ԿԻՆԸ ԵՎ ՀԱՅ ԳՐԱԳԷՏԸ

9 Ապր

«Ֆրանսական գրականութեան մէջ սեռ մը դարձաւ մշակութիւնը գործերու՝ որոնք կանացի դիմաստուերներու փնտռտուքին լծուած են, գրագէտին, բանաստեղծին կամ արուեստագէտին կեանքէն ներս»:
«Չունի՛նք նոյն ճամբէն ընթացող գործեր: Եւ չարիք մըն է ասիկա՝ անոնց համար, որոնք կուզեն մահկանացու էութեան իրենց բջիջներէն ճանչնալ մեր գրողներն ու արուեստագէտները»:
«Ասոր պատճառ՝ անշուշտ ամէնէն առաջ սպիտակ կիրքը մեր գրագէտներուն, անոնց հոգեկան եւ զգայարանական կեցուածքը, կնոջ դէմ»:
«Չունինք վաւերական աղբիւրներ եւ վկայութիւններ անոնցմէ շատերու սիրային կեանքին շուրջ՝ որպէսզի տարբեր, աւելի շօշափելի ու պատմական յաջողութեամբ մը բառի եւ պատմումի գային անոնց տագնապանքը, տխրութիւններն ու երջանկութիւնները»:
«Ի՞նչ ունինք մենք՝ մեր գրագէտներուն եւ արուեստագէտներուն անձնական կեանքէն, որպէսզի իրենց ստեղծագործական երկունքը մեկնելու եւ հոն դոնդողած արիւնը բջիջ առ բջիջ ճանչնալու հնարաւորութիւնը ընծայուէր մեզի»:
«Անկէ կը կորսնցնէ անշուշտ մեր գրականութեան պատմութիւնը: Բայց թէ շահ մը կապահովէ՞ նաեւ այս մաքրակրօնութիւնը, կը խուսափինք վճռական եզրակացութիւններէ»:
Ճիշդ 55 տարիներ առաջ գրուած յօդուածէ մըն է, որ կը մէջբերենք վերի տողերը («Կինը եւ հայ գրագէտը», Մինաս Թէօլէօլեան, «Նայիրի» 1949 Ե. տարի թիւ 1-2, էջ 76-81): Կէս դար եւ աւելի ժամանակ անցեր է, բայց ոչինչ փոխուած է: Հայ գրականութիւնը, իր մեծ մասով, կը շարունակէ մաքրակրօն մնալ: Այդ գրականութեան մէջ տակաւին տեղ չէ գտած նաեւ ինչ որ «մանր» գրականութիւն կը կոչուի արեւմուտքի մէջ՝ յուշագրութիւն, կենսագրութիւն, ինքնակենսագրութիւն, նամակագրութիւն, օրագրութիւն եւ այլն:
20-րդ դարու մեր գրագէտները եթէ նոյնիսկ նման գրականութիւն ունեցած են (եւ կասկածէ վեր է, որ ունեցած են, մանաւանդ՝ նամակագրութիւն), այդ գրականութիւնը կը շարունակէ մնալ ձեռագիր վիճակի մէջ, պահուած: Տակաւին ի զօրու է այն համոզումը, թէ պէտք է յարգել ոեւէ անհատի անձնական կեանքը, այդ կեանքին թաքուն ծալքերն ու գաղտնիքները:
Գրագէտ մը սակայն «ոեւէ» անհատ չէ, եւ անոր ժառանգութիւնը, բոլոր երեսակներով, կը դառնայ հասարակութեան սեփականութիւնը: Գրուած իւրաքանչիւր էջ կրնայ տող մը, քերթուած մը կամ պատմուածք մը լուսաբանել, կրնայ օգնել, որ ընթերցողը քիչ մը աւելի դիւրութեամբ թափանցէ տուեալ հեղինակին երկերուն խորքը:
Այս ընթերցում-մտորումին տուն տուողը նոր գիրքի մը հրատարակութիւնն է: Հակառակ անոր, որ այդ գիրքը, իր հեղինակով դուրս կը մնայ մեր անձնական հետաքրքըրութեան ծիրէն (որ կը բեւեռուի սփիւռքահայ գրականութեան շուրջ), հակառակ անոր, կանդրադառնանք «Սուլամիթա Սեւակի մեծ սէրը» գիրքին, որովհետեւ այդ գիրքը, իր էութեամբ, կը փորձէ դարմանել վերը յիշուած անտեսումը:
Գիրքին հեղինակ-խմբագիրը՝ Հովիկ Չարխչեան, կրցած է գտնել հետքը Սուլամիթա Ռուդնիկ-Ֆրիտպըրկի, կապ հաստատել անոր հետ եւ ի վերջոյ ունենալ Պարոյր-Սուլամիթա ամբողջական նամակագրութիւնը, որուն վրայ հիմնուած է գիրքը:
Հեղինակը իր «Մուտք»ին մէջ, սկիզբէն, առաջին նախադասութեամբ իսկ կը յայտարարէ.
«Ինձ խորհուրդ էին տալիս չգրել այս մասին: Խնդրում էին, առաջարկում, սպառնում: Ամենաբազմազան պատճառաբանութիւնների երկար շղթայում հիմնական կըռուանը մէկն էր՝ չի կարելի հանրութեան սեփականութիւնը դարձնել անհատի անձնական կեանքը, եթէ նոյնիսկ խօսքը մեծ մտաւորականի ու բանաստեղծի մասին է» («Սուլամիթա Սեւակի մեծ սէրը», Հովիկ Չարխչեան, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2004, էջ 7):
Գիրքը կը խարսխուի քանի մը հարիւր նամակներու, հեռագիրներու, երկտողերու եւ Սուլամիթայի յուշերուն վրայ:
Նման մտերմիկ էջերու հրատարակութեան գլխաւոր թոյլտուութիւնը իրենք՝ նամակներուն հեղինակներն են որ կու տան: Եւ որովհետեւ Պարոյր Սեւակը մահացած է աւելի քան քառասուն տարիներ առաջ, իսկ նամակներուն ամբողջութիւնը (բացի քանի մը տասնեակ նամակներէ, զորս Հովիկ Չարխչեան պատահմամբ գտած է Սեւակի գիւղի՝ Չանախչիի տան նկուղին մէջ, եւ հրատարակած «Սիրում եմ քեզ» խորագրուած գրքոյկով) կը գտնուի Սուլամիթայի մօտ, հետեւաբար միայն այս վերջինին համաձայնութիւնը բաւ է նամակներուն հրատարակութեան համար:
Սուլամիթան, Հովիկ Չարխչեանին գրած իր մէկ նամակին մէջ կըսէ՝ «. . . դեռ 10-15 տարի առաջ ինձ ասում էին, որ մեր նամակները վաճառում էին 500 ռուբլով»: Ան որ գաղափար ունի, թէ այդ թուականներուն ի՞նչ արժէք ունէր ռուբլին, կրնայ հասկնալ յիշուած գումարին առասպելական մեծութիւնը:
Հեղինակը կրցած է, որոշ հմտութեամբ, նամակէ նամակ երկարող միջոցները վիպական շունչով եւ ստեղծագործ երեւակայութեամբ լեցնել, որուն հետեւանքով գիրքին ընթերցումը կընթանայ սիրավէպի մը ընթերցումին նման՝ արագ, հետաքրքրաշարժ, հաճելի:
Անշուշտ ենթադրելի է, որ մեզի հրամցուածը գրականագիտական կամ ուսումնասիրական-վերլուծական յաւակնութիւններ չունի: Կենթադրէք նաեւ, որ նամակները գրուած ըլլան . . . ռուսերէնով. անոնց թարգմանութիւնն է, որ կընթերցենք: Հետաքրքրական կըլլայ նշել, որ Սուլամիթան փորձած է հայերէն սորվիլ, եւ երբեմն նամակները գրած է… հայատառ ռուսերէնով:
Այս նամակներուն հրատարակութիւնը որքան որ լոյս կը սփռէ Պ. Սեւակի որոշ գործերուն, նոյնքան լոյս կը սփռէ իր ապրած ժամանակաշրջանին, գիրք հրատարակելու տառապանքին եւ այլ հարցերու վրայ: «Անլռելի Զանգակատուն» երկարաշունչ պոէմը, Կոմիտասին նուիրուած, ծնած է Սուլամիթայի հետ Սեւակի ծանօթացման շրջանին. բայց հրատարակութիւնը երկար ատեն ձգձգուելէ ետք, ամբողջովին դադրած է շրջանի մը համար, որովհետեւ «Պարոյր Սեւակը փորձում է մեր գաղափարախօսութիւնը հաշտեցնել ազգային սահմանափակութեանը, այն քարշ տալ ազգային սահմանափակութեան եւ ռասիզմի ջնջին գաղափարների պոչից» (էջ 183):
Սուլամիթայի եւ Սեւակի առաջին հանդիպումը տեղի ունեցած է 1957 թուականի Դեկտեմբեր 1-ին, իսկ առաջին նամակը գրուած է Սուլամիթայի կողմէ, 6 Յունիս 1958ին:
Այս հատորը, որ «թիւ 1»-ն է, կը պարփակէ մինչեւ Դեկտեմբեր 1960 գրուած նամակները: Յաջորդ գիրքով հաւանաբար ամբողջանան անոնք, գրուած մինչեւ Պ. Սեւակի ողբերգական մահը:
Կարեւոր յաւելում մըն է այս գիրքը, մեր գրականութեան ա՛յս ժանրի վտիտ բերքին վրայ:
Վերջին նկատում մը՝ հատորին սկիզբը դրուած Սուլամիթայի լուսանկարը կը յուշէ ժողովրդական խօսքը, որ կըսէ թէ սիրահարները, ժամանակի ընթացքին, կը սկսին իրարու նմանիլ: Սուլամիթան սկիզբէն ալ նման եղած է Սեւակին…

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ
«Հայրենիք»

One Response to “ԿԻՆԸ ԵՎ ՀԱՅ ԳՐԱԳԷՏԸ”

  1. Սուսաննա Ստեփանյան Ապրիլի 10, 2011 at 1:47 ե. #

    Հարգելի պարոն Չարխչյան
    Շնորհակալություն եմ հայտնում մեզ պարգևած ամենամեծ գոհարի համար:
    Ինձ համար մեծն Սևակի բանաստեղծությւոնները այն եզակի ոգեշնչման աղբյուրներից են, որոնք “ստիպում են” ապրել, սիրել, տառապել` ամեն ինչի մեջ փորձելով գտնել եզակին, բացառիկը, միակը, իմը վերջապես:Մեկ գիշերվա ընթացքում անհագորեն կարդում էի տողերը, փորձում կլանել յուրաքանչյուր բառը, ստորակետը, միտքը….ու հասկացա, որ……
    Շնորհակալ եմ

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s