Պահոց | 9:37 ե.

ՖՐԱՆՍՈՒԱԶ ՍԱԳԱՆ

25 Սպտ

ՄԻ ԵՐԵԿՈ

«Եթե ուզում ես որոշ բաներ մոռանալ, պետք է անպայման մտածես ուրիշ բաների մասին»,- բարձրաձայն ասաց կինը և կանգ առավ սենյակի մեջտեղում՝ մեղմ ժպիտը դեմքին: Նրա գլխում ժամանակը սպանելու երեք ծրագիր էր պտտվում՝ զանգել Սիմոնին և միասին գնալ որևէ տեղ, երեք քնաբեր հաբ կուլ տալ և քնել մինչև առավոտ (այս վճիռը, սակայն, ժամանակի տհաճ կորուստ էր թվում), կամ էլ փորձել որևէ գիրք կարդալ: Սակայն գիրքը, որքան էլ հետաքրքիր լիներ, ձեռքից կսահեր ու կընկներ գետնին կամ, ավելի ճիշտ (և նա պարզորոշ կերպով իրեն պատկերացնում է այդ դիրքում), նա գիրքը կդներ սավանի վրա և, անկողնում նստած, կփակեր աչքերը, դեղնագույն լույսը կհոսեր կոպերի ու տագնապի այս զգացումի միջով, որը երբեք չէր լքում նրան և կամ լքում էր միայն որոշակի պահերի՝ հաղթանակի, ուրախության պահերին, երբ նա ինքն իրեն ասում էր, երբ նա ինքն իրեն «խոստովանում էր», որ երբեք չի սիրել Մարկին և որ Մարկի հեռանալը այնքան էլ էական չէր: Ոչ, գիրք կարդալու մտքից պետք էր հրաժարվել անմիջապես, նա ինքն իր աչքից ընկնում էր, երբ զբաղված էր ընթերցանությամբ և ինքն իրեն հանդուրժում էր լոկ այն ժամանակ, երբ ընկնում էր մոռացության գիրկը: Իհարկե, «ուրիշների» հետ միասին:
Զանգահարել Սիմոնին: Եվ զանգերը գնում էին հեռախոսալարի միջով, իսկ այդ ընթացքում լսափողը նրա կամքով այտի վրայից սահում- բարձրանում էր ականջին, սև ու թաց եբենոսի մեջ, որը նույնիսկ զզվելի էր ինչ- որ չափով, կորչում ու կրկին լսվում էին ականջ ծակող հնչյունները, երբ եբենոսը հեռանում կամ հպվում էր մաշկին: «Այս պահը ֆիլմում հուզիչ պահ կլիներ՝ իր սիրեցյալի հետ խոսելուց առաջ կինը հղկում- փափկեցնում է ձայնը…»: Սիմոնի ձայնը առույգ էր, Սիմոնի ձայնը՝ միշտ առույգ ու թարմ: Նա եզրակացրեց, որ զանգել էր ուշ ժամի:
— Ես եմ,- ասաց նա:
— Ինչպե՞ս ես,- ասաց Սիմոնը:- Ոչ, եթե դու զանգում ես այս ժամին, ուրեմն տրամադրությունդ տեղը չէ:
— Ես ինձ վատ չեմ զգում,- ասաց նա: Այդ մարդու քնքուշ ձայնից աչքերն արցունքոտվեցին:- Ես ինձ վատ չեմ զգում, սակայն կուզենայի դուրս գալ ու մի բաժակ բան խմել որևէ տեղ: Դու անկողնո՞ւմ էիր:
-Ոչ,- ասաց Սիմոնը,- և բացի այդ, ես նույնպես ծարավ եմ: Տասը րոպեից կլինեմ քեզ մոտ:
Երբ նա կախեց լսափողը և հայելու մեջ տեսավ իր աղավաղված դեմքը, իսկույն ևեթ ուժասպառ եղավ, դեռևս դուրս չեկած՝ հոգնեց դուրս գալու մտքից, ողջ էությունը լցվեց այս սենյակում մեն-մենակ մնալու ցանկությամբ, Մարկի բացակա ներկայությամբ, այն ամենով, ինչը հավանաբար պետք էր տառապանք անվանել: Ու սնել այդ տառապանքը ու նվիրվել այդ տառապանքին: Նրան հաջողվում էր ատելությամբ լցվել ինքնապահպանման այդ բնազդի հանդեպ, որն արդեն մեկ ամիս է, ինչ կամաց- կամաց այլանդակում, ասես խրտվիլակ էր դարձնում իրեն: Եվ ինչու՞ չփորձել գոնե մի քիչ տանջվել՝ խուսափելու, ամեն ինչից շարունակ խուսափելու փոխարեն: Պարզապես անիմաստ էր այդպես ապրելը, անիմաստ էր այդ դժբախտ վիճակում մնալը, ինչպես անիմաստ էր երջանիկ լինելու համար ջանքեր գործադրելը, անիմաստ էր մնացած ամեն ինչը՝ կյանքը, Սիմոնը, այս ծխախոտը, որ նա ճզմեց մոխրամանի մեջ՝ մեկ անգամ ևս այտերին կարմրաներկ քսելուց հետո:
Լսվեց դռան զանգի ձայնը: Սիմոնն էր: Երբ իջնում էին աստիճաններից՝ ուսի վրայով նա ժպտաց Սիմոնին, և սրա դեմքին մի շփոթված ժպիտ խաղաց: «Ճիշտ է,- մտածեց կինը,- Մարկից առաջ ես հանդիպում էի Սիմոնին, բայց հիմա ես մոռացել եմ, թե ինչն էր մեր բաժանման պատճառը»: Իսկապես, նա այդ շրջանից շատ բան չէր հիշում, որովհետև բոլոր հուշերը Մարկից այն կողմ չէին անցնում, փշուր-փշրվում էին՝ ասես դիպչելով Ժիրիկոյի ամրոցի պատերին: Օհ, բավ է մտածել Մարկի մասին: Նա այլևս Մարկին չէր սիրում, չէր ուզում, որ նա կրկին վերադառնա և հիմա, անկասկած, միմիայն իրեն էր խղճում, իրեն՝ ինչպիսին որ կա այս պահին՝ թմբլիկ, կոկիկ, ինքն իրենից գոհ, սավառնելով օտար ուղեծրում:
— Ես հոգնել եմ ինքս ինձնից,- մեքենայի մեջ ասաց նա:
— Դու միակ կինն ես,- ասաց Սիմոնը և նրա ձայնը փոխվեց ֆալցետի,- և մենք բոլորս էլ քեզ ենք սիրում:
— Գիտե՞ս ինչ,- ասաց կինը,- այդ ամենը շատ նման է Մաք-Օռլանի երգին:
Ես ուզում եմ, ես արդեն չգիտեմ,
Թե ինչ եմ ուզում,
Չլսել այսուհետ իմ ձայնը-
Ահա թե ինչ եմ ուզում…
— Իսկ իմ ձայնն ուզու՞մ ես լսել,- ասաց Սիմոնը:- Ես քեզ սիրում եմ, թանկագինս, ես քեզ սիրում եմ կրքոտ:
Նրանք երկուսով ծիծաղեցին: Իհարկե, ամեն ինչ ճիշտ էր ասված: Երբ կանգնեցին գիշերային գինետան առջև, Սիմոնը ձեռքը գցեց կնոջ ուսով, և նա մեքենաբար սեղմվեց Սիմոնին:
Նրանք պարեցին: Ջերմացնող, հրաշալի բան է երաժշտությունը: Կնոջ այտը հանգչում էր Սիմոնի ուսին, և նա լուռ էր: Նա տեսնում էր իր շուրջը պարող զույգերին, ծիծաղից այլափոխված կամ սպասումից լարված նրանց դեմքերը, նա տեսնում էր տղամարդկանց ձեռքերը, որոնք օղակել էին գրավիչ մարմինները՝ երաժշտության ռիթմին հանձնած կանանց իրանը: Ոչ մի բանի մասին նա չէր մտածում:
— Այս լռությունը…,- ասաց Սիմոնը,- Մարկի՞ն է վերաբերում:
Նա գլուխն օրորեց:
— Գիտե՞ս ինչ, Մարկի պատմությունը բոլորովին ուրիշ է: Ոչինչ պետք չէ չափազանցնել: Կյանքը անցնում է:
— Բարեբախտաբար,- ասաց Սիմոնը:- Կյանքն անցնում է, ես մնում եմ, դու մնում ես: Մենք պարում ենք:
— Մեր կյանքը պարելով էլ կանցնի-կգնա,- ասաց նա:- Մենք նման ենք այս մարդկանց, ովքեր միայն պարում են:
Լուսադեմին նրանք դուրս եկան մաքուր օդ շնչելու, դեմքները սառը ջրով թրջեցին, և Սիմոնի ավտոմեքենան նրանց տարավ Սիմոնի տուն: Նրանք ոչ մի բառ չփոխանակեցին, բայց հետո, երբ պառկեցին քնելու, նա համբուրեց Սիմոնի այտը, կուչ եկավ նրա ուսի մոտ, և Սիմոնը վառած մի ծխախոտ դրեց նրա շուրթերի արանքում:
Վարագույրներից այն կողմ մոտենում էր օրը, գետնին ընկած հագուստների վրա լույս էր շաղ տալիս, և նրա աչքերը առաջվա նման փակ էին:
— Գիտե՞ս,- անխռով ձայնով ասաց նա,- համենայն դեպս, կյանքը, այս ամենը ծիծաղելի են…
— Ի՞նչը,- ասաց Սիմոնը:
— Չգիտեմ:- Եվ նրա կողմը շուռ գալով՝ կինը քնեց կողքի վրա: Սիմոնը մի պահ մնաց անշարժ, հետո հանգցրեց իրենց երկուսի ծխախոտները և ինքն էլ քնեց:

Թարգմ. Սամվել Գասպարյան

ԷԴՎԱՐԴ ԴԵ ԲՈՆՈ

25 Սպտ

ԱՆԿԱՂԱՊԱՐ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Կաղապարված մտածողությունը միշտ եղել է մտածողության միակ հարգված եղանակը: Տրամբանությունը, որպես նման մտածողության ծայրագույն ձև, փառաբանվել է իբրև ընդօրինակման արժանի նմուշ՝ հաշվի չառնելով, թե ինչքան լուրջ են նրա թերությունները: Կաղապարային մտածողության սահմանափակության լավագույն օրինակ կարող են ծառայել հաշվիչ մեքենաները: Ինժեներ-ծագրավորողը պարզորոշ սահմանում է խնդիրը և նշում, թե ինչ եղանակով այն պետք է լուծվի: Ապա հաշվիչ մեքենան սկսում է խստագույնս սահմանված տրամաբանական հիմքի վրա լուծել խնդիրը: Կաղապարային մտածողության սահուն անցումը մի հուսալի աստիճանից մյուսը արմատապես տարբերվում է անկաղապար մտածողությունից:
Վերցնենք, օրինակ, մանկական խորանարդիկները և սկսենք մեկը մյուսի վրա դնել այնպես, որ յուրաքանչյուր խորանարդիկ ներքևինի վրա տեղավորվի ամուր և հաստատուն: Կստանանք կաղապարային մտածողության գործելակերպի ակնառու պատկերը: Իսկ եթե ցիրուցան անենք խորանարդիկները, ապա կստանանք անկաղապար մտածողության օրինակ: Խորանարդիկները հնարավոր է միացնել՝ ինչ ձևով ցանկանաս, կամ էլ առհասարակ չմիացնել: Սակայն այս դեպքում գուցեև ստացվի մի նախշ, որը թերևս նույնքան օգտակար լինի, որքան ուղղահայաց կանգնեցրած կառույցը:
Կաղապարային և անկաղապար մտածողության տարբերությունն այն է, որ կաղապարի ժամանակ տրամաբանությունը կառավարում է խելքին, այնինչ անկաղապարի ժամանակ տրամաբանությունը սպասարկում է նրան:
Մի վաճառական շատ մեծ պարտք էր վերցրել մի ծեր ու այլանդակ վաշխառուից: Վերջինս սիրահարվել էր վաճառականի աղջկան և մի այսպիսի գործարք առաջարկել. ինքը պարտքը չեղյալ է համարում, եթե վաճառականը աղջկան իրեն տա: Վաշխառուն առաջարկում է այսպիսի մի վիճակահանություն. դատարկ պայուսակի մեջ դնում են երկու քար՝ սև և սպիտակ, իսկ աղջիկը պիտի հանի դրանցից մեկնումեկը: Եթե հանի սևը՝ կդառնա վաշխառուի կինը, եթե սպիտակը՝ կմնա հոր մոտ: Իսկ եթե աղջիկը հրաժարվի վիճակ հանելուց, ապա նրա հորը կալանատուն կնետեն:
Վաճառականը և նրա աղջիկը դժվարությամբ համաձայնում են: Խոսակցությունը տեղի է ունենում այգում, խճածածկ ճանապարհին: Երբ վաշխառուն կռանում է, որպեսզի քարեր գտնի վիճակահանության համար, վաճառականի աղջիկը նկատում է, որ վաշխառուն պայուսակի մեջ նետում է երկու սև քար: Նա աղջկան խնդրում է հանել դրանցից մեկը, որպեսզի դրանով էլ որոշվի աղջկա բախտն ու հոր ճակատագիրը:
Հիմա պատկերացրեք, թե դուք եք աղջկա փոխարեն: Ի՞նչ կանեիք կամ ի՞նչ խորհուրդ կտայիք նրան: Ի՞նչ տիպի մտածողություն կգործածեիք այդ խնդիրը լուծելու համար: Դուք իրավունք ունեք պնդելու, թե տրամաբանական մանրազննին վերլուծությունը պետք է որ աղջկան օգնի գտնելու լավագույն լուծումը, եթե միայն այդպիսին գոյություն ունի:
Կաղապարներով առաջնորդվող մարդիկ հազիվ թե տվյալ իրավիճակում կարողանան ինչ-որ բանով օգնել աղջկան, քանի որ տվյալ խնդիրը լուծելու նրանց եղանակը ունի երեք հնարավոր տարբերակ՝ ա) աղջիկը պետք է հրաժարվի վիճակ հանելուց, բ) աղջիկը պետք է հասկացնի, որ վաշխառուի խորամանկությունը հայտնի է իրեն և այդպիսով ցույց տա, որ նա խարդախ մարդ է, գ) աղջկան մնում է սև քարը հանել և հորը փրկել զոհաբերվելուց:
Առաջարկված երեք տարբերակներն էլ հավասարաչափ անճարակություն են: Կաղապարային մտածողությամբ մարդիկ այդ իրավիճակում իրենց ուշադրությունը կկենտրոնացնեն գլխավորապես աղջկա հանելիք քարի վրա: Մինչդեռ անկաղապար մտածող մարդիկ իրենց ուշադրությունը հավանաբար կուղղեն այն քարին, որը մնալու է պայուսակում:
Եվ այսպես, այս պատմության մեջ աղջիկը պայուսակից վերցնում է քարը և առանց նայելու, թե ինչ է հանել, թողնում է, որ այն ընկնի խճածածկ ճանապարհին, որտեղ հանածն ակնթարթորեն խառնվում է մյուս քարերին ու կորչում:
— Ոչինչ,- բացականչում է աղջիկը,- պայուսակում մնացած քարի գույնից կիմանանք, թե ինչ գույնի է եղել ինձ բաժին հասածը:
Եվ քանի որ պայուսակում մնացած քարը, ինչպես հայտնի է, սև էր, ուրեմն աղջիկը կարող էր հանած լինել միայն սպիտակ քարը:
Ահա թե ինչպես, օգտագործելով անկաղապար մտածողությունը, աղջիկը ոչ միայն դուրս եկավ անելանելի թվացող իրավիճակից, այլև հայտնվեց ավելի նպաստավոր վիճակում, քան նախկինում էր:
Անկաղապար մտածողությունը չի զբաղվում միայն պրոբլեմներ լուծելով, նրան վիճակվում է գործ ունենալ նաև նոր տեսակետների ու պատկերացումների, զանազան նոր մտքերի, գաղափարների, մտահղացումների հետ: Եվ ոմանք այնքան են հափշտակվում անկաղապար մտածողության գաղափարով, որ սկսում են կաղապարված մտածողության փոխարեն օգտագործել անկաղապարը: Իսկ մեծամասնությունն առհասարակ մերժում է անկաղապար մտածողությունը՝ ենթադրելով, որ իրենց արդեն միանգամայն բավարար է մեկը՝ կաղապարը, տրամաբանականը: Իրականում մտածողության երկու տիպերը լրացնում են մեկը մյուսին: Երբ պրոբլեմը կաղապարված մտածողությամբ լուծելու ոչ մի հնարավորություն չկա կամ էլ առաջ է գալիս նոր գաղափարի պահանջ, ապա հարկ է կիրառել անկաղապար մտածողություն: Նոր մտքերը կախված են անկաղապար մտածողությունից, քանի որ կաղապարայինի հենց բուն էությանը յուրահատուկ են այնպիսի սահմանափակումներ, որոնք նման նպատակների հասնելու համար այդ մտածողությունը դարձնում են ոչ արդյունավետ: Որքանով որ անկաղապար մտածողությունը նպատակաուղղված է դեպի նոր գաղափարներ ու մտահղացումներ, այն պետք է առնչել նաև ստեղծագործական մտածողության հետ: Ստեղծագործական մտածողությունը ավելի ծավալուն ոլորտներ ընդգրկող անկաղապար մտածողության մի յուրահատուկ տարատեսակ է: Որոշ դեպքերում անկաղապար մտածողության արդյունքները լինում են հանճարեղ արարումներ, այլ դեպքերում դրանք պարզապես նոր տեսակներ են: Անկաղապար մտածողությունը մատչելի է բոլոր նրանց, ովքեր շահագրգռված են նոր մտքեր ստանալ:
Որքան անկաղապար մտածողությունը շեղվում է կաղապարային մտածողության տրամաբանական օրենքներից, այնքան կարծես ավելի շատ է մոտենում խելագարության: Այն թերևս պարզապես ժամանակավոր և դիտավորյալ խելացնորության մի ձև է: Եթե անկաղապար մտածողությունը գերադասում է գործ ունենալ քաոսի հետ, ապա դա կառավարվող քաոս է, այլ ոչ թե կառավարման բացակայության հետևանք հանդիսացող քաոս:

%d bloggers like this: