ կենցաղային նշանակության և քաղաքական նկատառումներով կառուցված: Կենցաղային է այն պարսպապատը, որ մարդը կառուցում է իր տունն ու տարածքը մյուսներից տարանջատելու համար: Քաղաքական նշանակությամբ պարիսպների օրինակները նույնպես քիչ չեն՝ Չինական մեծ պարսպից մինչ Բեռլինի պատը կամ այն ամրությունները, որոնք Իսրայելն այսօր կառուցում է Եգիպտոսի ու Պաղեստինի հետ սահմանագծին, կամ այն պատը, որ Հունաստանը ցանկանում էր շարել Թուրքիայի սահմանի երկայնքով, կամ այն քարե բաժանարարը, որ Կիպրոս կղզին կիսել է երկու մասի և այլն: Իսկ հիմա պարզվում է, որ ադրբեջանցիները նույնպես որոշել են իրենց անջնջելի հետքը թողնել պատմության մեջ ու պատ են կառուցում հայ-ադրբեջանական զորքերի շփման գծի երկայնքով:
Ադրբեջանն իր պետական միջոցների հաշվին Լեռնային Ղարաբաղի Մարտակերտի շրջանին սահմանակից Թարթառի և Գերանբոյի տարածքներում, Աղդամի Օրթա Քյարվենդ ու Չըրաղլի գյուղերի շուրջ 3 մետր բարձրությամբ և մոտ 3 կիլոմետր երկարությամբ մի պատ է պատրաստվում հիմնել, որը, ըստ ադրբեջանցիների, նպատակ ունի պաշտպանել սահմանամերձ շրջանի բնակիչներին «հակառակորդի կրակոցներից»։ Տեղեկություններ կան, որ դրա 700 մետրն արդեն պատրաստ է։ Համացանցում նույնիսկ տարածվեցին պատի մի քանի լուսանկարներ, այնուհետև գրվեց, թե «դարի կառույցը» վերջնական տեսքում կունենա 15 կիլոմետր երկարություն: «Պատի կառուցումը կապահովի խաղաղ բնակչության անվտագնությունը, հնարավորություն կտա մարդկանց վերադառնալ իրենց տները: Դա մեծ խնդիր է: Գյուղի 78 տներից 24-ում ոչ ոք չի ապրում, քանի որ այն մշտապես գնդակոծվում է: Իսկ եթե պաշտպանություն լինի գնդակներից, մարդիկ կկարողանան այնտեղ ապրել»,-հայտարարեց Աղդամի Չրաղլի գյուղի գյուղապետ Գաբիլ Աբբասովը: Մի խոսքով, հասարակությունը խրախուսում է իշխանության խորիմաստ նախաձեռնությունը, երկար կյանք ու արևշատություն է մաղթում նրա հանրօգուտ գործերին:
Իհարկե, Ադրբեջանում տեղյակ են, որ «հայ դիպուկահարներից պաշտպանվելու համար» պատ կառուցելու գաղափարն այդ երկրում քննարկվում էր դեռև 2006 թվականից: Սակայն հազիվ թե իմանան, որ իրականության մեջ նշված գյուղերի բնակելի հատվածքները գործնականում անհասանելի են հայ դիպուկահարների համար։ Սա այն հատվածն է, ուր հայ-ադրբեջանական դիրքերը գտնվում են հարթավայրային հատվածում, մեր դիրքերից երևում են նրանց միայն մի քանի բնակելի շինություններ, որտեղ, հենց ադրբեջանցիների վկայությամբ, մարդիկ չեն ապրում, իսկ դեռևս խորհրդային ժամանակներից այդտեղ տնկված բարդիների խիտ պուրակը բնական պատնեշի դեր է կատարում: Սակայն էլ ավելի էական է այն փաստը, որ պատը կառուցվում է Ադրբեջանի բանակի առաջապահ ուժերի թիկունքում, և ստացվում է, որ պարիսպ անցկացնելու գաղափարի հեղինակները ոչ մի հույս չեն ունեցել, թե բանակն ընդունակ է հարկ եղածի պես պաշտպանել իրենց:
Ահա այս հակասությունները հաշվի առնելով և արձանագրելով այն իրողությունը, որ պատի կառուցումը որևէ գործնական նշանակություն չունի, թույլ են տալիս մեծ համոզվածությամբ պնդել, որ դրա կառուցման դիտավորությունները ոչ թե երկակի են, ինչպես կարծում են շատերը, այլ բացառապես արվում են քարոզչական նպատակներով։ Իսկ նպատակը շատ պարզ է. Հայաստանին ներկայացնել մի պետություն, որը կրակում է խաղաղ բնակչության վրա, հետևաբար ագրեսոր է: «Չի բացառվում, որ Ադրբեջան ժամանած պատվիրակությունների այցի արարողակարգի մեջ մտցնեն նաև այդ պատը՝ ցույց տալու համար, թե, տեսեք, ինչ սարսափելի դաժան ու սադիստ սեպարատիստներ են այն կողմում, որոնք օր ու գիշեր զբաղված են խաղաղ բնակիչներ ոչնչացնելով»,- վաղվա օրը կանխատեսելու ճարտարությամբ աչքի ընկան ոմանք և գուցե թե այնքան էլ չսխալվեցին:
Միայն թե, հրապուրված իրենց հետին մտքերով, մեր հարևանները ճակատագրական մի սխալ են գործել, որը չի հատուցվի ոչ մի քարոզչությամբ: Ի վերջո ի՞նչ է նշանակում այդ պատը: Դա ոչ միայն ամրություն է, պաշտպանական վահան կամ քողարկվելու միջոց: Առաջին հերթին դա սահմանագծի առարկայական ամրագրումն է: Այսուհետ մարդկանց ընկալումների և գիտակցության մեջ պիտի դրոշմվի այն փաստը, որ այս պատով ավարտվում է Ադրբեջանը և սկսում է Լեռնային Ղարաբաղը: Ուրեմն, մնաս բարով, շփման կամ ճակատային գիծ հասկացություն: Արդեն կա ԼՂՀ պետական սահմանը և այն ամրագրեց ոչ այլ ոք, քան հենց Ադրբեջանը: Պատ կառուցելով Բաքուն դե ֆակտո ճանաչեց Ղարաբաղը և նրան ենթակա տարածքները: Իսկ այսպիսի անմիջականությանն ու անկեղծ մոտեցմանը մենք կողմ ենք երկու ձեռքով, նույնիսկ պատրաստ ենք ինքներս մի-մի քար առած գնալ և օգնել նրանց՝ պարսպի շինարարությունը ժամկետից շուտ ավարտելու համար:
Վերադառնալով այն հարցին, թե նման անհեթեթ նախաձեռնությունը որքանո՞վ կարող է նպաստել անվտանգության ապահովմանը, ապա առաջին հերթին նկատենք, որ ներկա ռազմական ներուժի ու միջոցների գործադրման պարագայում այսօրինակ շինությունը թղթե տնակի պես կխորտակվի առաջին իսկ «հպման» դեպքում: Բայց քանի դեռ որևէ մեկը ցանկություն չունի արկեր արձակել նշված ուղղությամբ, ապա մեզ մնում է միայն ասել, որ հավասարապես կասկածելի հեռանկար է, թե որ որևէ պատ կարող է լուծել դիպուկահարների հարցը։ Ընդհակառակը, եթե այդ պարիսպը կառուցվելու է դզոտների սկզբունքով, որոնցում դիրքավորվելու են դիպուկահարները, ապա այն նույնիսկ հավելյալ դժվարություններ կստեղծի:
Այսքան չարչարանքի, ծախսերի ու աշխատանքի փոխարեն հայկական կողմը հակառակորդին հորդորել էր առաջնորդվել շատ ավելի արդյունավետ միջոցով, որն, ի դեպ, առաջարկել էին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները: Վերջիններիս պահանջը մեկն էր՝ դիպուկահարներին հեռացնել սահմանագծից։ Հայկական կողմն ընդունել էր այդ առաջարկը, իսկ ահա Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարությունը պատասխանել էր. «Դա չի լուծի խնդիրը, ավելի լավ է հայերը հեռանան մեր հողից»։ Բայց քանի որ հայերը ոչ հեռանալու ցանկություն ունեն և ոչ էլ պատրաստվում են անպաշտպան թողնել սահմանը, մեզ մնում է միայն խրախուսել ադրբեջանցիների ծրագիրը և պատի այս կողմից հիշեցնել, որ իրենք նավթադոլարներ շատ ունեն, ու եթե ցանկանում են պատ կառուցել, թող այդպես էլ լինի:
Ադրբեջանական մեծ պատը գրավել է նաև օտարների ուշադրությունը: «Նեզավիսիմայա գազետա» թերթն այս առիթով գրեց. «Պատ, իհարկե, կարելի է կառուցել, բայց ոչ Չինական Մեծ պատը, ոչ Բեռլինյանը, ոչ էլ նույնիսկ Սակսայուամանն ու մյուսները, վերջին հաշվով, չեն դիմացել ժամանակի փորձությանը»: Իսկ հետո թերթը հավելել էր ամենաէականը: Այն գրել էր, որ ադրբեջանական պատը երկու ժողովուրդների հարաբերությունների ամենից դիպուկ խորհրդանիշն է: «Առանց պատերի» Եվրոպա ձգտող Բաքվի համար նման հիշեցումը երբեք էլ ավելորդ չէ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՕՍՎԱԼԴ ՇՊԵՆԳԼԵՐ

17 Հկտ

Ճակատագիրը և ժամանակը իրենց էությամբ մեկը մյուսին փոխարինող բառեր են: Փորձենք ցանկացած փիլիսոփայական կամ ֆիզիկական տեքստում փոխարինել «ժամանակ» բառը «ճակատագրով», և մենք անմիջապես կզգանք, թե ինչպիսի թավուտներում է մոլորվել բանականությունը և որքան անհնարին է ներկայանում «ժամանակի ու տարածության խումբը»: Այն, ինչը չի ապրվել ու չի զգացվել, այլ միայն հորինվել է, անխուսափելիորեն ձեռք է բերում տարածական որակներ: Ֆիզիկական ժամանակն իրենից գիծ է ներկայացնում: Եվ դրանով է բացատրվում, թե ինչու սիստեմատիկ-փիլիսոփաներից որևէ մեկը չի կարողացել ոչինչ ձեռնարկել անցյալի ու ապագայի հասկացությունների նկատմամբ: Գիտական տեսանկյունից անհասանելի ճակատագրի գաղափարը, որ թաքնվում է «ժամանակ» բառի թիկունքում, առնչվում է անմիջական ապրումների և ինտուիցիայի ոլորտին: Ոչ թե մաթեմատիկան ու աբստրակտային մտածողությունը, այլ պատմությունն ու կենդանի արվեստը (և ես կհավելեմ նաև՝ մեծագույն միֆը) կարող են մեզ տալ ժամանակի խնդրի բանալին:
Ճակատագիրը մատնանշում է, թե «ուր», պատճառականությունը՝ «որտեղից»:

%d bloggers like this: