Պահոց | 7:02 ե.

ՄԱՄՈՒԼԻ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

15 Հկտ

ՔԱՆԻ ԴԵՌ ՀԵՏՆԱՄՈՒՏՔԻՑ ԿՄՏՆԵՆ

Բանակում վերջին ամիսների մահվան դեպքերի կապակցությամբ զրուցել ենք գրականագետ, 1996-98 թթ. ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ Հովիկ Չարխչյանի հետ

Պարոն Չարխչյան, Ձեր վերջին հոդվածը բանակում, հատկապես «Եղնիկներում» վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում կատարված մահվան դեպքերի մասին է: Ըստ Ձեզ` ի՞նչ է կատարվում այսօր մեր բանակում:

Մեր բանակում ոչ մի լավ բան չի կատարվում: Սեպտեմբերի 21-ի շքերթի վառ տպավորություններից հետո միանգամից խորը գահավիժում տեղի ունեցավ, և պետք է հոգեբանորեն պատրաստ լինել տեղավորվելու այդ երկու ծայրահեղությունների միջև: Մենք մի դեպքում ասում ենք, որ կայացած բանակ ունենք, հրաշալի տեխնիկա ենք ցուցադրում, մյուս կողմից հասկանում ենք, որ այդ հրաշալի տեխնիկան կիրառելու համար մենք չունենք նույնքան ամուր, նույնքան երկաթե կարգապահությամբ զինուժ, որին կարող ենք վստահել մեր երկրի անվտանգությունը, մեր վաղվա օրը: Բացի այդ, սա մարդկային ողբերգություն է, այնտեղ մեր երեխաներն են սպանվում, ընդ որում` սպանվում են ոչ թե թշնամու գնդակից, այլ սպաների դաժանություններից, խոշտանգումներից, իրենց զինակից ընկերների անմարդկային վերաբերմունքից: Ընդհանուր պատկերը նայելով` հասկանում ես մի պարզ բան` այդ երեխաների անվտանգության համար պատասխանատու է սպայակազմը, որը պետք է ապահովի այդ հարաբերությունների կանոնադրական վիճակը, և եթե սպայակազմը թերանում է, պետք է պատասխանատվության կանչել թիվ մեկ պատասխանատուին`պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանին, ով արդեն 4-5 տարի է` մի բան է ապացուցում, որ նա պարզապես ընդունակ չէ այդ բարդ կառույցի ղեկավարը լինելու, մարդը չունի այդ ընդունակությունները:

Դուք 1996-98թթ. եղել եք ՀՀ ՊՆ լրատվության և քարոզչության վարչության պետի տեղակալ: Ի՞նչ վիճակագրություն կա այն ժամանակ տեղի ունեցող միջադեպերի կապակցությամբ:

Բոլորս գիտենք` այն ժամանակ շատ ավելի բարդ և շատ ավելի անմխիթար վիճակ էր, բայց մենք հասկանում էինք` մի ժամանակահատված էր, երբ բանակը անմիջապես հաջորդել էր պատերազմին և դեռևս իր կայացման փուլում էր, դեռևս ամբողջական վիճակի չէր եկել: Դեռ նոր կամավորական ջոկատներից բանակ էր ձևավորվում, չկային պատրաստի կադրեր, չկար այն ակադեմիան, որն այսօր գործում է, մեր սպաները գնում սովորում էին ռուսական, հունական, եվրոպական այլ երկրների ռազմական ուսումնարաններում, գալիս համալրում էին այդ կազմը, և հրամանատարական կազմի հիմնական մասը հենց այդ կամավոր տղաներն էին: Հասկանալի էր, որ նրանց մեծ պահանջներ ներկայացնել անհնար էր: Օրինակ` հիշում եմ` տարի կար մինչև 200 զոհ էինք ունենում, բայց ամբողջ պրոցեսը նրանում էր, որ մենք տարեցտարի ակնկալում ենք փոփոխություն:

Զինդատախազ Գևորգ Կոստանյանը ասում է, որ դեպքերի աճ չկա, նույնիսկ ասում է, որ առժամանակ հետո իրենք պաշտոնապես հայտարարությամբ հանդես կգան և ցույց կտան, որ ընդհակառակը, դեպքերի կտրուկ նվազում կա:

Հասարակությունն իր վիճակագրությունն ունի, զինվորական դատախազը` իր, և դրանք իրարից շատ են տարբերվում: Ես ընդամենն իրեն մի հարցով պատասխանեմ` մենք ի՞նչ դեպքերի մասին ենք սովորաբար իմանում, այն դեպքերի մասին, որոնց մասին իմանում է լրագրողը, ոչ թե այն դեպքերի մասին, որ ՊՆ է հայտարարում: Եթե լրագրողները չիմանան, մենք այդ ամենի մասին երբեք չենք իմանա: Բացի այդ, զինդատախազին ուզում եմ հիշեցնել, որ մենք իմանում ենք միայն մահվան դեպքերի մասին, իսկ մյուս հանցագործությունների մասին մենք ոչինչ չգիտենք, ի՞նչ գիտենք այնտեղ ինչքան կանոնադրական խախտումներ, փախուստներ, ինքնախեղումներ և այլ բաներ չեն կատարվում, ինչո՞ւ դրանք չեն հրապարակում:

Վերջերս սակայն բանակում բռնաբարության, հոգեկան խանգարման դեպքեր հանրությանը պարզ դարձան:

Այդ մասին դարձյալ իմացանք այն ժամանակ, երբ գրեցին լրագրողները և այդ մասին բարձրաձայնեցին ծնողները, բայց տասնյակ, հարյուրավոր դեպքեր կան, երբ ծնողները վախենում են այդ մասին բարձրաձայն հրապարակել, և մենք պարզապես չենք իմանում` ինչեր են կատարվում այնտեղ: Ես բավական մոտ եմ կանգնած եղել այդ համակարգին և նախկինում, և հետո էլ, երկու տղա եմ բանակում ունեցել, և անընդհատ տեղյակ եմ այնտեղ ինչ բարքեր են կատարվում, և լավը գիտեմ, կան հրաշալի սպաներ, որոնք իսկապես արժանի են մեր բանակի սպա կոչվելու բարձր պատվին, և նաև գիտեմ այն տականքներին, թափթփուկներին անուն առ անուն. պետք չէ այդպիսի վիճակագրությամբ փորձել ընդհանուր պատկեր ներկայացնել: Դիա՞կ են բերում սահմանից, վերջ, ուրեմն ամեն ինչ վատ է, կարևոր չէ՝ մեկն է, տասն է, հարյուրն է, ողբերգությունը մնում է ողբերգություն, մահերի քանակով չի որոշվում ողբերգության ծավալների մեծությունը կամ ահռելիությունը: Այնպես որ, պարոն Կոստանյանը թող իր վիճակագրությունը պահի իր անձնական օգտագործման համար, հասարակությունը բոլորովին այլ վերաբերմունք, այլ կարծիք ունի այդ ամենի մասին:

Հասարակությունն այս առումով ավելի պահանջատեր է դարձել, պահանջում է նախագահից մինչև նախարար հրաժարական:

Կարևորագույն ձեռքբերում է այն, որ հասարակությունը հասկանում է` բանակը ոչ թե պաշտպանության նախարարությանն է, այլ իրենը, բանակը մերն է: Մենք նրա համար անհանգստանում ենք, մեր սիրտը ցավում է: Այնպես որ, հասարակության ցանկացած արձագանք կարելի է որակել միայն իբրև դրական արձագանք: Երբ բժիշկը գալիս է հիվանդին ասում է, թե նա ինչ հիվանդություն ունի, չի գալիս, որ սպանի նրան, գալիս է`բուժի: Նույնն էլ հասարակությունը, երբ մատը դնում է խոցելի տեղերի վրա և ցույց է տալիս վարակի աղբյուրը, մի նպատակով է ցույց տալիս` որ այդ հիվանդ օրգանիզմը առողջանա: Եվ անիմաստ են բանակի վերանախավի հիվանդագին արձագանքները, ցնցումները, ճղճղանքները, դրանք ոչ մի բանի չեն հանգեցնի: Սա ինքնապաշտպանական ռեակցիա է, բայց ինչի՞ց են նրանք պաշտպանվում, ուրեմն ինչ-որ բան արե՞լ են, որ պաշտպանվում են:

Ավելի շատ հնչում է այն կարծիքը, որ այս ամենը Պաշտպանության նախարարի դեմ է արվում, այս կերպ են նրանք մեկնաբանում:

Սեյրան Օհանյանը դրա կարիքը չունի, որովհետև նա շատ լավ ինքն իր դեմ աշխատում է: Նա այնքան վատ է աշխատում, որ կարիք չկա կողքից միջնորդավորված ինչ-որ բան անել: Սեյրան Օհանյանն մի քանի տարի է պաշտպանության նախարար է, ի՞նչ փոփոխություն է կատարել բանակի միջավայրում: Հասկացա, մի քանի միլիոնի զենք գնեց, յուրաքանչյուր մեկն էլ կարող էր նման գործարք անել, սա արտաքին օղակներում, իսկ բանակի ներքի՞ն օղակներում… ներքին կանոնակարգի մեջ ի՞նչ փոփոխություն է արել: Օրերս մեծ հպարտությամբ հայտարարել էր, որ զինվորներ են մահացել Արմավիրում և մարդկանց գրավոր նկատողություն է տալիս, այ քեզ բան, մահվան դիմաց նկատողություն ես տալիս, ինչ համարժեք, համաչափ է: Առավոտից իրիկուն անողնաշար, անանուն հասարակական խորհուրդներ և կառույցներ են ստեղծում, մի հարցնող լինի` ի՞նչ են դրանք անում, ի՞նչ է դրանց զբաղմունքի առարկան, ովքե՞ր են այդ մարդիկ, որտեղի՞ց են դրանց գտնում, տանում այդ խորհուրդների կազմում ընդգրկում:

Հիմնականում զոհված զինվորների մայրեր են ՊՆ կից հոգաբարձուների խորհրդում` Մարգարիտա Խաչատրյանը, Գրետա Միրզորյանը և այլն:

Մարգարիտա Խաչատրյանին վաղուց եմ ճանաչում, ավելորդ է նրա արած-չարած աշխատանքների մասին խոսել: Ես ընդամենը մի սովորական քաղաքացի եմ, որն անհանգստացած է բանակով, երկրի ճակատագրով, բայց նաև կույր և խուլ չէ, տեսնում է` ինչ է կատարվում առաջնային գծում, թիկունքային մասերում, մեզ ընդամենը ուժեղ ձեռք ունեցող և ուղեղում խելք ունեցող ղեկավարություն է պետք, որ կարողանա այդ ամեն ինչը տեղը դնի, ընդամենը ցանկություն է պետք:

Այսինքն` ելքը ղեկավարության փոփոխությա՞ն մեջ եք տեսնում:

Երբ մեքենան շարժվում է, շատ կարևոր է, թե ով է վարորդը, ըստ դրա որոշում ես` այդ մեքենան ուղիղ ճանապարհո՞վ կգնա, թե՞ դուրս կգա ճանապարհից և անդունդը կգլորվի: Այնպես որ, յուրաքանչյուր պետական մարմին, պետական կառույցի հաջողություն մեծապես կախված է նրանից, թե ով է ղեկավարում այդ կառույցը և ինչպես է ղեկավարում:

Հնարավոր չէ՞ վարորդը սկզբում վատ վարել իմանա, ընթացքում հմտանա:

Երեխաների գլուխն ուտի ու հետո դրա հաշվին հմտանա՞: 20 տարվա անկախություն ունեցող երկիրն իրավունք չունի վատ վարորդներ ունենալու: Երբ վարորդներ էին 91-92 թթ., ասում էին`լավ, երկիրը նոր է ստեղծվել, նոր է կայանում, չունենք պատրաստի կադրեր և այլն, 20-40 տարի հետո էլ ասե՞նք նույնը: Հիշո՞ւմ եք, մի ժամանակ ասում էին անցումային փուլում ենք…

Հիմա էլ են ասում:

Հիմա ոչ ոք չգիտի`այդ անտեր մնացածը ինչքան է տևելու: Մի քանի հարյուրամյակ մենք անունը դնելու ենք անցումայի՞ն, անցումային փուլը չանցա՞վ, թե՞ գուցե հետ ենք նահաջել և վախենում ենք այդ մասին ասել, որ եկանք հասանք այդ գծին, որ պետք է անցնեինք, չանցանք և հետ նահանջեցինք: Մեր բանակը վաղուց պետք է ունենար այդ մարդկանց, ովքեր կարող էին վարպես վարողների նման այդ մեքենան հասցնել իր նպատակակետ, ինչո՞ւ ենք մենք անընդհատ փնտրտուքների մեջ, ինչու ենք անորոշ անձերով և կադրերով համալրում այս հսկայական պատասխանատու կառույցը և հետո ողբում` ինչու այդպես եղավ: Մեր հրամանատարությունը մոլորության մեջ է, մոռանում է, որ այնտեղ մեր երեխաներն են, ովքեր մեծ հնարավորություն ունեն մանրամասն պատմելու` այնտեղ ինչ է կատարվում:

Մենք տեսնում ենք, որ հիմնականում զինվորներ են դատվում, սպանություններն ինքնասպանություն որակվում:

Ինքնասպանվող զինվորը տասնհինգ րոպեում այդ որոշումը չի կայացնում, դրա համար ժամանակ և հանգամանքներ են պետք, դրա համար տրամադրություն և հասունացում է պետք, իսկ ո՞ւր էր այդ ընթացքում հրամանատարությունը, որ չէր տեսում այդ ամենը: Ի վերջո, ՊՆ մեծագույն թերություններից մեկը ռազմական ոստիկանություն և զինվորական դատախազություն փոխկապակցումն է, իրենք իրար վերահսկում են ներսից, պետք է վերացնել այդ կառույցները, պետք է անկախ մարմին լինի, որ կարողանա հետաքննություն անցկացնել և անկախ որոշումներ կայացնել: Զինվորականին ուղարկում են զինվորականին դատելու, իսկ պարզ է, որ այնտեղ շատ հեշտ է մեղքը բարդել մեռած զինվորի վրա: Իսկ անկախ քննչական մարմինը ուրիշ հայացքով կնայեր այդ ամենին: Նման կառույցների գործունեությունը բանակի ներսում համարում եմ աննպատակահարմար և նույնիսկ վնաս հասցնող:

Նաև կարծիք է հնչում, որ բանակում մեր զինվորներին հոգեբաններ և հոգևորականներ են պետք:

Երկուսի գործունեությոնն էլ տեսանք: Ես զորամասերում հանդիպել եմ հոգևորականների, ովքեր բացարձակապես ոչինչ չեն անում: Զրուցել եմ նրանցից մի քանիսի հետ, ասում են` այստեղ ոչ մեկը մեր կարիքը չունի, հրամանատարությունը մեզ անհարգալից է վերաբերվում, առանձնապես չի օժանդակում, իսկ մենք ծառայությունից խուսափելու համար ենք այստեղ, ժամ ենք անցկացնում, գնում տուն, նույնն էլ հոգեբանները:
Ու այնքան ժամանակ, քանի դեռ մեր նախարարը և մյուս պաշտոնյաները մարդկանցից խուսափելու համար կառավարության հետնամուտքից կմտնեն իրենց աշխատավայրերը, այս երկրում ոչ մի բան իր տեղը չի ընկնի, քանի դեռ պաշտոնյան մարդկանց աչքերում ուղիղ նայելու և պատասխանատվություն ստանձնելու ուժը չունի, ինչ առաջընթացի և լավ ցուցանիշների մասին է խոսքը:

Սիրանույշ Պապյան

ԿԱՐԼ ՅԱՍՊԵՐՍ

15 Հկտ

Մարդկանց միջև ամենախոր հակասությունները պայմանավորված են ազատության մասին նրանց պատկերացումներով: Մենք ազատ ենք ոչ ինքներս մեր շնորհիվ: Մեր ազատությունը տրված է իբրև պարգև, թեև մենք նույնիսկ չգիտենք, թե որտեղից: Մենք հայտնվել ենք այս աշխարհում ոչ ինքներս մեր շնորհիվ: Ու քանի որ մենք չենք ստեղծել մեզ, այդ պատճառով էլ մեր ազատությունը ևս գոյություն ունի ոչ մեր շնորհիվ: Որտեղի՞ց: Ակնհայտ է՝ ոչ այս աշխարհից:
Մարդը միշտ ավելին է, քան նա գիտի իր մասին: Անցյալը մեր հիշողության մեջ պարունակվում է սոսկ պատառիկներով, ապագան մութ է և միայն ներկան կարող է լինել լույսով ողողված, քանի որ մենք ամբողջությամբ նրա մեջ ենք: Սակայն պարզվում է, որ հատկապես նա է անթափանց, քանի որ ներկան կարող է հստակ լինել միայն անցյալի լիարժեք իմացությամբ, ինչը նրա համար հիմք կհանդիսանա, և ապագայով, որը ներկան թաքցնում է իր մեջ:
Նպատակը ուղի է ժամանակի միջով: Հասնել հնարավորին կարող է միայն նա, ով ձգտում է անհնարինին:

ԽՈՒԱՆ ՌՈՒԼՖՈ

15 Հկտ

ԱՐԱՐՄԱՆ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐԸ

Դժբախտաբար ինձ պատմություններ պատմող մարդ ես չեմ ունեցել. մեր գյուղում մարդիկ փակ են, այո, այո, միանգամայն փակ, մարդ ասես օտարազգի լինի այնտեղ:
Նրանք զրուցում են, երեկոները նստում են իրենց բեռների վրա՝ իրար պատմություններ ու նման բաներ պատմելու, բայց հենց մեկը մոտենում է, լռում են, կամ սկսում եղանակից խոսել. «Այսօր կարծես թե ամպեր են գալիս էս կողմի վրա…» Մի խոսքով, ինձ բախտ չի վիճակվել մեծերի պատմությունները լսել, և հենց այդ պատճա¬ռով էլ ստիպված եմ եղել ինքս պատմություններ հորինել և վստահաբար կարծում եմ, որ գրական արարման սկզբունքներից մեկը հենց հորինելն է, երևակայությունը: Մենք սուտասաններ ենք, ամեն գրող, ով ստեղծագործում է, սուտասան է, գրականությունն էլ՝ սուտ: Սակայն այդ ստից իրականություն է վերստեղծում: Հետևաբար, իրականությունը վերստեղծելը ստեղծագործելու հիմնական սկզբունքներից մեկն է:
Ես գտնում եմ, որ երեք քայլ կա. առաջինը՝ կերպարի ստեղծումն է, երկրորդը՝ միջավայրի ստեղծումը, որտեղ շարժվելու է այդ կերպարը, և երրորդը՝ թե ինչպես է խոսելու այդ կերպարը, ինչպես է արտահայտվելու: Այս երեք հենման կետերն այն ամենն են, ինչ պահանջվում է պատմություն պատմելու համար: Այժմ ես վախ եմ զգում ճերմակ թղթից, մանավանդ մատիտից, որովհետև ես ձեռքով եմ գրում: Պարզապես խիստ անհատական է լինելու ասածս, թե մոտավորապես որոնք են իմ միջոցները: Երբ ես սկսում եմ գրել, հույսս չեմ դնում ներշնչանքի վրա, երբեք չեմ հավատացել ներշնչանքին, գրելու գործը աշխատանք է` սկսել գրել և տեսնել, թե ինչ է դուրս գալիս և էջեր ու էջեր լցնել շարունակ, որպեսզի հանկարծ հայտնվի այն բառը, որ մեզ տա այն բանի բանալին, ինչ հարկավոր է անել, ինչ որ պետք է դառնա եղածը: Երբեմն լինում է, որ հինգ, վեց, տասը էջ գրում եմ, և չի հայտնվում այն կերպարը, որը կուզենայի հայտնվեր, այն կենդանի կերպարը, որն ինքնըստինքյան պետք է շարժվի: Եվ հանկարծ հայտնվում է ու վեր հառնում. հետևում ես նրան, գնում նրա ետևից: Կերպարի կյանքի կոչվելուն զուգընթաց մարդ կարող է իրեն անծանոթ ճանապարհներով, սակայն կենդանի մնալով, գնալ դեպի մի իրականություն, կամ, եթե ցանկալի է, մի անիրականություն: Միևնույն ժամանակ հաջողվում է ստեղծել այն, ինչ կարելի է ասել, ինչը ի վերջո թվում է, թե տեղի է ունեցել, կամ կարող էր տեղի ունեցած լինել, կամ կարող էր տեղի ունենալ, բայց երբեք էլ տեղի չի ունեցել: Այդ դեպքում, ես կարծում եմ, որ ստեղծագործելու այդ խնդրում հիմնական հարցն է մտածել, թե ի՞նչ գիտես, ի՞նչ ստեր պիտի ասես, մտածել, որ եթե մտնում ես ճշմարտության մեջ, ծանոթ իրերի իրականության մեջ, մի բանի մեջ, որ տեսել ես ու լսել, ուրեմն՝ պատմություն ես անում, ռեպորտաժ:
Ինձ շատ են քննադատել իմ հայրենակիցները, թե ստեր եմ փչում, պատմություն չեմ անում, կամ թե՝ այն ամենն, ինչ պատմում եմ կամ գրում, երբեք էլ տեղի չի ունեցել, և դա այդպես էլ կա: Ինձ համար առաջնայինը երևակայությունն է. այն երեք հենման կետերի ներսում, որոնց մասին խոսում էինք վերը, երևակայությունը շրջապտույտ է կատարում. երևակայությունն անվերջ է, սահմաններ չունի, և պետք է ճեղքել այն տեղը, որտեղ փակվում է շրջանը: Մի դուռ կա միայն, միայն մի դուռ կարող է լինել փախչելու, և այդ դռան միջով պետք է դուրս գալ, պետք է հեռանալ: Այդպես հայտնվում է մեկ այլ բան, որն ինտուիցիա է կոչվում: Ինտուիցիան մարդուս մտածել է տալիս մի բան, որը տեղի չի ունեցել, որը սակայն տեղի է ունենում գրի մեջ:
Ավելի կոնկրետ՝ աշխատում ես երևակայությամբ, ինտուիցիայով և թվացյալ մի ճշմարտությամբ: Երբ դա հաջողվում է, հաջողվում է նաև պատմությունը, որն ուզում ես ճանաչելի դարձնել: Աշխատանքը մեկուսի է, գրականության մեջ չի կարելի կոլեկտիվ աշխատանք ենթադրել, և այդ միայնությունը մարդուս դարձնում է իրեն անծանոթ իրերի մեդիում, սակայն առանց իմանալու, որ միայն ենթագիտակցությունը կամ ինտուիցիան են իրեն մղում ստեղծագործելու և շարունակելու ստեղծագործել:
Կարծում եմ, որ սա է յուրաքանչյուր պատմվածքի, պատմության հիմքը, որ մարդ ուզում է պատմել: Այժմ` մեկ այլ տարր, մեկ այլ ևս շատ կարևոր բան, այն է՝ ցանկանալ ինչ-որ բան պատմել որոշ թեմաների շուրջ: Բոլորս էլ քաջ գիտենք, որ միայն երեք հիմանական թեմա գոյություն ունի՝ սեր, կյանք և մահ: Ուրիշը չկա, այլ թեմա չկա, այնպես որ, թեմաների բնականոն զարգացումն ըմբռնելու համար հարկ է իմանալ, թե ինչպես վերաբերվել դրանց, ինչ ձև տալ, չկրկնել այն, ինչ արդեն ասել են այլոք: Այսպիսով, այն վերաբերմունքը, որ դրսևորվում է պատմվածքի հանդեպ, մեզ թույլ է տալիս (թեկուզ և անվերջ ծեծված թեմա լինի) այլ կերպ ասելու ասելիքը, Վիլգիլիոսից սկսած մինչև չգիտեմ ովքեր, չինացիներն ու ով ասես, նույն բանն ենք պատմում: Սակայն պետք է հիմքը փնտրել, թեմային անդրադառնալու կերպը, և կարծում եմ, որ գրական արարման մեջ այդ կերպը (գրական ձև են անվանում այն) այն է, ինչն ուղղորդում է, խթանում, որ պատմությունը հետաքրքիր լինի և մյուսների ուշադրությունը գրավի:
Ասենք թե՝ պատմվածք կամ գիրք է հրատարակվում. այդ գիրքը մեռած է, հեղինակն այլևս չի մտածում այդ գրքի մասին: Իսկ առաջ, ընդհակառակը, եթե լրիվ ավարտված չէր, գիրքը շարունակ պտտվում էր հեղինակի գլխում. թեման շարունակում է պտտվել մինչև սեփական փորձով հասկանաս, որ դեռ ավարտուն չէ, որ ինչ-որ բան է մնացել ներսումդ, ուրեմն՝ նորից պետք է սկսել պատմությունը, պետք է տեսնես, թե որտեղ է խոտորվել, պետք է տեսնես, թե որ կերպարն է, որ ինքնըստինքյան չի շարժվել: Իմ պարագայում ինքս ինձ պատմությունից ջնջելու յուրահատկություն ունեմ, երբեք այնպիսի պամություն չեմ պատմում, որտեղ անձնական փորձ լինի, կամ ինքնակենսագրական որևէ բան, կամ թե ինքս լսած կամ տեսած լինեմ, ես միշտ պետք է երևակայեմ ու վերստեղծեմ, եթե գոնե հենման մի կետ կա: Սա է առեղծվածը, գրական արարումն առեղծվածային բան է, և գալիս ես այն եզրահանգման, որ եթե կերպարը չի գործում, և հեղինակն է, որ պետք է օգնի նրան ապրել, ուրեմն միանգամից ձախողվում է նա: Ես տարրական բաներից եմ խոսում, Դուք պետք է ներեք ինձ, սակայն սա է եղել իմ փորձը, երբեք ոչինչ չեմ պատմել, որ տեղի ունեցած լինի. իմ հիմքն ինտուիցիան է, և նրա ներսում վեր է ելել այն ամենն, ինչ օտար է հեղինակին:
Խնդիրն, ինչպես արդեն ասացի, թեման գտնելն է, նաև կերպարը և թե ինչ է ասելու և անելու այդ կերպարը, ինչպես է կյանքի կոչվելու: Հենց որ կերպարը պարտադրվում է հեղինակի կողմից, անմիջապես անելանելի փակուղի է մտնում նա: Ամենաբարդ բաներից մեկը, որ ինձ վիճակվել է անել, իրոք, հեղինակի բացառումն է եղել, ինքս ինձ բացառելը: Ես թողնում եմ, որ կերպարներն իրենք իրենց գործեն և ո՛չ իմ միջամտությամբ, որովհետև այդ դեպքում մտնում եմ երկի դեգերումների, խորհրդածությունների մեջ: Մարդ անգամ իր սեփական գաղափարներն է մտցնում, իրեն փիլիսոփա զգում, ի վեջո աշխատում հավատ ներշնչել անգամ իր ունեցած գաղափարախոսության հանդեպ՝ կյանքի կամ աշխարհի մասին, մարդկանց մասին խորհելու իր ձևին, կամ թե որն է սկզբնաղբյուրը, որ պայմանավորում էր մարդու արարքները: Երբ այդպես է լինում, մարդ էսսեագիր է դառնում: Շատ վեպ-էսսեներ գիտենք, շատ գրական երկեր, որ վեպ-էսսեներ են, սակայն որպես հիմանական կանոն, ժանրը, որ ավելի քիչ է հակված դրան, պատմվածքն է: Ինձ համար պատմվածքը վեպից է՛լ ավելի կարևոր ժանր է, որովհետև շատ բան ասելու համար պետք է կենտրոնանալ մի քանի էջի վրա, պետք է ընդհանրացնել, արգելակել. այս առումով պատմվածքագիրը փոքր-ինչ նման է պոետին, լավ պոետին: Պոետը պետք է ձին սանձահարելով առաջ գնա և սանձազերծ չարշավի. եթե սուրում է և գրում զուտ գրելու համար, բառերը դուրս են գալիս մեկը մյուսի ետևից, այդժամ պարզապես ձախողվում է նա: Ամենաէականը հենց ինքն իրեն զսպելն է, սանձազերծ չսուրալը, բառեր չհեղելը. պատմվածքն այս առանձնահատկությունն ունի: Եվ ես հենց պատմվածքն եմ նախընտրում, և հատկապես վեպից, որովհետև վեպը հակված է այդ ճամարտակությանը:
Ասում են՝ վեպն իր մեջ ամեն բան ներառող ժանր է, պարկ, որի մեջ ամեն ինչ տեղավորվում է, տեղավորվում են պատմվածքներ, թատրոն կամ ներկայացում, փիլիսոփայական, կամ ոչ փիլիսոփայական էսսեներ, մի շարք թեմաներ, որոնցով լցվում է այդ պարկը: Պատմվածքում, ընդհակառակը, պետք է սահմանափակվես, ընդհանրանաս և մի քանի բառով ասես կամ պատմես մի պատմություն, որն այլոք երկու հարյուր էջում են պատմում: Սա է մոտավորապես այն գաղափարը, որ ես ունեմ ստեղծագործելու վերաբերյալ, գրական արարման սկզբունքների վերաբերյալ: Անշուշտ, ներկայացնելու փայլուն օրինակ չէ այն, ինչը ես անում եմ հիմա, այլ Ձեզ հետ խոսում եմ պրիմիտիվ ձևով, որովհետև շատ եմ վախենում մտավորականներից, այդ իսկ պատճառով աշխատում եմ խուսափել նրանցից: Երբ ես որևէ մտավորականի եմ տեսնում, ճամփաս թեքում եմ, և համարում եմ, որ գրողն ամենաքիչը պետք է մտավորական լինի բոլոր մտածողների մեջ, որովհետև նրա գաղափարներն ու մտքերը խիստ անձնական բաներ են և չպետք է ազդեն այլոց վրա, ոչ էլ ստիպեն, որ ուրիշներն անեն այն, ինչը ինքն է ուզում: Եվ երբ այս եզրակացությանն ես հանգում, երբ այդտեղ ես հասնում, եկեք ավարտ կոչենք այն, զգում ես, որ ինչ-որ բան հաջողվել է:
Ինչպես բոլորդ գիտեք, չկա ոչ մի գրող, որ գրի այն ամենն, ինչ մտածում է, շատ բարդ է միտքը տեղափոխել գիր, կարծում եմ, որ ոչ ոք դա չի անում, ոչ ոք չի արել, ուղղակի կան շատ բաներ, որոնք կորչում են զարգացած լինելու պատճառով:

Իսպաներենից թարգմանեց ԿԱՐԻՆԵ ՉՈԲԱՆՅԱՆԸ

ՎԻՆԴԱ ԿԱՐԱՆԴԻԿԱՐ

15 Հկտ

ԱՆԻՎԸ

Մեկն ուր որ է պիտի գա, բայց չկա դեռ: Ուր որ է պիտի շրջվի աստիճանի վրա, բայց չի շրջվում: Ես կոճկում եմ լվացքատնից բերված շապիկն իմ` փայլուն բծիկներով, ինչպես ճակատագիրը տարօրինակ: Հովահարն սկսում է պտտել օդը ու վերածել կրակի հորձանուտի` բարձրացնելով ավելի մեծ աղմուկ, քան տունը: Մեկն ուր որ է գալիս է ու չի գալիս:
Կարևոր չի:
Հանդարտորեն հենվում եմ պատին, դառնում պատ:
Մի վիրավոր թռչուն խռպոտ ծիծաղում է ուսիս վրա: Ծիծաղում է հենց այն ուսիս վրա, ուր թառել է: Հոգիս միս ու արյան երկար թել է անցնում աչքի մեջ ասելի: Կարկատան եմ կարում որդուս հովանոցի վրա: Քչփորում եմ նրա քիթը ու անուններ դնում` մեկն անվանում եմ «առյուծ», իսկ մյուսը` «փիղ»: Մեկն ուր որ է պիտի գա ու չի գալիս: Ուր որ է պիտի շրջվի հիմա աստիճանի վրա ու չի շրջվում: Ես խուտուտ եմ տալիս երեխեքիս, նրանք էլ ինձ` հետո, ու ես ծիծաղում եմ զուտ կամայաբար, քանզի ես խուտուտ չեմ զգում:
Կարևոր չէ:
Ուշի ուշով զննում եմ նրանց մատիկները նշանների համար:
Ինը խխունջներ են ու մեկ անիվ:

Թարգմ. Սոնա Վան

%d bloggers like this: