Պահոց | 7:28 ե.

Սպիտակ վրաններ` կարմիր կիսալուսնի ներքո

1 Հլս

Այն, ինչ մարտից ի վեր կատարվում է Սիրիայում, գրեթե ոչնչով չի տարբերվում արաբական այլ երկրներում տեղի ունեցած իրադարձություններից: Հակակառավարական ելույթներ, ընդդիմություն (որի գոյության մասին մինչ այդ ոչ ոք չէր լսել), ներքաղաքական կյանքի լարվածություն, հարյուրավոր զոհեր, միջազգային պատժամիջոցներ` իբրև թե պայմանավորված ցուցարարների դեմ կիրառվող ուժային գործողություններով և, իհարկե, լարվածություն հարևաննների հետ: Սիրիայի պարագայում դրանք հիմնականում երկուսն են` Թուրքիան և Իսրայելը, ինչն իր հերթին հարուցում է Մերձավոր Արևելքի մյուս պետությունների արձագանքը` առանց այդ էլ անհանգիստ տարածաշրջանում ստեղծելով դեպի քաոսայնություն ընթացող բազմաթիվ վտանգներ:
Այս համատեքստում Սիրիա-Թուրքիա լարվածությունն առանձնակի դիտարկման առարկա է: Իշխանություն-ընդդիմություն բախումների հետևանքով բազմաթիվ սիրիացիների այլ բան չէր մնում, քան ապաստան գտնում Թուրքիայի սահմանամերձ Հաթայ նահանգում: Այդ գոտում տեղակայված վրանային ավանում փախստականների թիվն արդեն անցնում է 10 հազարից: Անկարայի համար այնքան էլ դժվար չէր անմիջապես հայտարարել, թե այդ ավանի տեղակայումը բխում է իր մարդասիրական նկատառումներից, մինչդեռ Դամասկոսի համար կատարվածը մեկ բացատրություն ունի. այն է` Թուրքիան աջակցում է խռովարարներին ու այդ կերպ խրախուսում իր երկրում ծայր առած անկարգությունները` հետևելով Արևմուտքի օրինակին:
Պետք է ասել, որ թուրքական կողմի հետևողականությունն իսկապես աչքի է զարնում: Թուրք սահմանապահները սիրիացիներին հեշտությամբ թույլ են տալիս հատել երկրի սահմանը, նրանց տեղակայում են նախօրորք պատրաստված վրաններում, իսկ դրա հետ մեկտեղ Դամասկոսին կոչ են անում խռովության շրջաններից հեռացնել զորքերը` մտահոգվելով, թե դա կավելացնի փախստականների հոսքը դեպի Թուրքիա: Սիրիան, իհարկե, անպատասխան է թողնում այդ կոչը և կարծես թե կռահում է իր հարևանի հեռուն գնացող մտադրությունների մասին: Ուրիշի կրակի վրա ձեռքերը տաքացնելուն սովոր թուրքերն ամենայն հավանականությամբ այս անգամ է պատրաստվում են կյանքի կոչել այն, ինչը ժամանակին կիրառեցին հյուսիսային Իրաքում: Դամասկոսի օրինակով իր զորքերը ևս սահմանին մոտեցրած Անկարան համարում է, որ գտնվում է շատ կարևոր որոշում կայացնելու խնդրի առաջ: Այն ծրագիրը, որն այժմ նրանք դիտարկում են, ենթադրում է այսպես կոչված «բուֆերային գոտու» ստեղծում Սիրիայում: Իսկ սա նշանակում է, որ հնարավորության ու անհրաժեշտության դեպքում թուրքական զորամիավորումները մի քանի կիլոմետր կմտնեն Սիրիայի տարածք և դեպի Թուրքիա փախստականների հոսքը կարգավորելու անվան տակ կձևավորեն ցանկալի բուֆերային գոտին: Դրա համար Անկարան շատ հարմար պատճառաբանություն ունի: Բանն այն է, որ փախստականների մեծ մասը ոչ թե արաբներ են, այլ քրդեր: Այս հանգամանքը շեշտելով, թուրքերը նաև պնդում են, թե մեծ թիվ են կազմում հատկապես Քրդական բանվորակական կուսակցության անդամները, ինչն արդեն լրջորեն հարվածի տակ պիտի դնի նրանց անվտանգությունը:
Թուրք-սիրիական հարաբերությունների այսպիսի կտրուկ վատթարացումը ենթադրելի չէր և մեծ հաշվով չի բխում կողմերի շահերից: Եթե մի կողմ թողնենք անցյալում կատարված դեպքերն ու հակասությունները, ապա գոնե վերջին մի քանի տարիներին այդ կապերը շատ էին ջերմացել: Թուրքիան Սիրիայի թիվ մեկ առևտրային գործընկերն է: Ասենք ավելին`թուրք-սիրիական հարաբերություններն այնքան էին սերտացել, որ Սիրիա-Իսրայել հարաբերություններում Թուրքիան նույնիսկ փորձ կատարեց միջնորդի դեր ստանձնել: Իսկ հիմա երեկվա բարեկամներն իրենք են զգում հաշտեցնողի ու միջնորդի անհրաժեշտություն:
Ներկայումս իրողությունն այն է, որ սահմանին մոտ տարածքում անվտանգության գոտի ստեղծելու մասին Անկարայի արած հայտարարությունը խիստ նյարդայնացրել է Սիրիայի ղեկավար Ասադին, և վերջինս նույնիսկ չխուսափեց իր բանակային միավորումները առաջ շարշել, կրակ բացել մի քանի բնակավայրերի վրա և այնտեղ ցած բերել թուրքական դրոշները: Սա, իհարկե, դեռ պատերազմի մարտահրավեր որակել չէր կարելի, սակայն հարևանին վախեցնելու մտադրություն իսկապես կար: Սիրիայում այս պահին այնքան էլ վստահ չեն, որ եթե Արևմուտքն այնուամենայնիվ որոշի «խաչակրաց արշավանք» ձեռնարկել իրենց դեմ, Անկարան կկարողանա հանդես բերել հաստատուն կեցվածք: Ու թերևս հենց այդ վտանգի հեռանկարով էր, որ, ինչպես տեղեկացրել էր լիբանանյան «Ալ Աքբար» թերթը, Բաշար Ասադը Թուրքիայից գանգատվեց Իրանի հոգևոր առաջնորդ Խամանեին, որն էլ իր հերթին հայտարարեց, որ եթե ՆԱՏՕ-ն Թուրքիայի վրայով հարձակում գործի Սիրիայի վրա, ապա Թեհրանը հարվածներ կհասցնի Թուրքիայում ՆԱՏՕ-ի օբյեկտներին:
Ասենք, որ զարգացումների այս սցենարը քիչ հավանական է: Շատ ավելի իրատեսական է, որ թուրքերը փորձ անեն հաշտության եզրեր գտնել սիրիացիների հետ և կամ իրենց հետագա գործողությունները պայմանավորեն իրադարձությունների փոփոխական ընթացքով: Այս իմաստով սխալ չեն այն փորձագետները, որոնք կարծում են, որ Անկարայի եւ Դամասկոսի հարաբերությունները ուղիղ համեմատական են լինելու Սիրիայում ներքաղաքական իրավիճակին: Այսինքն, որքան թուլանա Դամասկոսի իշխանությունը, այնքան Թուրքիան ավելի շատ կփորձի ճնշում գործադրել իր դիրքերից: Գալով արտաքին ճնշումներին, Անկարայում թերևս արդեն գիտակցել են, որ Սիրիայի պարագայում ՆԱՏՕ-ն ու ԱՄՆ-ը չեն կարողանա վարվել այնպես, ինչպես սա արեցին, ասենք, Լիբիայի դեպքում: Արդեն հայտնի է, որ Ռուսաստանն ու Չինաստանը կտրականապես դեմ են արտահայտվելու, իսկ հարևան Իրանն ընդհանրապես ոչ մի վայրկյան չի սասանվի: Իսկ սա արդեն արդյունքի հասնելու շանսերը հավասարեցնում է նվազագույնի:
Իբրև ասվածի լրացում հավելենք նաև, որ այն կարծիքը, թե Հայաստանը կարող է օգտվի թուրք-սիրիական հարաբերությունների ներկա լարված վիճակից՝ Սիրիայի հետ հարաբերույթունները վերականգնելու համար, այնքան էլ տեղին չեն: Ճիշտ է, հայ-սիրիական երբեմնի լավ հարաբերությունների վրա ինչ-որ առումով գուցե թե բացասական ազդեցություն է ունեցել Սիրիա-Թուրքիա հարաբերությունների խորացումը, սակայն ոչ այդ հանգամանքը և ոչ էլ ներկա լարվածությունը չեն կարող որոշիչ դերակատարություն ունենալ: Ելքը հարկավոր է որոնել այլ հարթություններում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: