ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Հկտ

ՔԱՆԻ ԴԵՌ ՀԵՏՆԱՄՈՒՏՔԻՑ ԿՄՏՆԵՆ

Բանակում վերջին ամիսների մահվան դեպքերի կապակցությամբ զրուցել ենք գրականագետ, 1996-98 թթ. ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ Հովիկ Չարխչյանի հետ

Պարոն Չարխչյան, Ձեր վերջին հոդվածը բանակում, հատկապես «Եղնիկներում» վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում կատարված մահվան դեպքերի մասին է: Ըստ Ձեզ` ի՞նչ է կատարվում այսօր մեր բանակում:

Մեր բանակում ոչ մի լավ բան չի կատարվում: Սեպտեմբերի 21-ի շքերթի վառ տպավորություններից հետո միանգամից խորը գահավիժում տեղի ունեցավ, և պետք է հոգեբանորեն պատրաստ լինել տեղավորվելու այդ երկու ծայրահեղությունների միջև: Մենք մի դեպքում ասում ենք, որ կայացած բանակ ունենք, հրաշալի տեխնիկա ենք ցուցադրում, մյուս կողմից հասկանում ենք, որ այդ հրաշալի տեխնիկան կիրառելու համար մենք չունենք նույնքան ամուր, նույնքան երկաթե կարգապահությամբ զինուժ, որին կարող ենք վստահել մեր երկրի անվտանգությունը, մեր վաղվա օրը: Բացի այդ, սա մարդկային ողբերգություն է, այնտեղ մեր երեխաներն են սպանվում, ընդ որում` սպանվում են ոչ թե թշնամու գնդակից, այլ սպաների դաժանություններից, խոշտանգումներից, իրենց զինակից ընկերների անմարդկային վերաբերմունքից: Ընդհանուր պատկերը նայելով` հասկանում ես մի պարզ բան` այդ երեխաների անվտանգության համար պատասխանատու է սպայակազմը, որը պետք է ապահովի այդ հարաբերությունների կանոնադրական վիճակը, և եթե սպայակազմը թերանում է, պետք է պատասխանատվության կանչել թիվ մեկ պատասխանատուին`պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանին, ով արդեն 4-5 տարի է` մի բան է ապացուցում, որ նա պարզապես ընդունակ չէ այդ բարդ կառույցի ղեկավարը լինելու, մարդը չունի այդ ընդունակությունները:

Դուք 1996-98թթ. եղել եք ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ: Ի՞նչ վիճակագրություն կա այն ժամանակ տեղի ունեցող միջադեպերի կապակցությամբ:

Բոլորս գիտենք` այն ժամանակ շատ ավելի բարդ և շատ ավելի անմխիթար վիճակ էր, բայց մենք հասկանում էինք` մի ժամանակահատված էր, երբ բանակը անմիջապես հաջորդել էր պատերազմին և դեռևս իր կայացման փուլում էր, դեռևս ամբողջական վիճակի չէր եկել: Դեռ նոր կամավորական ջոկատներից բանակ էր ձևավորվում, չկային պատրաստի կադրեր, չկար այն ակադեմիան, որն այսօր գործում է, մեր սպաները գնում սովորում էին ռուսական, հունական, եվրոպական այլ երկրների ռազմական ուսումնարաններում, գալիս համալրում էին այդ կազմը, և հրամանատարական կազմի հիմնական մասը հենց այդ կամավոր տղաներն էին: Հասկանալի էր, որ նրանց մեծ պահանջներ ներկայացնել անհնար էր: Օրինակ` հիշում եմ` տարի կար մինչև 200 զոհ էինք ունենում, բայց ամբողջ պրոցեսը նրանում էր, որ մենք տարեցտարի ակնկալում ենք փոփոխություն:

Զինդատախազ Գևորգ Կոստանյանը ասում է, որ դեպքերի աճ չկա, նույնիսկ ասում է, որ առժամանակ հետո իրենք պաշտոնապես հայտարարությամբ հանդես կգան և ցույց կտան, որ ընդհակառակը, դեպքերի կտրուկ նվազում կա:

Հասարակությունն իր վիճակագրությունն ունի, զինվորական դատախազը` իր, և դրանք իրարից շատ են տարբերվում: Ես ընդամենն իրեն մի հարցով պատասխանեմ` մենք ի՞նչ դեպքերի մասին ենք սովորաբար իմանում, այն դեպքերի մասին, որոնց մասին իմանում է լրագրողը, ոչ թե այն դեպքերի մասին, որ ՊՆ է հայտարարում: Եթե լրագրողները չիմանան, մենք այդ ամենի մասին երբեք չենք իմանա: Բացի այդ, զինդատախազին ուզում եմ հիշեցնել, որ մենք իմանում ենք միայն մահվան դեպքերի մասին, իսկ մյուս հանցագործությունների մասին մենք ոչինչ չգիտենք, ի՞նչ գիտենք այնտեղ ինչքան կանոնադրական խախտումներ, փախուստներ, ինքնախեղումներ և այլ բաներ չեն կատարվում, ինչո՞ւ դրանք չեն հրապարակում:

Վերջերս սակայն բանակում բռնաբարության, հոգեկան խանգարման դեպքեր հանրությանը պարզ դարձան:

Այդ մասին դարձյալ իմացանք այն ժամանակ, երբ գրեցին լրագրողները և այդ մասին բարձրաձայնեցին ծնողները, բայց տասնյակ, հարյուրավոր դեպքեր կան, երբ ծնողները վախենում են այդ մասին բարձրաձայն հրապարակել, և մենք պարզապես չենք իմանում` ինչեր են կատարվում այնտեղ: Ես բավական մոտ եմ կանգնած եղել այդ համակարգին և նախկինում, և հետո էլ, երկու տղա եմ բանակում ունեցել, և անընդհատ տեղյակ եմ այնտեղ ինչ բարքեր են կատարվում, և լավը գիտեմ, կան հրաշալի սպաներ, որոնք իսկապես արժանի են մեր բանակի սպա կոչվելու բարձր պատվին, և նաև գիտեմ այն տականքներին, թափթփուկներին անուն առ անուն. պետք չէ այդպիսի վիճակագրությամբ փորձել ընդհանուր պատկեր ներկայացնել: Դիա՞կ են բերում սահմանից, վերջ, ուրեմն ամեն ինչ վատ է, կարևոր չէ՝ մեկն է, տասն է, հարյուրն է, ողբերգությունը մնում է ողբերգություն, մահերի քանակով չի որոշվում ողբերգության ծավալների մեծությունը կամ ահռելիությունը: Այնպես որ, պարոն Կոստանյանը թող իր վիճակագրությունը պահի իր անձնական օգտագործման համար, հասարակությունը բոլորովին այլ վերաբերմունք, այլ կարծիք ունի այդ ամենի մասին:

Հասարակությունն այս առումով ավելի պահանջատեր է դարձել, պահանջում է նախագահից մինչև նախարար հրաժարական:

Կարևորագույն ձեռքբերում է այն, որ հասարակությունը հասկանում է` բանակը ոչ թե պաշտպանության նախարարությանն է, այլ իրենը, բանակը մերն է: Մենք նրա համար անհանգստանում ենք, մեր սիրտը ցավում է: Այնպես որ, հասարակության ցանկացած արձագանք կարելի է որակել միայն իբրև դրական արձագանք: Երբ բժիշկը գալիս է հիվանդին ասում է, թե նա ինչ հիվանդություն ունի, չի գալիս, որ սպանի նրան, գալիս է`բուժի: Նույնն էլ հասարակությունը, երբ մատը դնում է խոցելի տեղերի վրա և ցույց է տալիս վարակի աղբյուրը, մի նպատակով է ցույց տալիս` որ այդ հիվանդ օրգանիզմը առողջանա: Եվ անիմաստ են բանակի վերանախավի հիվանդագին արձագանքները, ցնցումները, ճղճղանքները, դրանք ոչ մի բանի չեն հանգեցնի: Սա ինքնապաշտպանական ռեակցիա է, բայց ինչի՞ց են նրանք պաշտպանվում, ուրեմն ինչ-որ բան արե՞լ են, որ պաշտպանվում են:

Ավելի շատ հնչում է այն կարծիքը, որ այս ամենը Պաշտպանության նախարարի դեմ է արվում, այս կերպ են նրանք մեկնաբանում:

Սեյրան Օհանյանը դրա կարիքը չունի, որովհետև նա շատ լավ ինքն իր դեմ աշխատում է: Նա այնքան վատ է աշխատում, որ կարիք չկա կողքից միջնորդավորված ինչ-որ բան անել: Սեյրան Օհանյանն մի քանի տարի է պաշտպանության նախարար է, ի՞նչ փոփոխություն է կատարել բանակի միջավայրում: Հասկացա, մի քանի միլիոնի զենք գնեց, յուրաքանչյուր մեկն էլ կարող էր նման գործարք անել, սա արտաքին օղակներում, իսկ բանակի ներքի՞ն օղակներում… ներքին կանոնակարգի մեջ ի՞նչ փոփոխություն է արել: Օրերս մեծ հպարտությամբ հայտարարել էր, որ զինվորներ են մահացել Արմավիրում և մարդկանց գրավոր նկատողություն է տալիս, այ քեզ բան, մահվան դիմաց նկատողություն ես տալիս, ինչ համարժեք, համաչափ է: Առավոտից իրիկուն անողնաշար, անանուն հասարակական խորհուրդներ և կառույցներ են ստեղծում, մի հարցնող լինի` ի՞նչ են դրանք անում, ի՞նչ է դրանց զբաղմունքի առարկան, ովքե՞ր են այդ մարդիկ, որտեղի՞ց են դրանց գտնում, տանում այդ խորհուրդների կազմում ընդգրկում:

Հիմնականում զոհված զինվորների մայրեր են ՊՆ կից հոգաբարձուների խորհրդում` Մարգարիտա Խաչատրյանը, Գրետա Միրզորյանը և այլն:

Մարգարիտա Խաչատրյանին վաղուց եմ ճանաչում, ավելորդ է նրա արած-չարած աշխատանքների մասին խոսել: Ես ընդամենը մի սովորական քաղաքացի եմ, որն անհանգստացած է բանակով, երկրի ճակատագրով, բայց նաև կույր և խուլ չէ, տեսնում է` ինչ է կատարվում առաջնային գծում, թիկունքային մասերում, մեզ ընդամենը ուժեղ ձեռք ունեցող և ուղեղում խելք ունեցող ղեկավարություն է պետք, որ կարողանա այդ ամեն ինչը տեղը դնի, ընդամենը ցանկություն է պետք:

Այսինքն` ելքը ղեկավարության փոփոխությա՞ն մեջ եք տեսնում:

Երբ մեքենան շարժվում է, շատ կարևոր է, թե ով է վարորդը, ըստ դրա որոշում ես` այդ մեքենան ուղիղ ճանապարհո՞վ կգնա, թե՞ դուրս կգա ճանապարհից և անդունդը կգլորվի: Այնպես որ, յուրաքանչյուր պետական մարմին, պետական կառույցի հաջողություն մեծապես կախված է նրանից, թե ով է ղեկավարում այդ կառույցը և ինչպես է ղեկավարում:

Հնարավոր չէ՞ վարորդը սկզբում վատ վարել իմանա, ընթացքում հմտանա:

Երեխաների գլուխն ուտի ու հետո դրա հաշվին հմտանա՞: 20 տարվա անկախություն ունեցող երկիրն իրավունք չունի վատ վարորդներ ունենալու: Երբ վարորդներ էին 91-92 թթ., ասում էին`լավ, երկիրը նոր է ստեղծվել, նոր է կայանում, չունենք պատրաստի կադրեր և այլն, 20-40 տարի հետո էլ ասե՞նք նույնը: Հիշո՞ւմ եք, մի ժամանակ ասում էին անցումային փուլում ենք…

Հիմա էլ են ասում:

Հիմա ոչ ոք չգիտի`այդ անտեր մնացածը ինչքան է տևելու: Մի քանի հարյուրամյակ մենք անունը դնելու ենք անցումայի՞ն, անցումային փուլը չանցա՞վ, թե՞ գուցե հետ ենք նահաջել և վախենում ենք այդ մասին ասել, որ եկանք հասանք այդ գծին, որ պետք է անցնեինք, չանցանք և հետ նահանջեցինք: Մեր բանակը վաղուց պետք է ունենար այդ մարդկանց, ովքեր կարող էին վարպես վարողների նման այդ մեքենան հասցնել իր նպատակակետ, ինչո՞ւ ենք մենք անընդհատ փնտրտուքների մեջ, ինչու ենք անորոշ անձերով և կադրերով համալրում այս հսկայական պատասխանատու կառույցը և հետո ողբում` ինչու այդպես եղավ: Մեր հրամանատարությունը մոլորության մեջ է, մոռանում է, որ այնտեղ մեր երեխաներն են, ովքեր մեծ հնարավորություն ունեն մանրամասն պատմելու` այնտեղ ինչ է կատարվում:

Մենք տեսնում ենք, որ հիմնականում զինվորներ են դատվում, սպանություններն ինքնասպանություն որակվում:

Ինքնասպանվող զինվորը տասնհինգ րոպեում այդ որոշումը չի կայացնում, դրա համար ժամանակ և հանգամանքներ են պետք, դրա համար տրամադրություն և հասունացում է պետք, իսկ ո՞ւր էր այդ ընթացքում հրամանատարությունը, որ չէր տեսում այդ ամենը: Ի վերջո, ՊՆ մեծագույն թերություններից մեկը ռազմական ոստիկանություն և զինվորական դատախազություն փոխկապակցումն է, իրենք իրար վերահսկում են ներսից, պետք է վերացնել այդ կառույցները, պետք է անկախ մարմին լինի, որ կարողանա հետաքննություն անցկացնել և անկախ որոշումներ կայացնել: Զինվորականին ուղարկում են զինվորականին դատելու, իսկ պարզ է, որ այնտեղ շատ հեշտ է մեղքը բարդել մեռած զինվորի վրա: Իսկ անկախ քննչական մարմինը ուրիշ հայացքով կնայեր այդ ամենին: Նման կառույցների գործունեությունը բանակի ներսում համարում եմ աննպատակահարմար և նույնիսկ վնաս հասցնող:

Նաև կարծիք է հնչում, որ բանակում մեր զինվորներին հոգեբաններ և հոգևորականներ են պետք:

Երկուսի գործունեությոնն էլ տեսանք: Ես զորամասերում հանդիպել եմ հոգևորականների, ովքեր բացարձակապես ոչինչ չեն անում: Զրուցել եմ նրանցից մի քանիսի հետ, ասում են` այստեղ ոչ մեկը մեր կարիքը չունի, հրամանատարությունը մեզ անհարգալից է վերաբերվում, առանձնապես չի օժանդակում, իսկ մենք ծառայությունից խուսափելու համար ենք այստեղ, ժամ ենք անցկացնում, գնում տուն, նույնն էլ հոգեբանները:
Ու այնքան ժամանակ, քանի դեռ մեր նախարարը և մյուս պաշտոնյաները մարդկանցից խուսափելու համար կառավարության հետնամուտքից կմտնեն իրենց աշխատավայրերը, այս երկրում ոչ մի բան իր տեղը չի ընկնի, քանի դեռ պաշտոնյան մարդկանց աչքերում ուղիղ նայելու և պատասխանատվություն ստանձնելու ուժը չունի, ինչ առաջընթացի և լավ ցուցանիշների մասին է խոսքը:

Սիրանույշ Պապյան

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s