ԷԴՎԱՐԴ ԴԵ ԲՈՆՈ

25 Սպտ

ԱՆԿԱՂԱՊԱՐ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Կաղապարված մտածողությունը միշտ եղել է մտածողության միակ հարգված եղանակը: Տրամբանությունը, որպես նման մտածողության ծայրագույն ձև, փառաբանվել է իբրև ընդօրինակման արժանի նմուշ՝ հաշվի չառնելով, թե ինչքան լուրջ են նրա թերությունները: Կաղապարային մտածողության սահմանափակության լավագույն օրինակ կարող են ծառայել հաշվիչ մեքենաները: Ինժեներ-ծագրավորողը պարզորոշ սահմանում է խնդիրը և նշում, թե ինչ եղանակով այն պետք է լուծվի: Ապա հաշվիչ մեքենան սկսում է խստագույնս սահմանված տրամաբանական հիմքի վրա լուծել խնդիրը: Կաղապարային մտածողության սահուն անցումը մի հուսալի աստիճանից մյուսը արմատապես տարբերվում է անկաղապար մտածողությունից:
Վերցնենք, օրինակ, մանկական խորանարդիկները և սկսենք մեկը մյուսի վրա դնել այնպես, որ յուրաքանչյուր խորանարդիկ ներքևինի վրա տեղավորվի ամուր և հաստատուն: Կստանանք կաղապարային մտածողության գործելակերպի ակնառու պատկերը: Իսկ եթե ցիրուցան անենք խորանարդիկները, ապա կստանանք անկաղապար մտածողության օրինակ: Խորանարդիկները հնարավոր է միացնել՝ ինչ ձևով ցանկանաս, կամ էլ առհասարակ չմիացնել: Սակայն այս դեպքում գուցեև ստացվի մի նախշ, որը թերևս նույնքան օգտակար լինի, որքան ուղղահայաց կանգնեցրած կառույցը:
Կաղապարային և անկաղապար մտածողության տարբերությունն այն է, որ կաղապարի ժամանակ տրամաբանությունը կառավարում է խելքին, այնինչ անկաղապարի ժամանակ տրամաբանությունը սպասարկում է նրան:
Մի վաճառական շատ մեծ պարտք էր վերցրել մի ծեր ու այլանդակ վաշխառուից: Վերջինս սիրահարվել էր վաճառականի աղջկան և մի այսպիսի գործարք առաջարկել. ինքը պարտքը չեղյալ է համարում, եթե վաճառականը աղջկան իրեն տա: Վաշխառուն առաջարկում է այսպիսի մի վիճակահանություն. դատարկ պայուսակի մեջ դնում են երկու քար՝ սև և սպիտակ, իսկ աղջիկը պիտի հանի դրանցից մեկնումեկը: Եթե հանի սևը՝ կդառնա վաշխառուի կինը, եթե սպիտակը՝ կմնա հոր մոտ: Իսկ եթե աղջիկը հրաժարվի վիճակ հանելուց, ապա նրա հորը կալանատուն կնետեն:
Վաճառականը և նրա աղջիկը դժվարությամբ համաձայնում են: Խոսակցությունը տեղի է ունենում այգում, խճածածկ ճանապարհին: Երբ վաշխառուն կռանում է, որպեսզի քարեր գտնի վիճակահանության համար, վաճառականի աղջիկը նկատում է, որ վաշխառուն պայուսակի մեջ նետում է երկու սև քար: Նա աղջկան խնդրում է հանել դրանցից մեկը, որպեսզի դրանով էլ որոշվի աղջկա բախտն ու հոր ճակատագիրը:
Հիմա պատկերացրեք, թե դուք եք աղջկա փոխարեն: Ի՞նչ կանեիք կամ ի՞նչ խորհուրդ կտայիք նրան: Ի՞նչ տիպի մտածողություն կգործածեիք այդ խնդիրը լուծելու համար: Դուք իրավունք ունեք պնդելու, թե տրամաբանական մանրազննին վերլուծությունը պետք է որ աղջկան օգնի գտնելու լավագույն լուծումը, եթե միայն այդպիսին գոյություն ունի:
Կաղապարներով առաջնորդվող մարդիկ հազիվ թե տվյալ իրավիճակում կարողանան ինչ-որ բանով օգնել աղջկան, քանի որ տվյալ խնդիրը լուծելու նրանց եղանակը ունի երեք հնարավոր տարբերակ՝ ա) աղջիկը պետք է հրաժարվի վիճակ հանելուց, բ) աղջիկը պետք է հասկացնի, որ վաշխառուի խորամանկությունը հայտնի է իրեն և այդպիսով ցույց տա, որ նա խարդախ մարդ է, գ) աղջկան մնում է սև քարը հանել և հորը փրկել զոհաբերվելուց:
Առաջարկված երեք տարբերակներն էլ հավասարաչափ անճարակություն են: Կաղապարային մտածողությամբ մարդիկ այդ իրավիճակում իրենց ուշադրությունը կկենտրոնացնեն գլխավորապես աղջկա հանելիք քարի վրա: Մինչդեռ անկաղապար մտածող մարդիկ իրենց ուշադրությունը հավանաբար կուղղեն այն քարին, որը մնալու է պայուսակում:
Եվ այսպես, այս պատմության մեջ աղջիկը պայուսակից վերցնում է քարը և առանց նայելու, թե ինչ է հանել, թողնում է, որ այն ընկնի խճածածկ ճանապարհին, որտեղ հանածն ակնթարթորեն խառնվում է մյուս քարերին ու կորչում:
— Ոչինչ,- բացականչում է աղջիկը,- պայուսակում մնացած քարի գույնից կիմանանք, թե ինչ գույնի է եղել ինձ բաժին հասածը:
Եվ քանի որ պայուսակում մնացած քարը, ինչպես հայտնի է, սև էր, ուրեմն աղջիկը կարող էր հանած լինել միայն սպիտակ քարը:
Ահա թե ինչպես, օգտագործելով անկաղապար մտածողությունը, աղջիկը ոչ միայն դուրս եկավ անելանելի թվացող իրավիճակից, այլև հայտնվեց ավելի նպաստավոր վիճակում, քան նախկինում էր:
Անկաղապար մտածողությունը չի զբաղվում միայն պրոբլեմներ լուծելով, նրան վիճակվում է գործ ունենալ նաև նոր տեսակետների ու պատկերացումների, զանազան նոր մտքերի, գաղափարների, մտահղացումների հետ: Եվ ոմանք այնքան են հափշտակվում անկաղապար մտածողության գաղափարով, որ սկսում են կաղապարված մտածողության փոխարեն օգտագործել անկաղապարը: Իսկ մեծամասնությունն առհասարակ մերժում է անկաղապար մտածողությունը՝ ենթադրելով, որ իրենց արդեն միանգամայն բավարար է մեկը՝ կաղապարը, տրամաբանականը: Իրականում մտածողության երկու տիպերը լրացնում են մեկը մյուսին: Երբ պրոբլեմը կաղապարված մտածողությամբ լուծելու ոչ մի հնարավորություն չկա կամ էլ առաջ է գալիս նոր գաղափարի պահանջ, ապա հարկ է կիրառել անկաղապար մտածողություն: Նոր մտքերը կախված են անկաղապար մտածողությունից, քանի որ կաղապարայինի հենց բուն էությանը յուրահատուկ են այնպիսի սահմանափակումներ, որոնք նման նպատակների հասնելու համար այդ մտածողությունը դարձնում են ոչ արդյունավետ: Որքանով որ անկաղապար մտածողությունը նպատակաուղղված է դեպի նոր գաղափարներ ու մտահղացումներ, այն պետք է առնչել նաև ստեղծագործական մտածողության հետ: Ստեղծագործական մտածողությունը ավելի ծավալուն ոլորտներ ընդգրկող անկաղապար մտածողության մի յուրահատուկ տարատեսակ է: Որոշ դեպքերում անկաղապար մտածողության արդյունքները լինում են հանճարեղ արարումներ, այլ դեպքերում դրանք պարզապես նոր տեսակներ են: Անկաղապար մտածողությունը մատչելի է բոլոր նրանց, ովքեր շահագրգռված են նոր մտքեր ստանալ:
Որքան անկաղապար մտածողությունը շեղվում է կաղապարային մտածողության տրամաբանական օրենքներից, այնքան կարծես ավելի շատ է մոտենում խելագարության: Այն թերևս պարզապես ժամանակավոր և դիտավորյալ խելացնորության մի ձև է: Եթե անկաղապար մտածողությունը գերադասում է գործ ունենալ քաոսի հետ, ապա դա կառավարվող քաոս է, այլ ոչ թե կառավարման բացակայության հետևանք հանդիսացող քաոս:

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s