Պահոց | 9:27 ե.

ԱՆԴՐԵ ՄՈՐՈՒԱ

26 Մրտ

ԱՍԵԿՈՍԵՆԵՐ

«Փարիզում,- գրել է Բալզակը «Զարմուհի Բետտո»-ում,- յուրաքանչյուր նախարարություն մի փոքրիկ քաղաք է, որտեղից կանայք վտարված են: Բայց ասեկոսեներն ու բանսարկություններն այնպես են ծաղկում, կարծես այնտեղ հարյուրավոր կանայք են ծառայում»: Այս դիտողությունն այժմ ուղղում է պահանջում: Նախարարությունները լի են կանանցով, իսկ խնամի- սանահերներն այնտեղ չարախոսում են ոչ պակաս, քան քավորակինները:
Անկեղծ ասած, թե կանայք, թե տղամարդիկ լույս աշխարհ գալուց ի վեր պաշտում են մեկը մյուսի մասին խոսելը: Մասամբ այն բանի համար, որ մեզ բոլորիս հետաքրքրում է մարդկային բնույթը, մասամբ էլ նրա համար, որ քիչ է հավատը մեր անձի նկատմամբ, մենք հիվանդ հանգստություն ենք ձեռք բերում այն բանից, երբ նկատում ենք, որ այլոք ևս մեզնից ավելին չարժեն: Վերջապես նաև նրա համար, որ ցանկացած խոսակցություն կոչված է կահավորելու ինչ-որ բան, իսկ շատերը եթե դիմեն միայն անկեղծությանը` վտանգավոր է. կամ եթե մագլցեն ընդհանուր դատողությունների բարձունքները` դժվար է, ու չեն էլ իմանա, թե ինչ ասեն, եթե չլինեն ասեկոսեները:
Ակնհայտ է, որ ասեկոսեները համարյա միշտ անբարյացկամ են: Հնարավոր է, իհարկե, երևակայել, թե ինչպես ողջ երեկո կարելի է անընդհատ գովաբանել ոմն բարեկամի առաքինությունները և, ի պատիվ մարդկության, հարկ է խոստովանել, որ երբեմն այդպես պատահում է: Սակայն բացարձակ առաքինությունը այնքան էլ հաճախակի հյուր չէ:
Բավական է միայն ցանկացած բնավորություն սկսել մաղել քննարկման մաղի վրա, երբ համարյա միշտ էլ հավաքվում է պակաս համակրելի ավելորդությունը, ինչը հարմար է ծաղրելու համար: Եվ հետո լավ է, եթե զազրախոսությունը դուրս չի գալիս կանոնների սահմաններից, դե, իսկ եթե դուրս է գալիս, միևնույն է, զվարճալի է: Պարապ հերյուրանքը ունկնդիրների կողմից ընկալվում է իբրև փոքրիկ կատակերգություն: Եթե այն գրավիչ է, ծիծաղելի, ապա քչերին կանհանգստացնի, թե որքանով է դա ճշմարտացի: Փարիզում և ոչ Փարիզում խոսում են ինչ ասես և ում մասին ասես: Չափազանց ցավալի է, սակայն քիչ են այն առաքինի մարդիկ, ովքեր ապացույցներ են պահանջում:
Մոլիերը այդ ամենը ուսումնասիրել էր: «Միզանտրոպում» Սելիմենան ուզում է ուրախ աղջիկ լինել և գիտի, որ, ցավոք, դա իրեն հաջողվում է: Առավել հաճույքով է նա դիմում կատակների: Բավական է միայն որևէ մեկի անունն ակնարկել, երբ նա այդ մարդուն հասցնում է ծիծաղելիի աստիճանի, թեկուզ դա լինի իրեն սիրահարված Ալգեստը, որին ինքը հարգանքով է վերաբերվում: Շրջապատի արյունռուշտ խումբը պահանջում է, գրգռում. «Էլի, էլի»: Ինչպե՞ս այնտեղ դիմանաս: Պետք է շատ խելացի լինես, որ զգուշանաս և դուրս չգաս ափերից: Չա՞ր էր Սոլիմենան: Չեմ կարծում: Նա չի հարձակվում այս կամ այն զոհի վրա: Նա չի ուզում վնաս պատճառել, նա ուզում է փայլել: Ողջ սատանայությունը նրանում է, որ նա իրենից անկախ գուցե և բազում վնասներ է բերում: Խոսքը անվնաս չէ:
«Ձեզ որ լսենք, ուրեմն ընդհանրապես չարժե խոսել»: Արժե, Սելիմենա, դեռ շատ բան կարելի է ասել: Չէ՞ որ կան բազմապիսի և շատ ուրախ պատմություններ, որոնք ոչ մեկի վնաս չեն պատճառում, նրանք, որ կառուցված են բնավորության գծի վերին մասերում և ինչ-որ մեկի հեղինակությունը հարվածի տակ չեն դնում, կամ պատմվել են փափուկ հումորով, որը, թեթև վերք հասցնելով, շատ բանով դարմանում է այն: Եթե նման պատմության հերոսը հումորի զգացում ունի, ապա նա հրաշալիորեն կընկալի այդ, թեկուզ այն պատմվի իր ներկայությամբ: Այստեղ, անկասկած, թաքնված է բարեկիրթ լինելու առաջին նախապայմանը. «Մի ասա մարդու թիկունքում այն, ինչը չես համարձակվի ասել նրա դեմքին»: Եվ երկրորդը. «Ինչ էլ որ ասեք, ասեք առանց չարության»:
Երբ զրույցը թուլանում է և ուր որ է` մարելու է, փրկարար ակունքը հանրաճանաչ մարդկանց կյանքն է, որոնց հետ դուք անձամբ ծանոթ չեք: Նրանց մասին ցանկացած ասեկոսե հետաքրքրություն է արթնացնում, լինի դա Բրիջիդ Բարդոյի, թե ինչ- որ մի թագակիր անձնավորության մասին: Մեծ սխալ է այդպիսի ասեկոսեներն անմեղ համարելը: Անեկդոտը, ասեկոսեն վերաճում են զրպարտության, և շատախոսները համարձակվում են հարուցել շղթայական ռեակցիա, որից հօդս կցնդի ինչ-որ մեկի երջանկությունը: Մարիա Անտուանետան մեռավ` դառնալով բառիս բուն իմաստով ասեկոսեի զոհ:
Եվ առանձնապես հարկ է զգուշանալ, որպեսզի ձեր կամքից անկախ չդառնաք դժբախտության պատճառ մարդկանց համար, ովքեր ձեզ ոչ մի վատ բան չեն արել: Դատում եք այսպես. «Ի՞նչ վատ բան կա, եթե ես պատմեմ այս թեկուզ հնարովի, բայց զվարճալի պատմությունը իմ մտերիմների շրջանում»: Դա նշանակում է, որ դուք վատ գիտեք մարդկային բնույթը: Ձեր մտերիմները վաղը կցանկանան իրենց հերթին փայլել ավելի մարդաշատ շրջանակներում և կվերապատմեն ձեր պատմությունը` հավելելով սեփական արտադրության գեղարվեստական մանրամասներ: Նրանք վեցն էին, կպատմեն վաթսունին, դրանք էլ` վեց հարյուրին: Բոմարշեն հիանալի է պատկերել համանման բամբասանքի հոսքը, որը նախ դուրս է սողում, հետո փորսող է տալիս, հետո փքվում է և խորտակում է շրջապատում ամեն բան:
Մի փոքր ժամանակ է պետք, որ տոննայանոց կեղծիքի և մի ունցիա ճշմարտության պայթյունավտանգ խառնուրդը հասնի հենց այն մարդուն, որին նա կկործանի: Արդեն և կինը, և երեխաները ցնցված են նրանից, ինչը նրանք համարում են բացահայտ բան և ինչն իրականում զրապարտություն է:
Եվ ահա անմեղ կյանքերը` թունավորված շաղակրատությամբ: Ամենքը գիտեն, որ այդպիսի հարվածներից մեռնում են: Բալզակը (քանզի նրա մասին հարկ է մշտապես հիշել) համոզված էր, որ անգամ մտածմունքը կարող է սպանել: Դա հաստատում են բժիշկները: Լինում են հիվանդություններ վհատությունից: Զվարճասերը` համարելով, որ ինքը կատակել է, թեկուզ և ոչ այնքան հաջող, դառնում է հանցագործության մեղավորը: «Ես այդ բանը չէի ուզում»,- կասի նա: Թերևս, բայց դուք այդ բանը արել եք: Դուք մարդասպան եք:
Մենք սկսեցինք փոքր օրինակներից և հասանք մեծ ողբերգություններին: Վերադառնանք օրենքի շրջանակները չոտնահարող խոսակցությանը: Ու նախ և առաջ մտածենք ահա թե ինչի մասին. քանի որ հաղորդակցության ժամանակ մենք յոլա չենք գնա առանց ամեն կարգի անեկդոտների, ինչու՞ դրանք չգտնել այնտեղ, ուր նրանք չեն կարող որևէ վնաս բերել: Ես ուզում եմ ասել` անցյալում: Անցյալից եկած անեկդոտները ոչ մեկին այլևս չեն վնասի և հնարավորություն ունեն ճշմարտությանը ավելի մոտ գտնվել, քան բամբասանքները ներկայի մասին, քանի որ գոյություն ունեն փաստաթղթեր, նամակներ, հուշագրություններ, որոնց միջոցով կարելի է դրանք ստուգել: Ոչ ոք այդպիսի անեկդոտներով ավելի մեծ կատարելության չի հասել, որքան Սեն-Սիմոնը: Կարդացեք նրան: Նախ և առաջ նա հոյակապ է գրում, հետո նա մեծերին ավելի լավ գիտեր, քան ձեր հարևանուհին գիտի հոլանդական արքայադստերը, իսկ ձեր վարսավիրը` Սոֆի Լորենին: Վերջապես մարդիկ, որոնց մասին նա պատմել է, արդեն վաղուց ավարտել են իրենց երկրային ուղին, այնպես որ, եթե նա նույնիսկ չարախոսել է (այդ բանը նրա մոտ կա), ապա ծայրահեղ դեպքում զգուշություն է ունեցել իր գրառումները չհրապարակել նրանց կենդանության օրոք:
Դուք ուզում եք իմանալ, թե ինչպես է ապրում Ֆրանսուա Արդին: Երդվում եմ ձեզ, մադմուազել Մարսի կամ Ռաշելիի կյանքը ամենևին էլ պակաս հետաքրքիր չէ և շատ ավելի հասանելի է ուսումնասիրման համար: Արդեն քառասուն տարի ես և կինս ապում ենք ավելի շատ 19-րդ դարում, քան 20-րդում: Մենք չենք ձանձրանում բամբասել Հյուգոյի և Վենիի, Ժորժ Սանդի և Մյուսսեի, Բալզակի ու կոմսուհի Աբրենտեսի* մասին:
Կրկնակի օգուտ. մենք մեր շրջապատում ունենք հրաշալի մարդիկ և ոչ մեկին վնաս չենք պատճառում: Դուք ինձ կասեք, որ մի հրաշալի օր աշխարհ կգան ասեկոսեներ նաև իմ մասին: Կասեմ. ես շատ համեստ եմ, որ դրան հավատամ, բայց եթե այդպես պիտի պատահի, ապա նման ասեկոսեից ոչ հեռու ապագայում իմ ստվերը ոչ կջերմանա, ոչ էլ կսառչի: Եթե ճիշտն ասեմ, ապա դա նրանց ճաշակով կլինի, որոնց ես հարգում եմ, իսկ եթե խեղաթյուրեն, աստված իրենց հետ: Կգտնվի ինչ-որ մի ազնիվ մարդ, որ կհակաճառի նրանց:
Վերադառնանք ապրող ասեկոսեներին: Մի բան ինձ կարևոր է թվում: Ասեկոսեները սև ու սպիտակ են կենդանի մարդկանց երկրում: Այսինչը հրեշ է, այսինչը սահմաններ չճանաչող ալկոհոլիկ է: Նայեք մարդկանց, մի՞թե ամեն բան այդպես հասարակ է:
Որքան տաղանդավոր է նկարիչը, այնքան շատ ավելի նրբերանգներ է նա ներմուծում: Նյուանսներ են պետք: Թերությունների հետ մեկտեղ այսինչը ունի իր դրական կողմերը: Ուրվագծելով բնավորությունը ամենայն մանրակրկիտությամբ, սրամտությամբ` դուք չեք կորցնի, դուք կշահեք: Եթե մենք ճանաչեինք մարդկանց` ինչպես ինքներս մեզ, նրանց վրիպումներից ամենատհաճները մեր հանդուրժողականությունը կվաստակեին: Ըստ որում, շարունակեք ձեր զրույցը:

* Ֆրանսուազ Արդի- ֆրանսիացի դերասանուհի: Մադմուազել Մարս- «Կոմեդի Ֆրանսեզի» նշանավոր արտիստուհի Աննա Բուտեի թատերական ծածկանունը (1779-1847): Ռաշել- ֆրանսիացի ողբերգակ դերասանուհի Է. Ֆելիկսը (1821-1858): Լաուրա Պերմոն, ամուսնական ազգանունով` կոմսուհի Աբրենտես (1784-1838):
Թարգմանությունը` Հովիկ Չարխչյանի
%d bloggers like this: