Պահոց | 8:03 ա.

ՎՈԼՖԳԱՆԳ ԲՈՐԽԵՐԹ

9 Ապր

ԿԵԳԼՈՒՂԻ

Երկու մարդ փոս էին փորում: Այն ընդարձակ էր և նույնիսկ կարելի է ասել` հարմարավետ: Ինչպես գերեզմանափոս: Այնպես որ հնարավոր էր դիմանալ: Նրանց ձեռքին հրացան կար: Այն հնարել էր մեկը` մարդկանց վրա կրակելու համար: Հաճախ այդ մարդկանց բոլորովին չէր ճանաչում: Նույնիսկ նրանց լեզուն չէր հասկանում: Նրանք այդ մեկին ոչինչ չէին արել, բայց նա պետք է կրակեր իրենց վրա: Իսկ դա մեկ ուրիշի հրամանն էր: Որպեսզի հնարավոր լիներ միանգամից նրանցից շատերի վրա կրակել, մեկն էլ այնպես էր արել, որ հրացանը մի րոպեում վաթսուն անգամ ավել կրակի: Եվ դրա համար նրան վարձատրել էին:
Այդ երկուսից քիչ հեռու մեկ այլ փոս կար: Այնտեղից մի գլուխ դուրս նայեց` մարդու գլուխ: Նա քիթ ուներ, որով կարող էր օծանելիքի հոտը շնչել: Աչքեր, որոնք կարող էին նայել քաղաքին կամ ծաղիկներին: Նա բերան ուներ, որով կարող էր ուտել և ասել «Ինգա» կամ «մայրիկ»: Եվ այդ գլխին նայում էին այն երկուսը, որոնց ձեռքին հրացան կար:
— Կրակիր,- ասաց նրանցից մեկը:
Եվ նա կրակեց:
Գլուխը փշրվեց: Այն այլևս չէր կարող օծանելիքի հոտ շնչել, նայել քաղաքին և ասել «Ինգա»:
Երբեք:
Այդ երկուսը վաղուց էին փոսի մեջ: Նրանք այդ ընթացքում շատ գլուխներ էին փշրել: Եվ դրանք այնպիսի մարդկանց գլուխներ էին, որոնց չէին ճանաչում: Որոնք նրանց ոչինչ չէին արել և որոնք չէին հասկանում նրանց լեզուն: Բայց մեկը հնարել էր հրացան, որ մի րոպեում ավելի քան վաթսուն կրակոց էր արձակում, և մեկ ուրիշն էլ հրամայել էր կրակել:
Այդ երկուսը այնքան գլուխներ էին փշրել, որ դրանցից կարելի էր բլուր սարքել: Իսկ երբ նրանք քնում էին, այդ գլուխներն սկսում էին գլորվել: Ինչպես կեգլիներն են կեգլուղու վրա գլորվում: Կամացուկ դղրդոցով:
Դրանից նրանք արթնացան:
— Բայց մենք հրաման ենք կատարում,- շշնջաց նրանցից մեկը:
— Բայց մենք ենք կատարում,- գոռաց մյուսը:
— Եվ սարսափելի է,- տնքաց առաջինը:
— Երբեմն նաև զվարճալի է,- ծիծաղեց մյուսը:
— Ոչ,- գոռաց շշնջացողը:
— Այնուամենայնիվ,- շշնջաց մյուսը,- երբեմն նաև զվարճալի է:
— Այո: Իսկապես զվարճալի է:
Ամբողջ գիշեր նրանք մնացին նստած: Չէին կարողանում քնել: Եվ նրանցից մեկն ասաց.
— Բայց աստված այսպես է ստեղծել:
— Բայց աստված մի արդարացում ունի` նա չկա,- ասաց մյուսը:
— Նա չկա՞,- հարցրեց առաջինը:
— Դա նրա միակ արդարացումն է,- պատասխանեց մյուսը,- ուրիշը չունի:
— Բայց մենք, մենք ունե՞նք,- շշնջաց առաջինը:
— Այո, մենք ունենք,- նույնպես շշնջաց մյուսը:
Երկուսը, որոնց հրամայված էր շատ գլուխներ փշրել, չէին քնում գիշերները: Որովհետև գլուխները կամացուկ դղրդում էին:
Հետո նրանցից մեկն ասաց.
— Եվ հիմա մենք հրամանի համաձայն ենք այստեղ նստած:
— Այո,- ասաց մյուսը,- հիմա մենք հրամանի համաձայն ենք այստեղ նստած:
Ապա մեկը գոռաց.
— Վերջացնել: Նորից սկսվում է:
Երկուսը վեր կացան և վերցրին հրացանները: Եվ միշտ, երբ մարդ էին տեսնում, կրակում էին: Եվ միշտ այդ մարդուն նրանք չէին ճանաչում: Իսկ նա իրենց ոչինչ չէր արել: Բայց կրակում էին նրա վրա:
Դրա համար մեկը հնարել էր հրացանը:
Դրա համար նա վարձատրվել էր:
Եվ մեկը, մեկն էլ հրամայել էր:

Թարգմ. Յու. Գաբրիելյան

ԿԻՆԸ ԵՎ ՀԱՅ ԳՐԱԳԷՏԸ

9 Ապր

«Ֆրանսական գրականութեան մէջ սեռ մը դարձաւ մշակութիւնը գործերու՝ որոնք կանացի դիմաստուերներու փնտռտուքին լծուած են, գրագէտին, բանաստեղծին կամ արուեստագէտին կեանքէն ներս»:
«Չունի՛նք նոյն ճամբէն ընթացող գործեր: Եւ չարիք մըն է ասիկա՝ անոնց համար, որոնք կուզեն մահկանացու էութեան իրենց բջիջներէն ճանչնալ մեր գրողներն ու արուեստագէտները»:
«Ասոր պատճառ՝ անշուշտ ամէնէն առաջ սպիտակ կիրքը մեր գրագէտներուն, անոնց հոգեկան եւ զգայարանական կեցուածքը, կնոջ դէմ»:
«Չունինք վաւերական աղբիւրներ եւ վկայութիւններ անոնցմէ շատերու սիրային կեանքին շուրջ՝ որպէսզի տարբեր, աւելի շօշափելի ու պատմական յաջողութեամբ մը բառի եւ պատմումի գային անոնց տագնապանքը, տխրութիւններն ու երջանկութիւնները»:
«Ի՞նչ ունինք մենք՝ մեր գրագէտներուն եւ արուեստագէտներուն անձնական կեանքէն, որպէսզի իրենց ստեղծագործական երկունքը մեկնելու եւ հոն դոնդողած արիւնը բջիջ առ բջիջ ճանչնալու հնարաւորութիւնը ընծայուէր մեզի»:
«Անկէ կը կորսնցնէ անշուշտ մեր գրականութեան պատմութիւնը: Բայց թէ շահ մը կապահովէ՞ նաեւ այս մաքրակրօնութիւնը, կը խուսափինք վճռական եզրակացութիւններէ»:
Ճիշդ 55 տարիներ առաջ գրուած յօդուածէ մըն է, որ կը մէջբերենք վերի տողերը («Կինը եւ հայ գրագէտը», Մինաս Թէօլէօլեան, «Նայիրի» 1949 Ե. տարի թիւ 1-2, էջ 76-81): Կէս դար եւ աւելի ժամանակ անցեր է, բայց ոչինչ փոխուած է: Հայ գրականութիւնը, իր մեծ մասով, կը շարունակէ մաքրակրօն մնալ: Այդ գրականութեան մէջ տակաւին տեղ չէ գտած նաեւ ինչ որ «մանր» գրականութիւն կը կոչուի արեւմուտքի մէջ՝ յուշագրութիւն, կենսագրութիւն, ինքնակենսագրութիւն, նամակագրութիւն, օրագրութիւն եւ այլն:
20-րդ դարու մեր գրագէտները եթէ նոյնիսկ նման գրականութիւն ունեցած են (եւ կասկածէ վեր է, որ ունեցած են, մանաւանդ՝ նամակագրութիւն), այդ գրականութիւնը կը շարունակէ մնալ ձեռագիր վիճակի մէջ, պահուած: Տակաւին ի զօրու է այն համոզումը, թէ պէտք է յարգել ոեւէ անհատի անձնական կեանքը, այդ կեանքին թաքուն ծալքերն ու գաղտնիքները:
Գրագէտ մը սակայն «ոեւէ» անհատ չէ, եւ անոր ժառանգութիւնը, բոլոր երեսակներով, կը դառնայ հասարակութեան սեփականութիւնը: Գրուած իւրաքանչիւր էջ կրնայ տող մը, քերթուած մը կամ պատմուածք մը լուսաբանել, կրնայ օգնել, որ ընթերցողը քիչ մը աւելի դիւրութեամբ թափանցէ տուեալ հեղինակին երկերուն խորքը:
Այս ընթերցում-մտորումին տուն տուողը նոր գիրքի մը հրատարակութիւնն է: Հակառակ անոր, որ այդ գիրքը, իր հեղինակով դուրս կը մնայ մեր անձնական հետաքրքըրութեան ծիրէն (որ կը բեւեռուի սփիւռքահայ գրականութեան շուրջ), հակառակ անոր, կանդրադառնանք «Սուլամիթա Սեւակի մեծ սէրը» գիրքին, որովհետեւ այդ գիրքը, իր էութեամբ, կը փորձէ դարմանել վերը յիշուած անտեսումը:
Գիրքին հեղինակ-խմբագիրը՝ Հովիկ Չարխչեան, կրցած է գտնել հետքը Սուլամիթա Ռուդնիկ-Ֆրիտպըրկի, կապ հաստատել անոր հետ եւ ի վերջոյ ունենալ Պարոյր-Սուլամիթա ամբողջական նամակագրութիւնը, որուն վրայ հիմնուած է գիրքը:
Հեղինակը իր «Մուտք»ին մէջ, սկիզբէն, առաջին նախադասութեամբ իսկ կը յայտարարէ.
«Ինձ խորհուրդ էին տալիս չգրել այս մասին: Խնդրում էին, առաջարկում, սպառնում: Ամենաբազմազան պատճառաբանութիւնների երկար շղթայում հիմնական կըռուանը մէկն էր՝ չի կարելի հանրութեան սեփականութիւնը դարձնել անհատի անձնական կեանքը, եթէ նոյնիսկ խօսքը մեծ մտաւորականի ու բանաստեղծի մասին է» («Սուլամիթա Սեւակի մեծ սէրը», Հովիկ Չարխչեան, Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին, 2004, էջ 7):
Գիրքը կը խարսխուի քանի մը հարիւր նամակներու, հեռագիրներու, երկտողերու եւ Սուլամիթայի յուշերուն վրայ:
Նման մտերմիկ էջերու հրատարակութեան գլխաւոր թոյլտուութիւնը իրենք՝ նամակներուն հեղինակներն են որ կու տան: Եւ որովհետեւ Պարոյր Սեւակը մահացած է աւելի քան քառասուն տարիներ առաջ, իսկ նամակներուն ամբողջութիւնը (բացի քանի մը տասնեակ նամակներէ, զորս Հովիկ Չարխչեան պատահմամբ գտած է Սեւակի գիւղի՝ Չանախչիի տան նկուղին մէջ, եւ հրատարակած «Սիրում եմ քեզ» խորագրուած գրքոյկով) կը գտնուի Սուլամիթայի մօտ, հետեւաբար միայն այս վերջինին համաձայնութիւնը բաւ է նամակներուն հրատարակութեան համար:
Սուլամիթան, Հովիկ Չարխչեանին գրած իր մէկ նամակին մէջ կըսէ՝ «. . . դեռ 10-15 տարի առաջ ինձ ասում էին, որ մեր նամակները վաճառում էին 500 ռուբլով»: Ան որ գաղափար ունի, թէ այդ թուականներուն ի՞նչ արժէք ունէր ռուբլին, կրնայ հասկնալ յիշուած գումարին առասպելական մեծութիւնը:
Հեղինակը կրցած է, որոշ հմտութեամբ, նամակէ նամակ երկարող միջոցները վիպական շունչով եւ ստեղծագործ երեւակայութեամբ լեցնել, որուն հետեւանքով գիրքին ընթերցումը կընթանայ սիրավէպի մը ընթերցումին նման՝ արագ, հետաքրքրաշարժ, հաճելի:
Անշուշտ ենթադրելի է, որ մեզի հրամցուածը գրականագիտական կամ ուսումնասիրական-վերլուծական յաւակնութիւններ չունի: Կենթադրէք նաեւ, որ նամակները գրուած ըլլան . . . ռուսերէնով. անոնց թարգմանութիւնն է, որ կընթերցենք: Հետաքրքրական կըլլայ նշել, որ Սուլամիթան փորձած է հայերէն սորվիլ, եւ երբեմն նամակները գրած է… հայատառ ռուսերէնով:
Այս նամակներուն հրատարակութիւնը որքան որ լոյս կը սփռէ Պ. Սեւակի որոշ գործերուն, նոյնքան լոյս կը սփռէ իր ապրած ժամանակաշրջանին, գիրք հրատարակելու տառապանքին եւ այլ հարցերու վրայ: «Անլռելի Զանգակատուն» երկարաշունչ պոէմը, Կոմիտասին նուիրուած, ծնած է Սուլամիթայի հետ Սեւակի ծանօթացման շրջանին. բայց հրատարակութիւնը երկար ատեն ձգձգուելէ ետք, ամբողջովին դադրած է շրջանի մը համար, որովհետեւ «Պարոյր Սեւակը փորձում է մեր գաղափարախօսութիւնը հաշտեցնել ազգային սահմանափակութեանը, այն քարշ տալ ազգային սահմանափակութեան եւ ռասիզմի ջնջին գաղափարների պոչից» (էջ 183):
Սուլամիթայի եւ Սեւակի առաջին հանդիպումը տեղի ունեցած է 1957 թուականի Դեկտեմբեր 1-ին, իսկ առաջին նամակը գրուած է Սուլամիթայի կողմէ, 6 Յունիս 1958ին:
Այս հատորը, որ «թիւ 1»-ն է, կը պարփակէ մինչեւ Դեկտեմբեր 1960 գրուած նամակները: Յաջորդ գիրքով հաւանաբար ամբողջանան անոնք, գրուած մինչեւ Պ. Սեւակի ողբերգական մահը:
Կարեւոր յաւելում մըն է այս գիրքը, մեր գրականութեան ա՛յս ժանրի վտիտ բերքին վրայ:
Վերջին նկատում մը՝ հատորին սկիզբը դրուած Սուլամիթայի լուսանկարը կը յուշէ ժողովրդական խօսքը, որ կըսէ թէ սիրահարները, ժամանակի ընթացքին, կը սկսին իրարու նմանիլ: Սուլամիթան սկիզբէն ալ նման եղած է Սեւակին…

ՄԱՐՈՒՇ ԵՐԱՄԵԱՆ
«Հայրենիք»

ԲԵՐԹՈԼԴ ԲՐԵԽԹ

9 Ապր

ԳՐՈՒՇԵԻ ԵՐԳԸ

Դու կռիվ գնա հանգիստ ու անհոգ,
Ես քեզ, իմ զինվոր, կսպասեմ անքուն:
Կռիվն արյուն է, կռիվն` անողոք,
Քանի-քանիսը էլ չեն դառնա տուն:
Երբ էլ որ դու գաս, քոնն եմ, իմ միակ,
Գարուն թե ձմեռ, ախ, բոլոր տարին
Ես քեզ կսպասեմ մեր ծփենու տակ,
Կմնամ, թե գա զինվորն էլ վերջին:

Ու երբ դու կռվից տուն դառնաս կրկին,
Շեմքիս չես տեսնի օտար ոտնաման,
Դատարկ կգտնես բարձդ իմ կողքին,
Շուրթերս` անեղծ, իմ սրտի նման:

Երբ վերադառնաս, զինվոր իմ, կասես.
— Ամեն ինչ նույնն է ու առաջվա պես…

Թարգմ. Ս. Հովհաննիսյան

%d bloggers like this: