Պահոց | 1:41 ե.

Մեզնից բացի բոլորն անհանգիստ են

6 Ապր

Տեղեկությունն այն մասին, որ Բաթումի նավահանգստում հայտնաբերվել են բարձր ռադիացիա պարունակող բեռներ, ինչի կապակցությամբ նավահանգիստը փակվել է, իսկ աշխատակիցները` տարհանվել, անխտիր բոլորին անհանգստություն պատճառեց, բացի Հայաստանին: Մենչդեռ ամենքն էլ գիտեն, որ մեր հանրապետություն ներմուծվող բեռների մի մասն այդ ճանապարհով է գալիս: Երբ այս հարցով դիմեցին պատկան մարմիններին, պատասխանն այն եղավ, որ Հայաստանի տրանսպորտի ու կապի նախարարությունը պաշտոնական տեղեկատվություն չի ստացել Բաթումիի նավահանգստում հայկական բեռների վիճակի մասին: Այսինքն` ինքներս չենք հետաքրքրվի մեր բեռների վիճակով, քանի դեռ վրացիները մեզ դրա մասին չեն ասել:
Նույն պատկերն է երկիր ներկրվող սննդամթերքի ստուգման ոլորտում: Արդեն մի քանի անգամ ահազանգ է հնչեցվել, որպեսզի առողջապահության և գյուղատնտեսության նախարարությունները միջոցներ ձեռք առնեն հայաստանյան մաքսակետերում Ճապոնիայից ու մի շարք այլ երկրներից ներկրվող ապրանքների վրա լրացուցիչ վերահսկողություն սահմանելու համար։ Գաղտնիք չէ, որ ճապոնական «Ֆուկուսիմա-1» ԱԷԿ-ում տեղի ունեցած վթարից հետո ռադիոացիոն ալիքը հասել է նաև Ռուսաստան, Չինաստան և ԱՄՆ, իսկ Հայաստանն այդ երկրներից մեծ քանակությամբ սնունդ է ներմուծում: Ու եթե այսօր հանրապետության որևէ քաղաքացի հստակ պատկերացում չունի՝ վերահսկելի՞ է սննդամթերքի որակը մեր երկրում և իր գնած ապրանքներն իրո՞ք անվտանգ են, ապա շարքային սպառողի շահերը քչերին են մտահոգում:
Բայց արի ու տես, որ մեզնից առավել անհանգստացած են մեր մոտիկ ու հեռու հարևանները: Իհարկե, նրանք առաջին հերթին անհանգստացած են իրենց համար, երբ ճապոնական աղետից հետո համոզված պնդում են, թե հայկական ԱԷԿ-ը նույնքան վտանգավոր է ու լրջորեն սպառնում է տարածաշրջանի անվտանգությանը: Օրերս Ժնևում կայացած «Խորհրդարանների դերը սպառազինությունների վերահսկման, զինաթափման և զանգվածային ոչնչացման զենքերի չտարածման գործում» խորագրով սեմինարի ընթացքում Թուրքիայի ու Ադրբեջանի ներկայացուցիչները, շեղվելով սեմինարի հիմնական նյութից, անդրադարձան Մեծամորի տաոմակայանի աշխատանքին, ինչպես նաև նոր կառուցվելիք ատոմակայանի շինարարության հարցերին` նշելով, թե սեյսմիկ գոտում ԱԷԿ-ի գործունեությունը մտահոգություն է ներկայացնում ողջ տարածաշրջանի համար: Նրանք կոչ արեցին փակել ատոմակայանը, ինչպես նաև դիմեցին ԱՄՆ-ին ու Եվրամիությանը` չաջակցել նոր ԱԷԿ-ի շինարարությանը և չֆինանսավորել այն:
Այս երկու երկրներից ետ չի մնում հարևան Վրաստանը: Բազում կարծիքներին վերջերս հավելվեց նաև Վրաստանի նախկին նախագահ Է. Շևարդնաձեի տեսակետը: «Ինչպես պարզվել է, Հայաստանի ատոմակայանը բարդ վիճակում է, եւ այնտեղ անվտանգության ոչ մի երաշխիք չկա, ինչն ակնհայտորեն սպառնում է ամբողջ տարածաշրջանին»,- նշել էր Շևարդնաձեն ու հավելել, որ նման պայմաններում Վրաստանի իշխանությունները պարտավոր են բանակցություններ սկսել Հայաստանի հետ ու անել հնարավորը հավանական ողբերգությունից խուսափելու համար: Ի դեպ, նույն օրերին «Շաբաթվա ներկապնակ» վրացական հանդեսը հայկական ԱԷԿ-ի շուրջ հասարակական կարծիքի հարցում էր անցկացրել: Հարցման մասնակիցների 86,3 տոկոսը հայտարարել էր, որ Մեծամորի ԱԷԿ-ը չափազանց լուրջ վտանգ է ներկայացնում իրենց երկրի համար:
Իսկ այդ ընթացքում տագնապները մեր տարածաշրջանից շատ ավելի հեռուներն են հասնում: Այսպես, Եվրամիությունը որոշում է կայացրել կառուցվող և արդեն գործարկվող ԱԷԿ-երի թեստավորում իրականացնել ինչպես ԵՄ անդամ բոլոր երկրներում, այնպես էլ ողջ աշխարհում: Մեծամորն այս ցանկում առաջիններից մեկն է: Արձագանքելով նման պահանջներին, ԱՄՆ կոնգրեսմեն Ջեյմս Մորանը իր կարծիքն է հայտնել հայկական ատոմակայանի վերաբերյալ. «Հայաստանի էլեկտրաէներգիայի 40 տոկոսը բավարարող Մեծամորի ատոմակայանը կառուցվել է հետխորհրդային ժամանակներում և չի համապատասխանում անվտանգության ներկայիս չափանիշներին»: Կոնգրեսականը նաև խոստացել է, որ ուշադիր կհետևի անցկացվող կամպանիայի ընթացքին և այդ հարցը կքննարկվի ԱՄՆ կոնգրեսում:
Ամերիկացիները նաև նախատեսել են Հայաստանում մինչև սեպտեմբեր կազմակերպել «Միջուկային կամ ճառագայթաակտիվ (ռադիացիոն) վթարների հետ կապված արտակարգ իրավիճակների կառավարման օրենսդրական հիմքեր» անվամբ կոնֆերանս։ Ֆինանսավորումը իրենցն է, մասնակցությունը` մերը:
Այստեղ հարկ է նկատել, որ Ռուսաստանը ևս առանձնապես շահագրգռված չէ հայկական ատոմակայանի երկարակեցությամբ: Թեև նրանք հասկանում են, որ հայերն էներգիայի այլընտրանքային աղբյուրներ չունեն, և ԱԷԿ-ից կառչած մնալը որոշ իմաստով պարտադրված ելք է, սակայն դրա վտանգների մասին ահազանգել չեն զլանում: Այս կրավորական վերաբերմունքը նույնիսկ առիթ տվեց ենթադրելու, թե խնդիրը կապված է մոտ ժամանակներս գործարկվող Հրազդանի ՊՇԷԿ-ի հետ: Որպեսզի 5-րդ բլոկն աշխատի եւ եկամուտներ ապահովի ներդրումներ կատարած Ռուսաստանի համար, ատոմակայանի բացակայությունը չափազանց տեղին ու շահավետ կլինի:
Իսկ ի՞նչ է անում Հայաստանն այս ընթացքում: Էական ոչինչ: Օրերս ատոմակայանը դադարեցրեց իր աշխատանքները: Մասնագետներն ասացին, որ ըստ աշխատանքային կանոնակարգի` տարեկան մեկ անգամ նախատեսվում է կայանում իրականացնել էներգաբլոկի պրոֆիլակտիկ նորոգման և մաքրման աշխատանքներ: Բայց վերջին անգամ ԱԷԿ-ը կանգնեցվել էր հոկտեմբերին` 55 օրով: Այսինքն տարին չի լրացել, առավելագունը կես տարին է անցել: Միայն թե մեր պատասխանատուներից այս առթիվ որևէ տրամաբանված բացատրություն լսելն անհույս է: Դրա փոխարեն բոլոր կարգի ահազանգերին ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարար Արմեն Մովսիսյանը պատասխանում է, թե իր համար ատոմակայանի անվտանգության խնդրի հետ կապված հասարակության մտահոգիչ հայտարարությունները քննարկելը տեղին չէ:
Մնում է հուսալ, որ համանման անհոգության պայմաններում գոնե բնությունն ու երկրակեղևը մեր հանդեպ բարեհաճ կգտնվեն:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՑՈ ՇՈՊՈՎ

6 Ապր

* * *
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Առավել բարի, քան կարմիր արյունը հացի,
Արևի, Հողի ու Սովի:

Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Առավել բարի, քան ջրի սպիտակ շրթունքները,
որոնք համբուրելով քո ծնկները,
շշնջում են խոր ջրափոսերի
և գինու ծարավ կոկորդի մասին:
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Առավել բարի` հանուն այն մանկան,
ում սպասում է վաղվա օրը: Հանուն այն բարեհոգի
մարդու, որ քեզ ասում է «ողջույն»,
ապա ճաշակում իր համեստ ճաշը:
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Պետք է այսօր առավել բարի լինել:
Առավել բարի, քան կարմիր արյունը հացի,
առավել բարի, քան ջրի սպիտակ շրթունքները,
հանուն մեզ,
հանուն ձեզ,
հանուն բարեհամբույր ողջույնի,
հանուն այն մանկան,
ում սպասում է վաղվա օրը:

ՀԱԿՈԲ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

6 Ապր

… Մենք ընդունում էինք մի երկրի մոդել, ուր անհատ մարդուն բարոյական արժեքը զերո էր: Այն ժամանակ, երբ ցույցեր էին կատարվում Հայաստանի մեջ, ես բոլորովին չէի հավատում, որ էդ ժողովուրդը էն նյութն է, որմե կարելի է որեւէ բան ստեղծել: Դա մի պահ էր, ուր մարդիկ լիցքավորվելու համար իրենց տարիներու գանգատներեն հավաքվում ու ոգևորվում էին, երբ մի հռետոր խոսում էր, իրենց լավ էին զգում, բայց դա համագործակցելու նշան չէր: Մեկ քառակուսի մետրի վրա երբ 10 հոգի կանգնած է կողք-կողքի, դա համագործակցության նշան չէ: Համագործակցությունը անկախ մարդոց գործ է. անկախ երկիր կրնա ստեղծվիր, երբ իր ամեն քաղաքացին անկախ մարդ է, ունի իր աշխատանքը, իր ապրուստը: Ստրուկներով անկախ պետություն չի ստեղծվիր: Ես իբրև մի հայ մարդ, որ ապրում է այս ժամանակը, վերլուծություններ եմ անում մարդկային իմ հարաբերություններիցս ելնելով, իմ անհատական փորձառությամբ:
Ինչպես մարդու տեսակ մը կա` հիվանդ մարդու (անունը չգիտեմ, պիտի հոգեբանի մը հարցնեմ), այնպես էլ ժողովուրդ մը. ուրեմն մարդ կա, որ իր ձախորդության համար չի ուզում որևէ բան անել` դուրս գալու իր ձախողված վիճակեն, այլ դրա համար մեղադրում է մեկ ուրիշի: Բայց երբ ասում ես` բայց քու պատասխանատվությունդ ի՞նչ է, դուն ինչո՞վ պատասխանատու ես, ասում է` հանցավորը ուրիշն է` գոնե ես կրնամ հայհոյել այդ մարդուն ու հանգստանալ: Էս հոգեբանությունը տարածվեցավ ամբողջ ժողովուրդին վրա` մեկ հոգիի կամ մի փոքր խումբի հետ կապել ամբողջ ձախորդությունը: Դա արդեն ցույց է տալիս այն արատավոր հոգեբանությունը, որ նստել է մարդոց մեջ, և դա պարզ մարդը չէ փողոցի, մտավորական մարդն է նաև: Եվ ուրեմն ես ոչ մեկ հույս ունիմ այդ մարդուն վրա, որ որևէ բան կրնա ընել այս երկրին համար: Մարդու տեսակ մը կա, որ եթե իրեն համաձայն չես, ուրեմն իրեն թշնամի ես, և չի ուզում քննարկել քեզի հետ որևէ բան…

ՄԱՐԻԱ ԿԱԼԼԱՍ

6 Ապր

Ճշմարտությունն այն է, որ մենք բոլորս արվեստի ծառաներն ենք, սպասարկուները: Մենք ծառայում ենք արվեստին, և դա մեր առաջին նպատակն է: Եթե անես դա, ապա ամեն ինչ կգա ինքնաբերաբար` մեծ ես, հռչակավոր, փող ունես: Սակայն աշխատանքը ծանր է սկզբում, ընթացքում և հետո: Երբ քեզ ծափահարում են, տուն դարձիդ պետք է քեզ հաշիվ տաս արածներիդ մասին` ի՞նչը չպետք է անեիր, որից հետո դու քեզ պիտի ասես` լավ, վաղը մեկ ուրիշ օր է սկսվում: Այդ է միակ ձևը մեծ արվեստագետների համար:
Երաժշտությունը, գիտե՞ք, շատ դժվար բան է, իսկապես հեշտ չէ կատարելը, ինչպես հասարակությունն է կարծում: Մեծ նվիրում, զոհաբերում է պահանջում, հարգանք կոմպոզիտորի նկատմամբ, մի ողջ գիտություն, համակ արվեստ… Երաժշտության մեջ, արվեստում միշտ առաձգականություն պետք է լինի, կարծում եմ: Դա նման է գիրք կարդալուն: Երբ գիրք ես կարդում, պետք է տողերի միջև էլ կարդալ: Մենք ունենք մեր երաժշտությունը, մենք կարդում ենք այդ երաժշտությունը, կատարում: Սակայն պետք է կարդալ այն, ինչը կոմպոզիտորն է ուզում` հազարավոր գույներ, արտահայտչաձևեր կան:
Երբ մարդիկ ասում են` ինչ հրաշալի երգեցիր, դա ինձ շոկ է պատճառում… Ճիշտ է, էմոցիաներին ես չեմ հանձնվում, և դա անհրաժեշտ է, դա ինձ ասվել է դեռ երեխա ժամանակ: Կարծում եմ, բնությամբ եմ այդպիսին: Շատ չեմ շարժվում, դիտում եմ, զգում: Ես չգիտեմ` դա գործո՞ւմ է ուրիշների պարագայում, սակայն ես սպունգի նման եմ մարդկանց ասածները ըմբռնելու հարցում. վերցնում եմ ամեն լավ բանը, իսկ մնացածը թողնում եմ: Հիշում եմ, երբ երեխա էի (դա, անշուշտ բեմի վրա չէր) և հորս հետ քայլում էինք պաղպաղակ վաճառողի մոտով, հանկարծ կանգնեցի ու քաշեցի հորս բաճկոնից առանց որևէ բան ասելու, միայն նայում էի նրան: Հայրս հարցրեց` ի՞նչ ես ուզում, ասա՛: Ոչինչ չասացի, այլ շարունակեցի նայել նրան մեծ մարդու պես: Կարծում եմ, դա սովորությամբ է իմ մեջ արմատացել: Դա իմ բնությունից է գալիս, նույնը պետք է լինի նաեւ բեմում` չտրվել զգացմունքներին: Չգիտեմ: Երբեմն որոշ փորձերի ժամանակ մտնում եմ բեմահարթակ, բայց չգիտեմ ինչ անել: Կանգնած եմ բոլորի մեջտեղում, երգչախմբի մեջ, նայում եմ շուրջբոլորը, նայում եմ ինձ, ոչ թե բեմական, այլ սովորական հանդերձանքով եմ, շրջապատի մարդիկ ինձ ասում են` ասա, արտահայտվիր: Դա ինձ հիացնում է, քանի որ ես ոչինչ չեմ անում արտահայտվելու համար: Զարմանալի է… Ի՞նչ պիտի լիներ կյանքն առանց մարտահրավերների, առանց դրանք տիրապետելու, դրանք հաղթահարելու հաճույքի…

ՄԱՐԻԱ ԿԱԼԼԱՍ

ՁԵՌԱԳԻՐ ՆԱՄԱԿՆԵՐ ԳՐԵԼՈՒ ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԱՐՎԵՍՏԸ

6 Ապր

Հայրս միշտ բողոքել է իմ ձեռագրից: Նրա գեղագիտական բարձրագույն նմուշի հաշվետվությունները չափված-ձեւված էին, խնամքով գրված: Իր լիվերպուլյան զորագնդի 12-րդ գումարտակի պատերազմական գրառումները` նույնպես:
Իմ ձեռագիրը եղել է չափազանց անփույթ, փնթի: Ժամանակի ընթացքում ավելի է վատացել: 1976-77 թթ. գրած լիբանանյան քաղաքացիական պատերազմի իմ գրառումները դեռեւս ընթեռնելի են, բայց մեր օրերում ես կարող եմ մի հարցազրույցից վերադառնալ և նոթատետրիս մեջ գտնել ոչ թե բառեր, այլ բառերի նմանակները կամ փոխակերպումները` միահյուսված սղագրության որոշակի նշաններով: Ես, իհարկե, մեղքը բարդում եմ համակարգչի վրա: Աներեւակայելի արագությամբ աշխատող նման սարքի առկայության պայմաններում ձեռագրին վերադառնալն ուղղակի կատաղեցնում է ինձ:
Փարիզում ձեռագրերի թանգարանն այցելելը մեծապես թեթևացրեց ձեռագրիս հանդեպ ունեցած իմ վերաբերմունքը: Պարզեցի, որ մեծ մարդիկ ևս գրել են անընթեռնելի ձեռագրով: Ինձ զարմացրեց Նապոլեոն`ՙ այդ համառ զինվորի ձեռագիրը, որը երբեմն սոսկ «Նապ» էր ստորագրել իր գրությունների տակ: Չերչիլը երբեմն խոզեր է նկարել իր կնոջը ուղղված նամակների վրա:
Մեծ արվեստագետներն իրենց նամակները հաճախ են նկարներով զարդարել: Նկատեցի օրինակ, որ Ժան Կոկտոն իր նամակները գունազարդում էր զարմացած մարդկանց դեմքեր նկարելով: Մատիսը Մարտին Ֆաբիանիին 1943 թվի մարտ ամսին գրած նամակում նկարել էր թերթ կարդացող մի աղջկա դիմանկարը: Գոգենը նամակներից մեկի էջատակում նկարել էր մի հսկայական ներկապարկուճ: Ասում են` ձեռագրերը մարդու բնավորությունն են մատնանշում: Իմ ձեռագիրը անհավասար է, ինչպես նշեցի, կցկտուր և շտապողական: Բայց նկատեցի, որ Եկատերինա Մեդիչիի եւ Ռոբեսպիերի ձեռագրերը նույնպես գրեթե անընթեռնելի էին:
Ցավալիորեն մարդկային բան եմ տեսնում անցած-գնացած հերոսների նամակներում, և դրանցում առկա հումորի կամ ծաղրի նուրբ շերտերում:
Ֆրանսիական այս թանգարանում այժմ գործում է «Տիտանիկին» նվիրված մի ցուցահանդես: Այն խորտակվեց 1912 թվի ապրիլի 14-ին: Ցուցափեղկերից մեկի տակ մի ահավոր հեռագիր գուժում էր այդ ժամանակների խոշորագույն լրագրողներից մեկի` Թոմաս Սթիդի մահը: Կարճ, պաշտոնական ձեռագիր հաղորդագրությունը «խոր վշտով» տեղեկացնում էր, որ «բոլորովին անհույս էր» նրան վերապրողների մեջ գտնելը: «Անհույսը» ինքնին սպանիչ է, բայց «բոլորովին» բառի հետ, իրոք դաժանորեն ճակատագրական է դառնում և պատկերացնում եմ, թե ինչ ազդեցություն պետք է թողած լինի ստացողի վրա:
Կողքին` մեկ ուրիշ գրառում պատկանում էր Հելեն Չերչիլ Քոնդի անունով 12-ամյա մի փոքրիկ աղջկա գրչին: Նա փրկվածների մեջ է եղել և հավանաբար գրի է առել ընդմիջումներով ողբերգության անմիջական ազդեցության տակ: «Ես բաղնիքում էի, տաք լոգանք էի ընդունում: Շարժիչների երաժշտությունն էր լսվում, ռիթմիկ զարկերով: Հետո մի ցնցում զգացի, բախման մի ցնցում: Մտքումս անմիջապես պատկերացրի Տապանը` Արարատի գագաթին ամուր խրվելիս: Հարվածը ինձանից ներքև կատարվեց ու ինձ վայր գցեց: Մենք բախվել էինք ծովում գտնվող մի լեռան` մինչ այդ անհայտ մի լեռան գագաթին: Այդպես պետք է եղած լիներ: Նավախցիս դուռը շրխկոցով բացվեց և 2-3 չարագուշակ բաներ պարզվեցին աչքիս առաջ` բացարձակ լռություն, պարահանդեսային դահլիճի նմանողությամբ պայծառ լույսի առկայություն և մարդկային շնչի բացակայություն»:
Փրկարար նավում գրիչով հապճեպ գրված Քոնդիի գրառումների վերջին էջերում ձեռագիրը սայթաքուն է, առկա են ուղղումներ. «… Նավի կողերին հավաքված ամբոխը վերջին երկու ժամերին իրենց համակած վշտի ու խիզախության զգացումներով սպասում է իր մահվան: Ես էլ եմ սպասում վճռված ավարտին: Դա անխուսափելի է: Թող աստված հետաձգի այն: Ոչ, թող նա իր գթությամբ արագացնի այն: Աշխարհի Վերջն է: Ջրերում լսվում է մի ծանր հառաչանք, նման հոգեվարքի վերջնակետում գտնվող մեկի, որը փորձում է մի հնչյուն արտաբերել»: Քոնդին «վերջում» բառը «վերջնակետում» բառով էր փոխարինել: Նա այդ ժամանակ հորիցս մեկ տարով փոքր էր: Բայց նրանց ձեռագրերը զարմանալիորեն նման էին իրար:
Լեփթոփը (դյուրակիր համակարգիչը) այդ ամենին վերջ է տվել: Ես հիմա հազվադեպ եմ ստանում ձեռագիր կամ նույնիսկ մեքենագիր նամակներ: Մեր երևակայությունը ինտերնետային կայքի արագությամբ է թռչում: Եվ լավ է, որ հայրս այլ ևս չի կարող տեսնել իմ ձեռագիրը:

ՌՈԲԵՐՏ ՖԻՔՍ

Թարգմ. Հ. Ծուլիկյան

%d bloggers like this: