Պահոց | 9:33 ա.

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «քաղաքակիրթ վանդալիզմը»

21 Հնս

ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Փարիզի գրասենյակի «Միրո» ցուցասրահում կազմակերպված «Խաչքարի արվեստ` հայկական սուրբ քարեր» լուսանկարչական ցուցահանդեսը, որ նպատակ ուներ ներկայացնելու մեր ժողովրդի մշակութային ժառանգության դրսևորման անկյունաքարերից մեկի պատմությունը, վերածվեց ոչ թե հոգևոր տոնի, այլ քաղաքական սկանդալի: Պարզվեց, որ 60 լուսանկարները, ինչպես նաև խաչքարային մշակույթի տարածման գոտիներն ընդգրկող քարտեզն ու լուսաբանող գիտական բացատրագրերը, որոնք պիտի հնարավորություն ստեղծեին գոնե մոտավոր պատկերացում կազմելու քրիստոնեական հնագույն արվեստի մասին, իրականում դանդաղ գործող ռումբի ազդեցություն ունեցան ՅՈՒՆԵՍԿՕ կոչվող կառույցի վրա, հենց այն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, որն ընդամենը անցյալ տարվա նոյեմբերին հայկական խաչքարն ընդգրկել էր ոչ նյութական մշակութային ժառանգության իր սահմանած ցանկում` չնայած Ադրբեջանի պնդումներին, թե իբր այլ ազգեր ևս խաչքարեր ունեն:
Ցուցահանդեսի կազմակերպմանն անմիջական մասնակցություն ունեցած ՀՀ մշակույթի փոխնախարար Արև Սամուելյանն ու Ֆրանսիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան Վիգեն Չիթեչյանը դարձան այդ տհաճ անակնկալի առաջին ականատեսները: Բանն այն է, որ վերջին պահին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ներկայացուցիչներն առանց որևէ բացատրության խաչքարերի նկարներից հեռացրեցին դրանց ծագումնաբանության մասին տեղեկությունը` թողնելով միայն ստեղծման տարեթվերը: Ավելին, հանվեց նաև ՄԱԿ-ի դրոշը, որն ամրացված էր եղել Հայաստանի դրոշի կողքին: Իսկ այնուհետև ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի պատասխանատուները ոչ միայն մերժեցին գալ ու բացատրություններ տալ, այլև ներկա չգտնվեցին ցուցահանդեսի բացման արարողությանն ու ելույթներին: Մի խոսքով, հանդիսավոր արարողության մասին այլևս խոսք լինել չէր կարող, թեև ոմանք դեռ փորձում էին փրկել կացությունը: Նույնիսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ում Հայաստանի դեսպան Շառլ Ազնավուրը, որն աջակցել էր ցուցահանդեսի կազմակերպմանը, իմանալով միջադեպի մասին, հրաժարվեց մասնակցել բացմանը: Հետո արդեն ականատեսները պիտի պատմեին, թե հիմնական խնդիրը ոչ միայն խաչքարերի տեղանքը նշող գրություններն էին եղել, այլ նաև սրահից այն քարտեզի դուրսբերման հարցը, որտեղ Ղարաբաղը նշված էր Հայաստանի կազմում: Հայերին բաց տեքստով ասել էին, որ այն, ինչ Ադրբեջանի և Թուրքիայի տարածքում է` պետք է հանել: «Դուք պետք է համաձայնեցրած լինեիք նրանց հետ»,- իրենց քայլը հիմնավորել էին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի կարգադրիչները:
Վիրավորվողը վիրավորվեց, զայրացողը զայրացավ, արժանապատվություն ունեցողը նկատեց ստորությունը: Ֆրանսիայի ու Շվեյցարիայի մի շարք հայկական կազմակերպություններ իրենց բողոքն արտահայտեցին կատարվածի առնչությամբ: Հայ Դատի ֆրանսիական գրասենյակը միջադեպը որակեց իբրև ադրբեջանա-թուրքական միջամտություն պետական մակարդակով: Հայկական համայնքները սպառնացին դատի տալ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին` իր «քաղաքակիրթ վանդալիզմի» համար: Սոցիալական ցանցերը հեղեղվեցին «կեղտոտ գրաքննությունը» դատապարտող կոչերով ու նամակներով: Ու հանկարծ բոլորի աչքերին միանգամից պայծառություն իջավ, հիշողությունն արթնացավ իր նիրհից, և առաջին հարցը, որ հնչեց սթափության միջից, հետևյալն էր. «Իսկ ի՞նչ է արել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն մեզ համար»: Իսկապես, ի՞նչ է արել: Որտե՞ղ էր նա, ինչու՞ գոնե մեկ անգամ մատը մատին չխփեց, երբ ոչնչացնում էին Ջուղայի հազարավոր խաչքարերը, Թուրքիայի հայկական հուշարձանները, Վրաստանի հայոց եկեղեցիները: Մշակութային արժեքների պահպանման գործին լծված միջազգային հաստատությանը մինչ օրս քանի՞ անգամ է հաջողվել որևէ հայկական հուշարձան փրկել կործանումից: Եթե ինչ-որ մեկը հիշում է այդպիսի դեպք` թող հուշի:
Սակայն այս արձագանքի փոխարեն եկավ մեկ ուրիշը` նամակ մեղավորից: Հեղինակը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հանրային տեղեկատվության բաժինն էր: Այնտեղից գրում էին, թե իրենց կենտրոնակայանում բազմաթիվ երկրների շահերին վերաբերող որևէ միջոցառման անցկացման դեպքում այդ երկրների հետ նախնական խորհրդատվությունը պարտադիր է: «Ցավոք, տվյալ դեպքում այդ կարևորագույն պայմանն ամբողջովին կատարված չէր: Ցուցահանդեսին ներկայացրած ցուցանմուշներին ծանոթանալուց հետո պարզ դարձավ, որ դրանցից մի քանիսը կարող են վնասել միջազգային փոխըմբռնման և համագործակցության ոգուն, որով համակված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ամբողջ գործունեությունը, կամ էլ դուրս են գալիս Կազմակերպության մանդատի սահմաններից»,- ասվում էր նամակում:
Այդ ո՞ր երկրների շահերն են առնչվում հայկական խաչքարերի հետ: Չէ՞ որ նման բան ասելու համար նվազագույնը պիտի լինել տխմար, առավելագույնը` ստախոս: Մշակութային ստեղծագործությունը առանձնահատուկ է հենց նրանով, որ չի ենթարկվում պայմանականություններին ու չի կարող փոխոխել իր պատկանելությունը` ելնելով ինչ-ինչ քաղաքական դրդապատճառներից: Սա անհեթեթ, եթե չասենք` հիմարագույն տրամաբանություն է: Որպեսզի այդ բանը հասկանալի լինի Ֆրանսիայի մայրաքաղաքում գլխավոր գրասենյակ ունեցող կառույցի համար, հիշեցնենք այդ պարոններին, որ ժամանակին Նապոլեոնը Փարիզի կենտրոնում՝ Կոնկորդ հրապարակում տեղադրեց եգիպտական սյունը, սակայն այդ տեղադրումով հնագույն հուշարձանը չդադարել լինել եգիպտական: Ճիշտ այդպես էլ հայական խաչքարը միշտ հայկական է` անկախ նրա աշխարհագրությունից: Հայերեն առաջին տպագիր գիրքը 1512-ին լույս տեսավ Վենետիկում, բայց այն եղել է ու կա հայկական գիրք: Հայ առաջին պարբերականը լույս ընծայվեց Մադրասում, 1794-ին: Սակայն այն ևս կմնա իբրև հայկական պարբերական: Ի՞նչ կապ ունի այստեղ աշխարհագրությունը: Մի՞թե իտալացիների կամ հնդիկների արժանապատվությունը վիրավորվում է դրանից:
Իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն իր պատասխան նամակում շարունակում էր քաղցր-մեղցր ոճով խրատ կարդալ. «Կազմակերպությունը ձգտել է սերտ շփման մեջ լինել Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ, որպեսզի հնարավոր լինի խուսափել մշակութային միջոցառման անհարկի քաղաքականացումից: Ցուցահանդեսի նախապատրաստման բոլոր փուլերում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի քարտուղարությունը խստորեն հետևել է անդամ երկրների համար նախատեսված կանոններին և ընթացակարգերին ու ջանք չի խնայել, որպեսզի միջոցառումը պսակվի հաջողությամբ….»: Ինչ խոսք, ջանքերն իսկապես պսակվեցին, բայց ոչ հաջողությամբ, այլ ամոթով: Իսկ անհարկի քաղաքականացման մասին նույնիսկ ավելորդ է ասել, թե որքան նրանց հաջողվեց խուսափել դրանից…
ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին անդամագրվել և նրա հետ համագործակցում է պետությունը, ոչ թե մարդկանց առանձին խմբեր: Սա նշանակում է, որ Հայաստանի իշխանությունները պարտավոր են վերաբերմունք դրսևորել` տվյալ պարագայում ոչ միայն բացատրություն պահանջելով, այլև պարտադրելով, որպեսզի այդ կազմակերպությունը ներողություն հայցի կատարվածի համար: Իսկ մինչ այդ, եթե ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համար այդչափ ստորացուցիչ է իր դրոշը մեր դրոշի կողքին տեսնելը, կարելի է նրան ընդհանրապես ազատել նման բեռից ու Հայաստանում առկախել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գործունեությունը: Մեր ինչի՞ն է պետք անդամակցությունը մի կառույցի, որը ոչ միայն ոչնչով չի օժանդակում, այլև պատեհ առիթը ներկայանալիս կարող է նաև հարվածել մեր թիկունքին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: