Պահոց | 11:03 ե.

Մեծ նախագծի մեծ ձախողումը

11 Մյս

Nabucco-ի գլխին սև ամպեր են կուտակվել: Դարի նախագիծը կարող է ժամանակից շուտ իր մահկանացուն կնքել: Համենայն դեպս, ներկա պահին նման հեռանկարի համար կան բոլոր նախադրյալները: Շուրջ 3300 կմ երկարությամբ գազամուղ մագիստրալը, որ պիտի Կասպից ծովի տարածաշրջանից կապույտ վառելիքը Թուրքիայի ու Բալկանների վրայով հասցներ Եվրոպա, հետզհետե վերածվում է չիրագործված երազանքի: Դեռ մեկ տարի առաջ Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի հասարակական-քաղաքական բաժնի ղեկավար Ալի Հասանովը Ստամբուլում 13-րդ Եվրասիական տնտեսական գագաթաժողովի ժամանակ հայտարարում էր, որ Ադրբեջանը պատրաստ է երկրում արդյունահանվող գազի 50 տոկոսը ուղղել Nabucco նախագծին, ապահովել եվրոպական գազային պահանջմունքների 5 տոկոսը: Ոգևորված Բաքուն դրա հետ մեկտեղ նաև այլ հույսեր էր փայփայում` իր վառելիքի միջոցով ինտեգրվել Եվրոպային, բարձրացնել սեփական նշանակությունը մի շարք եվրոպական երկրների համար, ինչը ոչ միայն կերաշխավորեր կայուն ֆինանսական ներհոսք, այլև քաղաքական կնճռոտ խնդիրների լուծման գրավականը կդառնար: Այսօր ադրբեջանական ոգևորությունից փշրանքներ են մնացել:
Գազատարի մեկնարկը նախատեսված էր 2015թ., որի թողունակությունը կազմելու էր 31 մլրդ խմ: Սակայն այժմ այն կարող է հետաձգվել նվազագույնը ևս երկու տարով: Այդ բանն արդեն խոստովանել է նաև Թուրքիայի էներգետիկայի նախարար Թաներ Յըլդըզը: «Կարծում եմ՝ նախագիծը կարող է մեկնարկել արդեն 2017թ.»,- հայտարարել է խիստ շահագրգիռ թուրք նախարարը: Ասենք, դրանից առաջ էլ ամեն ինչ չէ, որ հարթ ու հանգիստ էր ընթանում: Ավելի վաղ նույն Յըլդըզը ակնարկել էր այն մասին, թե իբր Nabucco-ի շինարարության շուրջ պաշտոնական Անկարայի և Բաքվի միջև բանակցություններն ընդհատվել էին հայ-թուրքական կարգավորման գործընթացի պատճառով: Նույն այդ ժամանակ էր, երբ Թուրքիայի վարչապետ Էրդողանը Մոսկվային առաջարկել էր ի վնաս Nabucco- ի և հօգուտ ռուսական «Հարավային հոսքի» հնարավոր որոշում ընդունելու դիմաց մեկ փաթեթում քննարկել ղարաբաղյան հիմնախնդիրը և հայ-թուրքական հարաբերությունների հեռանկարը: Միայն թե Մոսկվան հստակ բացատրել էր, որ թեև սպասումներ ունի, որ Անկարան կնախընտրի ռուս-իտալական նախագիծը, սակայն ոչ «ի հաշիվ հայկական գործարքի»: Կարծիք կա, որ հենց Մոսկվայում անհաջող բանակցություններից հետո թուրքական շրջանակներն սկսեցին ավելի շատ հակվել Nabucco նախագծի կողմը:
Իսկ խնդրի քաղաքական անհաջողություններին այժմ եկել ու գումարվել է նաև նյութական դժվարությունների ծանրությունը: Պարզվել է, որ Nabucco գազատարի նախագծի ներդրումների գնահատականը 7,9 միլիարդից ավելացել ու կազմել է 12-15 միլիարդ եվրո: Ավելին, նավթային հետազոտությունների կենտրոնն իր հերթին կարծում է, որ այդ 12 մլրդ եվրոն նվազագույն գինն է, քանզի դեռ պետք է հող գնվի, միջանցք ապահովվի, այդ միջանցքի անվտանգության հարցը լուծվի և հզոր պոմպակայաններ տեղակայվեն, որոնք չափազանց թանկ արժեն։ Իրենց հերթին արդեն ներդրումներ կատարած որոշ գործընկերներ ոչ մի գնով լսել չեն ցանկանում «հավելավճարի» մասին և դեմ են արտահայտվել հաշվարկների վերանայմանն ու նոր գնահատումներին: Իսկ սա նշանակում է, որ ներդրումային որոշումը կարող է հետաձգվել մինչև 2013 թվականի սկիզբը: Ստեղծված կացության առաջին ծանր հետևանքներից մեկը եղավ այն, որ Կասպից ծովի ադրբեջանական հատվածում գտնվող «Շահ Դենիզ-2» հանքավայրի շահագործումը հետաձգվեց մինչև 2017 թ.։
Հասկանալի է, որ ամեն դեպքում Nabucco-ն ոչ միայն հավակնոտ տնտեսական, այլև հավակնոտ քաղաքական ծրագիր է: Հազիվ թե այն կյանքի կոչվի, քանի դեռ չկա տնտեսական գերշահեր ունեցող պետությունների համերաշխ համաձայնությունը: Բայց մի՞թե նման ներդաշնակ փոխըմբռնումը երբևէ իրականություն կարող է դառնալ: Այս պահին ադրբեջանական մամուլը հեղեղված է Ռուսաստանի հասցեին ամեն կարգի քննադատական ու հանդիմանական մտքերով: Բաքուն խողովակաշարի շինարարության հետաձգուման ամբողջ մեղքը բարդել է Ռուսաստանի վրա՝ նշելով, թե հատկապես Մոսկվան է պարբերաբար տապալում Nabucco-ն` այս կամ այն պետության հետ առանձին պայմանավորվածություններ ձեռք բերելով։ Նրանց ձայնակցում են համակիրները Եվրոպայից` կոչ անելով չարգելափակել Nabucco գազատարի շինարարությունը: Եվրոպայում կարծում են, թե Մոսկվան իրավունք չունի ճնշում գործադրել Կենտրոնական Ասիայի երկրների վրա, որպեսզի վերջիններս հրաժարվեն մասնակցությունից: Իրենց հերթին Արևմուտքի գործարար ու քաղաքական շրջանակների պատասխանատուները խոստանում են, որ Եվրամիությունը չի սկսի խոչընդոտել ռուսական «Հարավային հոսք» նախագծին, և ընդգծում, թե Nabucco-ն դրա մրցակիցը չէ:
Միայն ասվածի վերջին հատվածի հետ են ռուսները համամիտ: Այս առթիվ ՌԴ փոխվարչապետ Իգոր Սեչինը նշել էր, որ Nabucco-ն որևէ հեռանկար չունի: Իսկ ահա վարչապետ Վլադիմիր Պուտինի գնահատականները շատ ավելի խիստ էին: «Nabucco-ի հիմնական խնդիրը երաշխավորված ծավալների բացակայությունն է, արտահանվող անհրաժեշտ հումքի քանակի ու ծրագրի իրագործման աղբյուրների սակավությունը»,- ասել էր Պուտինը: Իբրև իր խոսքերի հիմնավորում նա նշել էր, որ Ռուսաստանն այնտեղ ոչինչ չի առաքի, Իրանում հանքատեղերը դեռևս շահագործված չեն, բացի այդ էլ առկա են Ադրբեջանի և Թուրքմենստանի միջև տարածքային տարաձայնությունները Կասպից ծովի ջրային ռեսուրսների բաժանման հարցում: «Գազատարի կառուցումը նման հանգամանքներում, իմ կարծիքով, դժվար իրագործելի է, եթե ոչ անհնար»,- եզրափակել էր ՌԴ վարչապետը:
Այս փաստարկումներն իրենց ներգործությունն ունեցան: Եվրոպայում ևս սառույցը շարժվեց: Եվ այսօր արդեն արևմտյան ԶԼՄ-ներն ավելի հաճախ են նշում այն մասին, որ Nabucco-ն գնալով անհույս է դառնում: «Խողովակաշարի հիմնական մատակարար երկրներն են Ադրբեջանը, Թուրքմենստանը, Իրաքը, որոնց հետ կոնսորցիումն այդպես էլ հստակ պայմանավորվածություններ չի ունեցել։ Մինչդեռ Ռուսաստանն ինքը ավելի հստակ է աշխատում՝ նախատեսելով կառուցել «Հարավային հոսք» այլընտրանքային խողովակաշարը»,-գրում է գերմանական մամուլը և երևույթը միանգամայն բնական համարում, քանզի Մոսկվան ցանկանում է պահպանել իր՝ արևելյան տարածաշրջաններից գազ արտահանողի գերիշխող դիրքը։ Իսկ գերիշխողները սովորաբար չեն հանդուրժում մրցակիցների:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՓԱՆՈՍ ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆ

11 Մյս

ԱՅՑԵԼՈՒԹՅՈՒՆ ՀԻՎԱՆԴ ԿՈՄԻՏԱՍԻՆ

1921 թվի մարտին, մի առավոտ ուզեցի Կոմիտասի հետ անցկացնել: Ծառայողի հետ միասին իր սենյակը մտա: Պառկած էր, վեր ցատկեց, ես էլ իր վզին ընկա և սկսեցի համբուրել իրեն: Նա երեսներս բռնեց և փաղաքշական ապտակներ տալով ասաց. «Արի քեզ ծեծեմ, արի քեզ ծեծեմ»: Հետո «նստիր» ասաց, ու ինքն իր առողջ ու աշխույժ մարմնով ոտքի մնաց և սկսեցինք խոսել:
— Կոմիտաս,- ասացի,- գիտեմ, չափազանց վշտացած ես մարդկանցից, իրավունք ունես, ես էլ եմ վշտացած, սակայն չի կարելի հավիտենական խռովել: Մենք բոլորս անհամբեր քեզ ենք սպասում:
Սակայն նա բառերի ստուգաբանություն ու փիլիսոփայություն էր անում: Հետզհետե ավելի լրջացավ: Նկարչության մասին հետևյալն ասաց. «Պետք չէ. հարկավոր է միայն լույս ու բնություն»:
Առաջարկեցի միասին Սևան գնալ:
— Ի՞նչ անեմ այնտեղ,- ասաց:
Էջմիածնի մասին էլ անտարբեր մնաց:
— Գնանք դուրս, ման գանք,- ասացի:
— Այնտեղ շատ լավ է,- ասաց:
Կյանքի և մահվան մասին խոսելիս ասաց, որ մահը գոյություն չունի և իսկույն սենյակի դուռը բանալով ավելացրեց. «Սա գերեզման չէ, ապա ի՞նչ է»: Կոմիտասին հանգստացրեցի, հետո ասացի. «Գնամ, չձանձրացնեմ»:
«Չէ, եկել ես, նստիր, էլ ու՞ր ես գնում»: Ասացի, որ իր բարեկամներից մեկին իրեն մոտ են բերելու, որը եկել է Փարիզ դերասանություն սովորելու:
— Ոչ, ինչի՞ է պետք այդ արվեստը:- Եվ Ագաթանգեղոսից մի քանի խոսք ասաց, և երբ չափազանց խրթին գրաբար լինելուն համար սկսեցի մտածել, նա անմիջապես բացատրեց. «Խոզերը, երբ աղբաջրի մեջ կլողան, կարծում են, որ լոգանք են ընդունում»:
Խոսեցի իր աշակերտների մասին, ուրախացավ, որ եկել են Փարիզ սովորելու:
Հարցրի` հայ երաժշտությու՞նն է լավ, թե՞ եվրոպականը, «Եղբայր (բարկացած), դու ուզում ես ծիրանից դեղձի հա՞մ առնել, նա իր տեղն ունի, մյուսը` իր»:
Հարցրի. «Կերգե՞ս»: «Այո»,- ասաց: «Դե, Կոմիտաս ջան, մի բան երգիր ինձ համար»: «Չէ, հիմա ես ինձ համար եմ երգում և այն էլ շատ կամաց»:
Մի կես ժամ էլ դեսից-դենից խոսելուց հետո հանկարծ խռովեց, դուռը բաց արավ և գնաց, երեսը կպցրեց պատուհանի ապակուն ու էլ չխոսեց: Հանգնվեցի, «Մնաս բարև» ասացի և առանց պատասխան ստանալու դուրս եկա:
1928 թվին մի անգամ էլ այցեկեցի Կոմիտասին: Հիվանդանոցի այգում պառկած մտածում էր: Մազերը բոլորովին սպիտակել էին: Մոտեցա և կես ժամ զանազան հարցեր տվի, սակայն իմ ոչ մի հարցին չպատասխանեց: Այդպես էլ բաժանվեցի նրանից…

ԻՆՉՊԵՍ Է ԴԱ ԵՂԵԼ

11 Մյս

ՎԱՐԴԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆՅԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ ժողովրդի կյանքում սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը (388/91-451) բախտորոշ դեր է խաղացել: Նրա լուսավոր կերպարն ավելի քան մեկուկես հազարամյակ ուղեկցել է աշխարհասփյուռ հայորդիներին: Սակայն այսօր երևի շատերը չգիտեն , թե ինչպես է ստեղծվել մեր ազգային մեծ հերոսի առավել տարածված ու հայտնի դիմապատկերը: Այդ նկարի ստեղծման հակիրճ պատմությունն իր ժամանակին տվել է նշանավոր մանկավարժ, գրական- թատերական գործիչ Սեդրակ Մանդինյանը (1844-1915), որի «Վարդան Զորավարի պատկերը» վերտառությամբ հոդվածը, ցավոք, շուտով մոռացության է մատնվել:
Ս. Մանդինյանն իր հոդվածում նշում է, որ «գրչագիրներում Վարդանի պատկերը քիչ է պատահում, այնտեղ նա նկատվում է միշտ չալմայով, սոսկական ոչ զինվորական հագուստով, չոքած կամ ծալպատիկ նստած, կարծես թե որպես աղոթյալ-աղոթող: Իհարկե, ձեռագիր մատյաններում եղած մանրանկարների հիման վրա անիմաստ էր նշված տեսքով նկարել մեծ զորավարին:
Հաշվի առնելով այս ամենը` ազգային-պահպանողական անվանի գործիչ Կարապետ Եզյանը (1835, Մոսկվա-1905, Պետերբուրգ), որը չափազանց հայրենասեր անձնավորություն էր, 1850-ականների վերջերին Մոսկվա ժամանած մի ֆրանսիացի նկարչի ծանոթացնում է Վարդան Մամիկոնյանի գործունեության և 451 թ. մայիսի 26-ին տեղի ունեցած Ավարայրի ճակատամարտի մանրամասների հետ և խնդրում նրան` ստեղծել սպարապետի իդեալական դիմանկարը: Մեզ չհաջողվեց պարզել ֆրանսիացի նկարչի ինքնությունը, այդ մասին լռում է նաև Ս. Մանդինյանը: Մի բան, սակայն, ակնհայտ է, որ նկարիչը Կ. Եզյանին խոստացել է ստեղծել սպարապետի պատկերը, և շատ շուտով կատարել իր խոստումը: Նա վերոհիշյալ զրույցից հետո սկսում է ուսումնասիրել հայկական դիմագծերը և այդ նպատակով վերցնում է Նիկողայոս Ալադադյանի և Պետերբուրգի համալսարանի ուսանող, հետագայում` հասարակական գործիչ , թվաբանության ուսուցիչ և «Հյուսիսափայլ» ամսագրի աշխատակից Մարտիրոս Սիմոնյանի (1838-1883) լուսանկարները: Ի դեպ, վերջինիս մասին Կ. Թ.-ն «Հովիտ» հանդեսում գրել է. «Չնայելով իր ուսուցչական ծանր ու սրտամաշ պարապմունքներին` Մարտիրոս Սիմոնյանցը ազատ ժամերին պարապել է և գրականությամբ. նա դեռ ուսանող ժամանակ թարգմանեց աշխարհաբար քաղցրախոս Եղիշեի գրվածքը. այսուհետ նրա աշխատասիրությանն են պատկանում թվաբանության ձեռնարկը և դասագրքերը, որոնց այնքան մեծ կարիք էր զգացվում այն ժամանակ մեր ուսումնարաններում»:
Այսպիսով, Մ. Սիմոնյանի և Ն. Ալադադյանի լուսանկարները հիմք ընդունելով` ֆրանսիացի նկարիչը ստեղծում է Վարդան զորավարի պատկերը` «մի զինվոր հռովմեական տարազով, որպես իդեալական Վարդան, որ ձեռքին ունի ոչ թե մերկացրած սուր, այլ պատյանով մի դաշույն, որպես մի խորհրդանշան հավատով զինվորության»: Նկարիչն այս դիմանկարը հանձնում է Կ. Եզյանին, որը նորաստեղծ պատկերը փութով բազմացնում և ուղարկում է թեմակալ առաջնորդներին, որպեսզի նրանք տարածեն ժողովրդի մեջ:
Դրանից ավելի քան մեկ դար հետո, 1983-ին, Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Գրիգոր Խանջյանը ստեղծել է «Վարդանանք» հանրահայտ և եզակի պատկերագորգը (գոբելեն): Սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանի ցարդ ստեղծված լավագույն նկարների շարքը պիտի դասել նաև Մատենադարանի շենքի սրահի «Ավարայրի ճակատամարտը» (հեղինակ` Հովհ. Խաչատրյան) խճապատկեր որմնանկարը, որը նույնպես հոգեբանական խոր ընդհանրացումներով բացահայտում է մեր ազգային մեծ նահատակի հերոսական կերպարը:
Վարդան Մամիկոնյանի հերոսական կերպարն է հավերժացնում նաև Երվանդ Քոչարի (1899-1979) կերտած վեհաշուք արձանը` կանգնեցված Երևանի Օղակաձև զբոսայգում: Նրա կերպարին անդրադարձել են նաև շատ այլ գեղանկարիչներ ու քանդակագործներ, սակայն պետք է նկատել, որ այդ բոլոր ստեղծագործությունները իրենց վրա ինչ-որ չափով կրում են օտարազգի անհայտ գեղանկարչի ձեռքով ստեղծված կտավի ազդեցությունը:

Արտակ ՄԱՂԱԼՅԱՆ

%d bloggers like this: