Կասպիցը ոչ մի կերպ չի բաժանվում

28 Ապր

Երկու օր առաջ Ադրբեջանի մայրաքաղաքում գումարված մերձկասպյան երկրների արտգործնախարարների մակարդակով Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի հարցերով հատուկ աշխատանքային խմբի հերթական նիստը հանիրավի կերպով անուշադրության մատնվեց, թեև այս խնդիրն իր կարևորությամբ տարածաշրջանային հիմնահարցերից մեկն է դիտվում և մեծապես պայմանավորում է հարաբերությունների ինչպես որակական, այնպես էլ քաղաքական կողմը: Բաքվում հավաքված ծովի 5 երկրների փորձագետները քննարկում էին Կասպիցի բաժանման ճակատագիրը, որն արդեն երկար տարիներ և մինչ օրս բավականին լուրջ տարաձայնությունների առիթ է հանդիսանում: Իսկ սա պատահական չէ, եթե հաշվի առնենք այն փաստը, որ ջրային այդ նշանակալի տարածքը գակթակղության քար է դարձել նավթի ու գազի ահռելի պաշարներով, ինչպես նաեւ կենսաբանական ռեսուրսները չկիսած լինելու հանգամանքով։ Կողմերից և ոչ մեկը ցանկություն չունի հեշտությամբ հրաժարվելու այս թանկարժեք պատառի մի ավելորդ կտորն էլ իր կողմը ձգելու մտադրությունից:
Երկարատև բանակցություններին մասնակցում են 5 պետություներ՝ Ռուսաստանը, Ղազախստանը, Թուրքմենստանը, Իրանը և Ադրբեջանը։ Քննարկումները պարբերաբար են, բավական ակտիվ ու երկարամյա, սակայն ծովի բաժանման սկզբունքային հարցերի շուրջ համաձայնությունն այդպես էլ ոչ մի կերպ չի գտնվում: Հնգյակի անդամներից երեքը` Ռուսաստանը, Ադրբեջանը և Ղրղզստանը, այդ հարցերի շուրջ անցյալ տարվա նոյեմբերին կարծես թե կարողացան հասնել որոշակի պայմանավորվածությունների` ստորագրելով երկկողմ և եռակողմ համաձայնագրեր: Սակայն նույնիսկ այս էական տեղաշարժը քիչ բան փոխեց ընդհանուր պատկերում: Նախկինի պես գլխավոր ընդդիմախոսը շարունակում է մնալ Իրանը, որը պնդում է, թե ծովն անհրաժեշտ է բաժանել հավասարաբար ու արդարաբար` 20 տոկոս չափաբաժնով: «Թեհրանը չի ընդունում Կասպից ծովի հատակի սահմանազատման համաձայնագիրը, որը ստորագրվել է Ռուսաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքմենստանի միջև»,- ժամանակին հայտարարեց Իրանի ԱԳ փոխնախարար Մոհամմադ Մեհդի Ահունզադեն: Ըստ նրա, Իրանի սկզբունքային դիրքորոշումը կայանում է նրանում, որ ցանկացած համաձայնագիր պետք է հիմնված լինի փոխզիջման վրա: Իսկ այս մոտեցումը ոչ մի կերպ չի բավարարում առափնյա մնացած պետություններին: Պահպանվում են նաև հակասությունները Ադրբեջանի և Թուրքմենստանի միջև` կապված ազգային հատվածների ջրային տարածությունների բաժանման հետ:
Ահա հենց այսպիսի անորոշության պայմաններում էլ պաշտոնական Թեհրանը օգտվում է ընդհանուր կացությունից և գտնում Է, որ այնքան ժամանակ, քանի դեռ նոր փաստաթուղթ չի ընդունվել Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի վերաբերյալ, ուժը պահպանում են նախորդ պայմանագրերը: Նույն բանը Բաքվում կրկնեց Կասպից ծովի հարցերով Իրանի հատուկ ներկայացուցիչ Մուհամեդմեհդի Ախունզադեն: «1921 և 1940 թվականներին Իրանի ու ԽՍՀՄ-ի միջև ստորագրված պայմանագրերը ուժի մեջ են մնում»,-ասաց նա: Դիվանագետը նաև հավելեց, թե «Մերձկասպյան երկրներում ապրող ժողովուրդների ճակատագիրը փոխկապված են, ուստի մենք գտնում ենք, որ Կասպից ծովը բարեկամության ու խաղաղության ծով Է», սակայն այս խոսքերն ավելի շատ նախազգուշացման պես հնչեցին, քան հաշեցումի, առավել ևս, որ իրանցի դիվանագետը անհրաժեշտ համարեց ներկաներին հիշեցնել, թե իրենց համագործակցության վրա «ոչ մի արտաքին գործոն չի կարող ազդել»:
Սխալ պիտի լինի այս հարցը դիտարկել սոսկ որպես սահմանաբաժանման հետ կապված տեխնիկական խնդիր: Մասնակից երկրները դրան առավել քան մեծ նշանակություն են տալիս` այն դիտարկելով նախ և առաջ որպես ազդեցությունների ոլորտի հստակեցում: Եվ այս տեսակետը լիովին կիսում են նաև քաղաքական դիտորդները` ամենևին չնսեմացնելով խնդրի կարևորությունը: «Կովկասի տարածաշրջանում այսօր կարևորագույն խնդիրը Կասպից ծովի բաժանումն է»,-հայտարարեց Քաղաքական և ռազմական վերլուծությունների ինստիտուտի ռազմական կանխատեսումների կենտրոնի ղեկավար Անատոլի Ցիգանոկը։ Հետաքրքիր էր հատկապես այն, որ աստիճանակարգման հարցում նույն փորձագետը բոլորովին չէր տատանվել, երբ պնդել էր, որ տարածաշրջանի համար կարևորությամբ առաջինն է Կասպիականի կարգավիճակի խնդիրը, իսկ երկրորդ տեղում է Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի կարգավորումը։ Այս երկու հարցերը կողք-կողքի դնելն, ինչ խոսք, ինքնանպատակ լինել չէր կարող: Ու թերևա կա անհրաժեշտություն ղարաբաղյան հարցը քննելիս հաշվի առնել նաև այս հանգամանքը:
Բաքվում կայացած բանակցություններն այդպես էլ էական արդյունքներ չարձանագրեցին: Այժմ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, որ Կասպից ծովի իրավական կարգավիճակի մասին հռչակագրի մշակման համար կողմերը հաջորդ անգամ կհանդիպեն Աստանայում։

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s