Պահոց | 12:21 ե.

«ԳԱԶԵԹ ԵԿԱՎ ԹԵ` ԲԱ ԵՐԿԱԹՈՒՂՈՒ ՃԱՄՓԵՆ ԴԵՍՆ ԵՆ ՏԱՆՈՒՄ…»

25 Մյս

Ամենքս էլ ինչ-որ ժամանակ երկաթուղու ուղևոր ենք եղել` անսովոր ու տարօրինակ ոչինչ չտեսնելով դրանում: Բայց և մեզնից մեծ երևակայություն չի պահանջվի պատկերացնելու համար այն զգացումը, որ ապրեցին Հայաստանի կուսական ձորերում շոգեքարշի առաջին սուլոցը լսողները: Երկաթուղու հայտնությունը մեր կողմերում թումանյանական պատումներից ժառանգել ու ընկալել ենք որպես հեքիաթային մի իրողություն, որին վիճակված էր առաջինը լինելու ճակատագիրը:
««Գազեթ եկավ թե` բա երկաթուղու ճամփեն դեսն են տանում…»»: Իսկ նախապատմությունն այսպիսին է: 1896 թ, որոշում է ընդունվում Արևելյան Հայաստանում կառուցվող առաջին` Թիֆլիս- Կարս երկաթուղու շինարարություն սկսելու մասին, և նույն թվականին էլ աշխատանքները ծավալվում են: Այն ղեկավարելու համար ստեղծվում է հատուկ վարչություն, որը գտնվում էր Թիֆլիսում և անմիջականորեն ենթարկվում էր Անդրերկաթուղու վարչությանը: Շինարարությունը բաժանված էր տեղամասերի, յուրաքանչյուր տեղամաս ուներ իր վարչությունը, որն էլ ուղղակիորեն ղեկավարում էր աշխատանքները տվյալ հատվածում: Շուրջ 3 տարի տևեցին առաջին գծի կառուցման աշխատանքները: Դրանք ավարտվեցին 1899 թ, աշնանը: Պահպանվել է պատմությունը. արխիվային ճշգրտությամբ արձանագրում է Հայաստանի երկաթուղու ծնունդն ավետող այն հիշարժան տարեթիվը, երբ առաջին գնացքը դուրս եկավ կառամատույցից: Դա 1899 թ. նոյեմբերի 30-ին էր, ժամը 12.00 -ին: Սկզբնական շրջանում շատ ավելի աշխույժ էր երթևեկությունը Թիֆլիս- Ալեքսանդրապոլ 278- վերստանոց հատվածում, ուր հաղորդակցությունը սկսվել էր 1899-ի դեկտեմբերի 1-ից: Ճիշտ է, գնացքները հասնում էին մինչև Կարս, սակայն Ալեքսանդրապոլ- Կարս հատվածում կանոնավոր երթևեկությունը հունի մեջ ընկավ փոքր-ինչ ավելի ուշ:
Մամուլի խունացած թերթերը ևս այդ օրերի մասին հետաքրքիր վկայություններ են պահպանել: Առաջին գնացքի մուտքը Կարս, որ տեղի ունեցավ 1899-ի հուլիսի 15-ին, «Մշակ» թերթում այսպես է ներկայացվել. «Այսօր առավոտյան ժամը 11-ին նշանակված էր Կարս- Թիֆլիս երկաթուղու մարդատար գնացքի մուտքը Կարս: Կայարանը և գնացքը զարդարված էին դրոշակներով: Կայարանի մուտքի ճակատին դրված էին վենզելներ Կայսրի անվամբ: Առավոտվանից ամբողջ քաղաքը հավաքվել էր կայարանի մոտ և անհամբերությամբ սպասում էր գնացքի գալուն: Երբ հեռվից լսվեց շոգեկառքի սուլոցը, նահանգապետը մի քանի բարձրաստիճան մարդկանց հետ գնաց ընդառաջ: Ճանապարհի մի ափից մինչև մյուս ափը երկարացրած էր մի ժապավեն, որին հասնելուն պես գնացքը կանգ առավ: Երկրաչափներն իջան վագոններից և ներկայացան նահանգապետին: Տիկին Դոմանտովիչը կտրեց ժապավենը: Նահանգապետը մուրճով խփեց դուրս ցցված մեխը, և գնացքը, խուռն բազմությամբ շրջապատված, շարժվեց դեպի կայարանը: Շոգեկառքի առաջին պատշգամբում հավաքված օֆիցերները երգում էին ռուսական հիմնը»: Նկարագրությունն ընդարձակ էր ու ամենայն մանրամասնությամբ` հոգևորականության մաղթանք, հյուրասիրություն, կենացներ ի պատիվ Նորին Կայսերական մեծության թագավորի և այլն, մի բան, որ հավանաբար կրկնվել է առաջին երկաթուղու ճանապարհին գտնվող բոլոր կառամատույցներում:
Ի դեպ, մեկ դարից ավելի վաղեմություն ունեցող այս նյութերի կողքին կարելի է հանդիպել նաև ոչ այնքան ուրախ տեղեկությունների: Հետաքրքիր է, օրինակ, այդ օրերի թերթերում այսպիսի լրատվության առկայությունը. «… Առավոտյան դեռ գնացքը չեկած` անձնասպան եղավ Կարսից մինչև Ալեքսանդրապոլ կայարանների և այլ շինությունների կապալառու Հարություն Ռափայելյանը… Նա դիմել է այդ քայլին, որովհետև երկար ժամանակ իր շինածների համար գանձարանից փող չէր ստացել, որի համար ամենահնազանդ արհեստավորներն անգամ սկսել են տրտնջալ և անպատվել նրան, իսկ ինքը, չկարողանալով տանել այդ վիրավորանքը, լավ է համարել ատրճանակի մի հարվածով վերջ տալ իր կյանքին..»:
Ցավոք, երկաթգծի պատմությունը նաև ուղեկցվել է ինչպես այսպիսի, այնպես էլ շատ ավելի ողբերգական պատահարներով: Երկաթուղու մուտքով խանդավառված կարսեցիները չեն մոռանա երբեք, որ 1918 թ. իրենց հարազատ քաղաքի անկման օրերին գաղթականներով լի վերջին գնացքներից մեկը խորտակվել է Ղարաքիլիսայի մոտակայքում:
Այս ամենը` ավելի ուշ: Իսկ 1896 թ. նշանավոր տարին առաջինը դարձավ նաև մեկ այլ` Ալեքսանդրապոլ- Ջուլֆա երկաթգծի համար: Այդ օրերին ոչ միայն թույլատրվեց գծի կառուցումը, այլև հետախուզական աշխատանքներ էին տարվում, նախագծեր էին կազմվում: Եվ երբ ավարտվեց Թիֆլիս- Կարս երկաթգծի կառուցումը, ամբողջ անձնակազմը տեղափոխվեց այստեղ` ձեռնամուխ լինելով Ալեքսանդրապոլ- Երևան գծի շնարարությանը: 1896թ. սկիզբ առած աշխատանքներն ավարտվեցին 1907 թ. վերջին, որից հետո շինարարական վարչությունները լուծարվեցին: Ընդհանուր առմամբ, դարասկզբին Հայաստանի երկաթուղու ցանցը կազմում էր 460 վերստ: Դրան զուգահեռ ավելանում էր տեղամասերի, կայարանների, դեպոների, այլ հիմնական ու օժանդակ կառույցների թիվը: Նույնիսկ այն ժամանակ ընդհանուր երկաթուղում երթևեկության կառավարման մեջ պարզություն մտցնելու նպատակով գնացքները ստորաբաժանվում էին ըստ նշանակության` ճեպընթաց, փոստային, մարդատար, ապրանքատար, ծառայողական, զինվորական և այլն:
Մեր երկրի վերջին հարյուրամյակի պատմությունը` Լոռվա ձորում աղմկած առաջին շոգեքարշից մինչև ««գնացքից թռչելու ժամանակը», որքան էլ անսովոր թվա, կարծես սուրացող երկաթուղու մի անվերջանալի ընթացք լինի: Դա գնացք էր, որով թուրքական զորքն էր խուժում Ալեքսանդրապոլ, գնացք, որ բախվեց ու խորտակվեց Սարդարապատի կայարանում: Կարմիր դրոշներ ծածանող զրահագնացք էր, որ մահ էր սփռում Երևանից Շարուր, 37-ի ապրանքատար էր, որ աքսորի էր տանում հարյուր հազարավորների, զինվորներով լի այն շարժակազմն էր, որ գնում էր խառնվելու Մեծ աշխարհամարտի բոցերին: 46-ի հայրենադարձող գնացքն էր` իր վերջին հանգրվանով և այսպես մինչև մեր օրերը:
1988 թ. մենք կրկին հիշեցինք երկաթուղին «շրջափակում» բառով: Տարիներ անց երևի կփնտրեն- կգտնեն ու կարձանագրեն այն օրը, երբ առաջին անգամ փակվեցին Հայաստան տանող երկաթգծերը: Բայց պահպանվում է այդ օրերի միտինգներից մեկի ելույթների սղագրությունը, որից քաղված այս հատվածը իր տարամադրությամբ ոչ միայն խիստ հատկանշական է, այլև հավակնում է նախանշել սկիզբը: Ձայնագրությունը կատարվել է 1988 թ. նոյեմբերի 21-ին: Լևոն Տեր- Պետրոսյանն իր ելույթն ընդհատում է` ձայն տալով հարթակ բարձրացած Սմբատ Հակոբյանին: Ահա վերջինիս խոսքը. «Հենց հիմա ես գալիս եմ կայարանից: Բաքու- Երևան գնացքը արդեն մի քանի ժամ է` կանգնած է Նորաշենում (Նախիջաևանի Նորաշեն գյուղում, Հայաստանի սահմանամերձ գոտում): Գնացքում գտնվում են 60-ից ավել հայեր, հիմնականում կանաք ու երեխաներ: Գնացքը պաշարման մեջ է: Գնացքում եղել են բազմաթիվ ադրբեջանցիներ, որոնց հանել են գնացքից: Րոպե առ րոպե, ժամ առ ժամ իրավիճակն ավելի է սրվում: Ոչ ոք չի կարող երաշխավորել նրանց կյանքի անվտանգությունը:
Հիմա ես ուլտիմատում եմ ներկայացնում և խնդրում եմ, եթե միտինգի մասնակիցները համաձայն են, ուլտիմատումը ներկայացնենք միտինգի անունից հետևյալ կարգով, հետևյալ բովանդակությամբ: Հիմա ժամը 8-ին պակաս է տասը: Սկսած ժամը 8-ից ` տալիս ենք 1 ժամ 30 րոպե ժամանակ: Եթե 1 ժամ 30 րոպեի ընթացքում Ադրբեջանի ղեկավարությունը իր վրա…» (այստեղ տեքստն ընդհատվում է):
Իսկ ժամանակը թռչում է: Այսօր երկաթուղու նկատմամբ մեր պատկերացումները փոքր-ինչ այլ են: Այսօր կառամատույցները նախկինի պես մարդաշատ ու աղմկոտ չեն: Այսօր երկնագույն վագոնների մասին երգերն ընդամենը երգեր են: Սակայն այն հույսը, որ կգա վերստին աշխարհի հետ երկաթե գծերով կապվելու ցանկալի ժամանակը, ոչ մեկին չի լքել: Դրա իրավունքն է տալիս հայկական երկաթուղու հին ու նոր պատմությունը:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Մեծ սպասելիքներ և փոքր սպասելիքներ

25 Մյս

Ճիշտ մեկ ամիս անց` հունիսի 25-ին, Կազան քաղաքում նախատեսված է Հայաստանի, Ռուսաստանի և Ադրբեջանի նախագահներ Սերժ Սարգսյանի, Դմիտրի Մեդվեդևի եւ Իլհամ Ալիևի հերթական եռակողմ հանդիպումը: Նման ձևաչափով նախորդ բանակցությունները այս տարվա մարտին էին, Սոչիում, որտեղ ստորագրվեց փաստաթուղթ, համաձայն որի կողմեր պարտավորվում էին «ամենակարճ ժամկետում ավարտել ռազմագերիների փոխանակումը», ապա նաև` «ձգտել բոլոր վիճելի հարցերը լուծել խաղաղ միջոցներով ու կրակի դադարեցման գծի երկայնքով անցկացնել հնարավոր միջադեպերի հետաքննություն` ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հովանու ներքո և ԵԱՀԿ գործող նախագահի հատուկ ներկայացուցչի աջակցությամբ»: Ավելորդ է ասել, որ այս պայմանավորվածությունների ոչ մի կետ այդպես էլ իրականություն չդարձավ: Գերիների փոխանակությունը առկախվեց, սահմանային միջադեպքերի քանակը բազմապատկվեց, զոհերն ավելացան, իսկ միջնորդների հետաքննությունները որևէ էական արդյունքներ չարձանագրեցին:
Իսկ այժմ քաղաքական ու հանրային տրամադրությունները հագենում են նոր հանդիպման սպասումով: Ինչպես միշտ, մենք այդ մասին առաջինն իմանում ենք ադրբեջանական աղբյուրներից: Բայց մինչև Կազանի հանդիպումը նախատեսված է, որ տարածաշրջան են այցելելու ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները։ Նրանց այցից հետո ծրագրված է Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի արտգործնախարարների հանդիպումը, որի ընթացքում համաձայնեցվելու է երեք երկրների նախագահների մասնակցությամբ անցկացվելիք բանակցությունների օրակարգը։ Եվ այս ակտիվ իրարանցման պայմաններում շատ հարմար է շրջանառել ամեն կարգի վարկածներ ու տեսակետեր, որոնք կարծես թե սկզբնական հող են նախապատրաստելու ապագա քննարկումների համար:
Դրանց շարքում առանձնանում են Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովի մի շարք հայտարարությունները, համաձայն որոնց գոյություն ունեն նախագահների տարբեր առաջարկներ, և դրանց ուղղությամբ տարվում են համապատասխան աշխատանքներ: Իբրև առավել ակնառու օրինակ, Մամեդյարովը տեղեկացնում է, թե իրենց ցանկանկությունն է, որպեսզի սկզբնական շրջանում հայկական զորքերի դուրսբերման գերծընթացը սկսվի Ֆիզուլու ու Աղդամի շրջաններից, ապա նաև մնացած 5 շրջաններից: Ճիշտ պահն է վերհիշել, որ դեռ ապրիլի սկզբին այս նույն երգը երգում էր նաև Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեդ Դավութօղլուն` տեղեկացնելով, թե` «մենք Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանին ու իմ հայ գործընկեր Էդվարդ Նալբանդյանին հայտնել ենք 1-2 շրջան Ադրբեջանին վերադարձնելու մեր ցանկության մասին»:
Դատելով այս կարգի հայտարարություն-պահանջներից և միջազգային մամուլի արձագանքներից, կարելի է նաև ենթադրել, որ Կազանում կայանալիք հանդիպմանը Ադրբեջան կարող է նաև առաջ քաշելու Աղդամն ու Ֆիզուլին հետ ստանալու հարցը։ Միայն թե դա անպտուղ ժամանակի կորուստ է լինելու, քանի որ հայկական կողմը ոչ մի գնով չի գնա նման չպատճառաբանված նահանջի: Մյուս կողմից էլ հիմնական սկզբունքը շարունակում է մնալ գերակա. «Ոչինչ համաձայնեցված չէ, քանի դեռ ամեն ինչ համաձայնեցված չէ»։ Եվ ուրեմն Մամեդյարովի խոսքերն այլ բան լինել չեն կարող, քան նրա բուռն ցանկությունը: Իսկ դա քչերին է հետաքրքրում, և ոչ ոք չի պատրաստվում դուրս հանել զորքերը, քանի դեռ մյուս կողմից համարժեք քայլեր չեն եղել:
Այսօր, նոր բանակցություններից առաջ ձևավորված իրավիճակը թույլ է տալիս խոսելու մի շարք իրողությունների մասին: Դրանցից առաջինն այն է, որ Ադրբեջանը կարծես թե վերջնականապես զրկվել է Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի վրա ճնշումներ գործադրելու բոլոր հայտնի լծակները: Ու թերևս միայն այդ հանգամանքով կարելի է բացատրել նրա ագրեսիվ պահվածքը շփման գծում: Մյուս կողմից բավականին դժվարացել են միջազգային կառույցների քայլերը, կորցրել իրենց ճկունությունը, մեխված մնացել միևնույն կետի վրա: Առաջընթացի այս բացակայությունը կարելի է մեկնաբանել այն հանգամանքով, որ վերջիններս, փորձելով կողմերին խաղաղություն պարտադրել՝ մշտապես ջանում են համատեղել երկու անհամատեղելի երևույթները՝ տարածքային ամբողջականության ու ազգերի ինքնորոշման սկզբունքները: Իսկ դա եթե նույնիսկ պիտի հանգեցնի ինչ-որ բանի, ապա այդ բանը սոսկ փակուղին է։
Օրերս Միջազգային ճգնաժամային խմբի փոխնախագահ Ալեն Դելետրոզը իր մի ելույթում այն տեսակետը շարադրեց, թե Ղարաբաղյան հիմնախնդրի փոխզիջումային լուծմանը խոչընդոտող հիմնական գործոնը Ադրբեջանում ու Հայաստանում տիրող հանրային տրամադրություններն են: «Հանրային կարծիքը երկու կողմում էլ այնքան անզիջում է դարձել, որ անգամ երբ նախագահները նստում են բանակցությունների սեղանի շուրջ, փոխզիջման հասնելը շատ դժվար է»: Կիսելով Դելետրոզի այս մտահոգությունը, միևնույն ժամանակ չենք կարող նաև չնկատել, որ նա ըստ էության առաջարկում է մի բան, որը դեմ է տրամաբանության պահանջներին: Ինչ խոսք, կարելի է աշխատել հանրային կարծիքի հետ` նախապատրաստելով նրան զիջումների, բայց մինչ դրան անցնելը նախ պետք է հիմնավորել, թե ի՞նչ պայմաններից է բխում դրա անհրաժեշտությունը և ի՞նչու հատկապես զիջումն է դարձել գլխավոր խաղաքարտը:
Հատկանշական է, որ այսօր համանման պահանջներ ենք լսում նաև Եվրամիությունից: Այնտեղ գնահատում են Ռուսաստանի նախագահ Մեդվեդևի ջանքերը և զարմանում են, որ հակամարտության երկու կողմերն էլ շարունակում են կառչած մնալ իրենց սկզբունքներից «Զիջումների գնալու պատրաստակամության անհրաժեշտության մասին պետք է նաև հասարակությունների հետ խոսել, նրանց ներգրավել երկխոսության, բանակցությունների մեջ»,- կարծում են ԵՄ պաշտոնյաները: Առաջիկա բանակցություններից Արևմուտքը ակնկալիքներ ունի: Այստեղ կարծում են, որ կարելի է հուսալ նվազագույնը որևէ հայտարարության ստորագրման մասին` սկզբունքների հստակեցման մասով, և դրա հետ մեկտեղ պնդում, թե պետք է կենտրոնանալ Մինսկի գործընթացի վրա:
Եվրոպահան լավատեսական հնչերագները առայժմ ոչ միայն արձագանք չեն գտնում մեր տարածաշրջանում, այլև տեղ հասնելուց առաջ մարում են` խլանալով կրակահերթերի, սպառնալիքների, ռազմաշունչ կոչերի ձայների տակ: Եվ եթե Կազանի հանդիպումից կա որևէ ակնկալիք, ապա ընդամենը այն, թե որքանո՞վ կհաջողվի զսպել շիկացած կրքերը ու պահպանել այն, ինչն արդեն կա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԵԹԵՐԱՅԻՆ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ

25 Մյս

«Չարենցի կրակոցը»
webtv.am
‎1926 թվականին Եղիշե Չարենցը Երեւանի կենտրոնում կրակում է Մարիաննա անունով մի աղջկա վրա, որից հետո հայտնվում է բանտում: Ինչու: Կոնկրետ որտեղ է տեղի ունեցել դեպքը: Աննա Նաղաշյանի անդրադարձը…
http://webtv.am/haxordasharer/notebook/charenci-krakoc/

%d bloggers like this: