Պահոց | Փետրվարի, 2011

ԶՐՈՒՅՑ

23 Փտր

Գյուղից քաղաք գնացող ճանապարհին Պողոսը հանդիպեց Պետրոսին:
— Բարի օր,- ասաց Պողոսը։
— Բարև,- ասաց Պետրոսը։
— Որտեղի՞ց ես գալիս,- հարցրեց Պողոսը, թեև գիտեր, որ Պետրոսը քաղաքից է գալիս:
— Քաղաքից,- ասաց Պետրոսը,- իսկ դու որտեղի՞ց ես գալիս,- հարցրեց նա, թեև գիտեր, որ Պողոսը գյուղից է գալիս:
— Գյուղից,- ասաց Պողոսը:
— Հիմա ու՞ր ես գնում,- հարցրեց Պետրոսը, թեև գիտեր, որ Պողոսը քաղաք է գնում:
— Քաղաք,- ասաց Պողոսը:- Իսկ դու ու՞ր ես գնում,- հարցրեց Պողոսը, թեև գիտեր, որ Պետրոսը գյուղ է գնում:
— Գյուղ,- ասաց Պետրոսը:
— Ի՞նչ կա գյուղում,- հարցրեց Պողոսը, թեև գիտեր, որ գյուղում ոչինչ էլ չկա:
— Ոչինչ էլ չկա,- ասաց Պետրոսը:- Իսկ քաղաքում ի՞նչ կա,- հարցրեց Պետրոսը, թեև գիտեր, որ քաղաքում ոչինչ էլ չկա:
— Ոչինչ էլ չկա,- ասաց Պողոսը:
— Էլ ինչու՞ էիր գյուղ գնացել,- հարցրեց Պետրոսը, թեև գիտեր, որ Պողոսը գործով էր գյուղ գնացել:
— Գործով,- ասաց Պողոսը: -Իսկ դու ինչու՞ էիր քաղաք գնացել,- հարցրեց Պողոսը, թեև գիտեր, որ Պետրոսը նույնպես գործով էր քաղաք գնացել:
— Գործով,- ասաց Պետրոսը:
— Ի՞նչ գործով,- հարցրեց Պողոսը, թեև գիտեր, որ Պետրոսը անձնական գործով էր քաղաք գնացել:
— Անձնական,- ասաց Պետրոսը:- Իսկ դու ի՞նչ գործով էիր գնացել,- թեև գիտեր, որ Պողոսը անձնական գործով էր գյուղ գնացել:
— Անձնական,- ասաց Պողոսը…
Իսկ դու, սիրելի ընթերցող, դատարկ բաներից իզուր տեղը մի սրտնեղիր. մարդ են, էլի, իրենց համար կանգնել, զրույց են անում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՄԱՐԿ ՏՎԵՆ

23 Փտր

ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Ամերիկայում, եթե դուք կրոն եք ընտրում համաձայն ձեր խղճի պահանջի, ապա դուք դյուզն-ինչ պարտավոր չեք հետաքրքրվել` ինչ-որ մեկը ձեր ընտրությանը հավանություն տալի՞ս է, թե ոչ: Ավստրիայում և մի քանի այլ երկրներում այդ բանն այլ կերպ է: Այնտեղ պետությունն է որոշում, թե որ հավատին դավանեք. դուք ինքներդ այնտեղ ձայնի իրավունք չունեք: Հայրենասիրությունը նույն կրոնն է. սեր դեպի հայրենիքը, հավատարմություն նրա դրոշին, զոհաբերվելու պատրաստակամություն հանուն նրա պատվի և բարգավաճման:
Բացարձակ միապետության պայմաններում հայրենասիրությունն արդեն պատրաստի վիճակում մատուցվում է միապետի իշխանության հպատակներին: Անգլիայում և Ամերիկայում հայրենասիրությունը պատրաստի վիճակում քաղաքացիներին է մատուցվում թերթերով ու քաղաքականությամբ:
Նման թերթերով ու քաղաքականությամբ սարքված հայրենասերը լռելյայան ործկում է այն բանից, ինչը ներս են խծկել` այնուհանդերձ կուլ տալով դա և ուժերի ներածին չափով ճիգ գործադրելով պահել այն ստամոքսում: Ցնորամիտ մեղմաբարոներ:
Երբեմն ինչ- որ մի խեղճ, անիմաստ քաղաքական վայրիվերո փոփոխությունների սկզբում նա սաստիկ ցանկանում է վրդովվել, սակայն այդ բանը չի անում. նա այդքան հիմար չէ: Նա գիտի, որ դրա համար իրեն կմերկացնի նա, ով իրեն սարքել է. նա, ով սարքել է իր հայրենասիրությունը` անհետևողական, սանձարձակ կրտսեր խմբագիրը այն գավառական թերթոնի, որը նա կարդում է: Ու այդ վեցդոլարանոց կրտսեր խմբագիրը մամուլի կեղտով կզրպարտի իրեն և դավաճան կանվանի: Իսկ դա ախր ահավոր է: Եվ հայրենասերը դողալով, վախով պոչն իրեն է քաշում: Մենք գիտենք (դա քաջ հայտնի է), թե ինչպես երկու-երեք տարի առաջ ինը տասնյակ մարդկային պոչեր Անգլիայում և Ամերիկայում հենց այդպիսի ժեստ արեցին: Այլ կերպ ասած`ինը տասնյակ հայրենասերներ Անգլիայում և Ամերիկայում դավաճաններ դարձան այն վախից, թե իրենց դավաճան կկոչեն: Մի՞թե ճիշտ չէ: Զվարչալի է, չէ՞:
Թեև ասեն, ոչ ոք դրա մեջ ամոթալի ոչինչ չի տեսել: Մարդը միայն հազվադեպ, միայն չափազանց հազվադեպ է հաջողությամբ պայքարում այն բանի դեմ, ինչը իրեն թելադրվել է քարոզչության կողմից. չափից ավելի անհավասար են ուժերը: Երկար տարիներ շարունակ, եթե ոչ միշտ, Անգլիայում և Ամերիկայում քարոզչությունը անընդհատ զրկել է մարդուն անկախ քաղաքական մտքի իրավունքից և սվիններով է դիմավորել այնպիսի հայրենասիրությունը, որ հիմնված է իր սեփական դրույթների, դատողությունների, փաստարկների վրա, հայրենասիրություն, որը պատվով է անցել նրա խղճի հնոցով: Եվ ի՞նչ: Արդյունքում հայրենասիրությունը դարձել է ոչ ավել, քան չգործածված ապրանքը` երկրորդ ձեռքից ստացված: Հայրենասերը չգիտեր` երբ և որտեղից է վերցրել իր հայացքները, ասենք դա նրան չէր էլ դիպչում, քանզի շուտով նա նրանց հետ էր, ովքեր, իր կարծիքով, մեծամասնություն էին կազմում, զի միայն դա է կարևորը, հուսալին, հարմարը: Եթե դուք, ընթերցող, ենթադրում եք, որ ձեր ծանոթների շրջանում կգտնվեն գոնե երեքը, որոնք իսկապես ունեն որոշակի փաստարկներ դավանելու հայրենասիրությանը հատկապես իրենց օգտին, և նրանք կարող են դրանք ձեզ ասել, ապա դուք մոլորված եք: Ավելի շուտ, դուք կհայտնաբերեք, որ ձեր ծանոթները ստացել են հայրենասիրության իրենց օրապահիկը ընդհանուր կերակրամանից և այդ «կերի» պատրաստմանը մասնակցություն չեն ունեցել:
Քարոզչությունը ընդունակ է հրաշքներ գործել: Նա դրդեց ամերիկացիներին հակադրվել Մեքսիկական պատերազմին, հետո դրդեց նրանց` համաձայնել այն բանի հետ, ինչը եղել է իրենց կարծիքով, մեծամասնության կարծիքը (մեծամասնության հայրենասիրությունը սովորական հայրենասիրություն է), և մեկնել կռվելու այնպես, ասես ոչինչ չի եղել: Մինչև Քաղաքացիական պատերազմը դա ստիպեց Հյուսիսին հաշտվել ստրկատիրության հետ և կարեկցանքով վերաբերվել ստրկատերեի շահերին: Նրանց շահերից ելնելով` դա ստիպեց Մասսաչուսեթսին ֆեդերալ դրոշի ներքո օպոզիցիոն դիրք բռնել: Ու տեսնելով նրանց վրա պառակտիչների դրոշը` Մասսաչուսեթսը հրաժարվեց այն ամրացնել իր կապիտոլիայի շենքին: Իսկ հետո հետզհետե քարոզչությունն այս նահանգում այլ կողմի վրա թեքվածք տվեց, և մասսաչուսեթցիները ատելությամբ սլացան դեպի Հարավ, որպեսզի կռվեն այն նույն դրոշի ներքո, որը նախկինում դեմ էր իրենց իսկ շահերին:
Քարոզչությունը կարող է ամեն ինչ: Նրա իշխանության ներքո է յուրաքանչյուր թռիչք և յուրաքանչյուր անկում: Անբարոյականը նա վերածում է բարոյականի, իսկ բարոյականը կարող է հայտարարել անբարոյական: Նա կարող է ավերել սկզբունքները և վերաստեղծել դրանք, կարող է հրեշտակներին ցածրացնելով հասցնել հասարակ մահկանացուներին ու մահկանացուներից հրեշտակներ ստեղծել: Եվ այդ հրաշքներից յուրաքանչյուրը նա ձեզ համար կարող է արարել եղած-չեղածը մի տարում, նույնիսկ կես տարում:
Բայց եթե այդպես է, ապա նա նաև կարող է մարդկանց մեջ ստեղծել ինքնուրույն հայրենասիրություն ձևավորելու կարողություն, հասունացնել դա գլխում և սրտում, հիմնել սեփական, այլ ոչ թելադրված սկզբունքների վրա: Կարող է դաստիարակել մարդկանց այնպես, որ նրանք հայրենասեր չդառնան հրամանով, նման այն բանին, ինչպես ավստրիացիներն են դավանում իրենց կրոնին:

Թարգմ. Հ. Չարխչյան

ՌՈԲԵՐՏ ԲԸՐՆՍ

22 Փտր

ԵՍ ԴՈՒՐՍ ԿԳԱՄ, ՍԻՐԵԼԻՍ

Դու մեղմ սուլիր, ես դուրս կգամ, սիրելիս,
Դու մեղմ սուլիր, ես դուրս կգամ, սիրելիս,
Հայրս, մայրս ու աշխարհն էլ սաստեն ինձ,
Դու մեղմ սուլիր, ես դուրս կգամ, սիրելիս:

Բայց երբ կգաս, կամաց արի, գաղտնաբար,
Որ չլսեն`զգույշ`դուռը բացելիս,
Որ չտեսնեն`ստվեր գտիր քեզ համար,
Այնպես արի, որ իբրև թե չես գալիս,
Այնպես արի, որ իբրև թե չես գալիս:

Երբ հանդիպես եկեղեցում, շուկայում,
Կանգնիր ինձ մոտ`անծանոթի մոտ իբրև,
Քո աչքերից մի շող փռիր իմ վերև,
Այնպես նայիր, որ իբրև թե չես նայում,
Այնպես նայիր, որ իբրև թե չես նայում:

Հավատացրու, որ անսեր ես, անզգա,
Հավատացրու, որ չեմ տեսքով լուսեղեն,
Բայց ուրիշի կատակով իսկ մի ժպտա,
Չլինի թե սիրտդ սրտիցս խլեն:

Դու մեղմ սուլիր, ես դուրս կգամ, սիրելիս,
Դու մեղմ սուլիր, ես դուրս կգամ, սիրելիս,
Հայրս, մայրս ու աշխարհն էլ սաստեն ինձ,
Դու մեղմ սուլիր, ես դուրս կգամ սիրելիս:

Կարևորությունը վերահաստատելու պահանջ

22 Փտր

Հայ- ադրբեջանական հակամարտության գոտում նկատվող վտանգավոր լարվածությունը շուտափույթ լիցքաթափման պահանջ է զգում: Թերևս այդ հրամայականով կարելի է բացատրել Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների հերթական եռակողմ հանդիպման կազմակերպումը, որը կայանալու է մարտի 5-ին, Սոչիում: Բոլորն էլ հասկանում են, որ այդ բանակցություններից մեծ սպասելիքներ ակնկալելն իրատեսական չէ, և լավագույն դեպքում այն կարող է զսպող գործոնի դեր խաղալ կողմերի համար` հորդորելով ձեռնպահ մնալ կտրուկ քայլերից և վիճակն ապակայունացնող սադրանքներից: Հիշեցնենք, որ վերջին անգամ նույն ձևաչափով երեք պետությունների ղեկավարները հանդիպել էին նախորդ տարվա հոկտեմբերի 27-ին, Աստրախան քաղաքում, որտեղ պայմանավորվել էին ռազմագերիների ու զոհված զինծառայողների դիակների փոխանակում իրականացնել: Պայմանավորվածությունն, իհարկե, մնաց թերի և մեկ-երկու գործողությունից հետո նույնիսկ մի տեսակ մոռացության տրվեց` դառնալով վկայությունն այն բանի, որ նույնիսկ առաջին հայացքից պարզ և իրագործելի համարվող հարցերում կողմերը շարունակում են դրսևորել կոշտ համառություն ու փոխադարձ անվստահություն:
Սակայն սպասվող հանդիպմանն առնչվող զարգացումների շարքում առավել հատկանշականն այս պահին մեկ այլ հանգամանք է: Նախ ուզում ենք ուշադրություն հրավիրել այն փաստի վրա, որ Սոչիի եռակողմի մասին լրագրողներին առաջինը տեղեկացրեց ոչ այլ ոք, քան Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան Մեթյու Բրայզան: Դժվար է հասկանալ, թե ինչու է նման առաքելությունը ստանձնում հատկապես Ամերիկայի դեսպանը: Որպես ո՞վ է նա հանդես գալիս տվյալ պարագայում: Նա ոչ կազմակերպիչն է, որ միջնորդը, ոչ կողմերից մեկի ներկայացուցիչը: Այս անհարկի, մի փոքր էլ անպատշաճ միջամտությունը ստիպում է մտածել այն մասին, որ կատարվածն այլ բան չէ, քան ռուսական նախաձեռնությանն իբրև հակակշիռ իրենց ներկայությունը հիշեցնելու ամերիկյան ձև: Ընդ որում, նույն Բրայզան առիթը բաց չի թողել մեկ անգամ ևս հաճոյանալու Բաքվի լսարանին և հայտարարելու, որ պաշտոնական Վաշինգտոնը պաշտպանում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը և չափազանց մեծ նշանակություն է տալիս այդ երկրի հետ հարաբերություներին: «Ես կաշխատեմ, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը արդարացի լուծում գտնի»,- ասել է նա:
Բրայզան աշխատելու է հանուն արդար լուծման: Բրայզայի համար Ղարաբաղը նրա դիվանագիտական գործունեության առաջնահերթություններից է: Եվ անելու է ամեն ինչ, որպեսզի կողմերը ընդհանուր հայտարարի գան, քանի որ, ըստ Բրայզայի, «Մինսկի խումբը չի կարող որոշում կայացնել կողմերի փոխարեն»: Մի խոքով, Բրայզան կարող է այն, ինչը չի կարող Մինսկի խումբը:
Ռուսական միջնորդությանը «դիմագրավելու» հաջորդ փորձը կարող է դառնալ ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալ Ջեյմս Սթայնբերգի գլխավորած պատվիրակության այցը Հայաստան, որը սպասվում է փետրվարի 24-ին: Թեև առայժմ պաշտոնապես որևէ բան չի ասվել այցելության նպատակի մասին, սակայն արդեն կա այն համոզմունքը, որ հիմնական թեման լինելու է Ղարաբաղյան խնդրի կարգավորումը։ Սթայնբերգը նախորդ տարի ևս երկու համանման հանդիպումներ ունեցավ մեր իշխանությունների հետ։ Իսկ այժմ, այն էլ մարտի 5-ից առաջ նրա Հայատան ժամանելը վկայում է, որ իբրև ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահող երկիր ԱՄՆ-ն չի ցանկանում մնալ ստվերում և իր կարևորությունը վերահաստատելու պահանջ ունի:
Նույն տեսանկյունից կարելի է դիտարկել նաև ԱՄՆ ազգային հետախուզության տնօրեն Ջեյմս Քլեփերի` օրերս արտասանած ելույթը Ներկայացուցիչների պալատի Հետախուզության կոմիտեում, որի ժամանակ վերջինս մասնավորապես ասաց. «Լեռնային Ղարաբաղի սառեցված հակամարտությունը պոտենցիալ թիրախ է: Ադրբեջանի կառավարությունը գոհ է հայ-թուրքական գործընթացի կասեցումից, սակայն Բաքուն Հայաստանի միջոցով մտադիր է Արևմուտքի ուշադրությունը սևեռել Ադրբեջանի շահերի վրա։ Կողմերի միջև վստահության բացակայությունն ու աճող ռազմական հռետորությունը, ինչպես նաև զինված ուժերի շփման գծի երկայնքով շարունակվող փոխհրաձգությունները մեծացնում են փոքրամասշտաբ ռազմական գործողությունների վտանգը, ինչը կարող է իրադրության սրման հանգեցել»։
Ամերիկացիներն առաջին անգամը չէ, որ խոսում են վտանգների մասին: Հիշենք, թե ինչպես նույն հետախուզական ծառայության պատասխանատուները ժամանակին նույնիսկ պատերազմի վերսկսման ամսաթվեր էին նշում: Իսկ ընդհանրապես, հանրահայտ է ամեն բան չափից ավելի դրամատիզացնելու և այնուհետև փրկության հասնելու նրանց թուլությունը: Ահա ևս մի ամերիկացի դիվանագետ, նախկինում`Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպան, իսկ այժմ Վաշինգտոնի Ատլանտյան խորհրդի Հարավային Կովկասի հարցերով վերլուծաբան Ռոսս Ուիլսոնը հատկապես այս օրերին իր անհանգստությունն է հայտնում ԼՂ հակամարտության կարգավորման գործընթացի վերաբերյալ։ Նա կարծում է, որ գործընթացը դանդաղ է ընթանում և կա անհրաժեշտություն մեծացնելու ԼՂ իրադրության վերաբերյալ ներկա պահին շատ փոքր նշանակություն ունեցող միջազգային դիտարկումները։ «Հակառակ դեպքում աճում է հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ իրավիճակի սաստկացման հնարավորությունը»,- իր նախարդների ոգով եզրափակում է նա:
Եվ վերջապես, ԱՄՆ Կոնգրեսում հայամետ կոնգրեսական Ֆրենկ Փալոնը, ասես ամփոփելով բոլորի մտքերը, օրերս իր ելույթներից մեկի ժամանակ ուղղակի հայտարարեց. «Ես կցանկանայի ընդգծել, որ Միացյալ Նահանգների ներկայությունը Հարավային Կովկասում անհրաժեշտ է թեկուզ նրա համար, որպեսզի Հայաստանի անվտանգությանը ոչինչ չսպառնա»:
Նման սրտացավությունը, այն էլ Սոչիում կայանալիք եռակողմ բանակցություններից առաջ, ոչ միայն հասկանալի էր, այլև կանխատեսելի: Եվ մինչ Վաշինգտոնում կորոշեն, թե մեր անվտանգությունն ապահովող ներկայությունն այս անգամ ինչ կերպարանք պիտի ունենա, Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը փետրվարի 25-ին աշխատանքային այցով կմեկնի Ռուսաստանի Դաշնություն`Սանկտ Պետերբուրգում հանդիպելու ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևի հետ: Ինչպես ասում են, մեծ նախաձեռնություններից առաջ հարկ է ժամացույցի սլաքներն ուղղել գործընկերոջ հետ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

22 Փտր

Այժմ ես ավելի շատ եմ շտապում: Առաջներում ես, ըստ սովորության, ասում էի. «Այդ կարող եմ անել 20 կամ 30 տարի հետո», սակայն այժմ գիտեմ, որ ես չունեմ այդ 30 տարվա պաշարը: Թեպետ աշխատում եմ հաղթահարել դա, երբ նստում եմ գրասեղանի առջև: Ոչ մի բան ինձ չի կարող ստիպել հրաժարվել նրանից, ինչ ես անում եմ: Ես գրում եմ, և դրանում իմ ամբողջ կյանքն է:
… Ես ունեցել եմ անսովոր մանկություն: Ես մեծացել եմ սնահավատ մարդկանց միջավայրում, որոնք օժտված էին հարուստ երևակայությամբ: Նրանք ապրում էին պատրանքների մշուշոտ աշխարհում: Իմ տատիկը, օրինակ, միանգամայն բնականորեն գիշերները ինձ պատմում էր այնպիսի հեքիաթներ, որոնցից մազերս բիզ-բիզ էին կանգնում: Իմ պապը մի վիթխարի ծերուկ էր, որն ասես սավառնում էր ժամանակի մեջ, և ես նրան շատ էի սիրում: Ութ տարեկան էի, երբ նա մեռավ: Ես շատ ծանր ապրեցի նրա մահը: Նա պատմում էր ինձ իր կյանքի և այն ամենի մասին, ինչ կատարվում էր մեր գյուղում ու գավառում` սկսած անհիշելի ժամանակներից: Նա մանրամասն պատմում էր նաև իր մասնակցած պատերազմների և ուրիշ իրադարձությունների մասին, որոնք խորը հետք էին թողել Կոլումբիայի կյանքում:
Մայրս հրաշալի կին էր: Մի անգամ, երբ նրան հարցրեցին, թե իր որդին տաղանդավոր լինելու համար ինչին է պարտական, նա աչքը չթարթելով պատասխանեց. «Սկոտի հեղուկին»: Կամ ահա մի ուրիշ բան. դուք գիտեք, որ ես մի քանի եղբայր ունեմ: Ամեն անգամ, երբ մեզնից մեկը ինչ-որ տեղ պիտի մեկներ, նա մոմ էր վառում և սկսում աղոթել: Իսկ հիմա մենք բոլորս ապրում ենք տարբեր վայրերում, և երբ վերջին անգամ հանդիպեցի մորս` ինձ ասաց. «Գիտե՞ս, հիմա իմ տանը անընդհատ մոմ է վառվում, գուցե ձեզնից մեկը մի տեղ կթռչի, իսկ ես չեմ իմանա…»:
Իմ ընտանիքի բոլոր անդամները ինձ համար մեծ նշանակություն ունեն և այս կամ այն կերպարով հանդես են գալիս իմ վեպերի մեջ: Ես երբեք չեմ մոռանում, որ փոստի ծառայողի որդի եմ Արակատակայից: Եվ կարծում եմ… դեռ ուշ չէ երկրագնդի վրա ընդհանուր տուն ստեղծելու երազանքի իրագործման համար, որպեսզի ոչ մի ժողովուրդ չկարողանա թելադրել իր կամքն ուրիշներին:

ՀԵՔԻԱԹԻ ՎԵՐՋԱԲԱՆ

22 Փտր

Հեքիաթները լինում են երեք տեսակ՝ լավ հեքիաթներ, շատ լավ հեքիաթներ և ոչ այնքան: Վատ հեքիաթներ չեն լինում, քանի որ դրանց արդեն հեքիաթ չես անվանի: Ինչպես աշխարհում ամեն բան, սրանք էլ իրենց ավարտն ունեն: Եվ հենց հեքիաթի ավարտն է, որ իր մեջ պարփակում է ողջ պատմության հմայքը: Հեքիաթի վերջաբան կուզե՞ք լսել:
… Երկնքից երեք խնձոր ընկավ ու երեքն էլ՝ մեկի գլխին: Մարդը ցավից գլուխը բռնեց, հետո հավաքեց խնձորներն ու ասաց.
— Տեսնես ինչու՞ հենց իմ գլխին թափվեցին խնձորները:
— Ուրեմն դու հեքիաթ ես պատմել,- ասացին նրան:
— Չեմ պատմել,- ասաց տուժողը:
— Ուրեմն այդ հեքիաթը դու ես հորինել:
— Ես չեմ հորինել,- հրաժարվեց խնձորով մարդը:
— Իսկ դու մի հուսահատվիր,- ասացին նրան,- որովհետև երբեք ուշ չէ այդ ամենն անելու համար:
Եվ սա պատահեց, քանի որ անկայուն էր երկինքը ու անհեքիաթ ժամանակներ էին երկրի վրա:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆ

21 Փտր

ԱԴԱՄԻ ՎԻՇՏԸ

Լեռներու ստորոտ, մարմանդին վրա,
Շուքին տակ ծառի մը բազկատարած,
Վճիտ առվակի մը մոտ արծաթյա
Եվա մեղկորեն էր ընկողմանած:

Բոցակեզ արևն հորիզոնեն վեր
Կ’ելլեր հաղթական. զեփյուռն անուշակ
Կպարզեր օդին մեջ փափուկ թևեր,
Վարդը կխնկեր, ու կ’երգեր սոխակ:

Բայց ո՛չ արևին, ո՛չ ծաղիկներուն
Կնայեր Եվա. ուժով կսեղմեր
Իր թևերուն մեջ մանկիկ մ’ը սիրուն,
Խնձոր այտերով, խաժակն, ոսկեհեր:

Կշարժեր անդուլ մանկիկն անհանդարտ,
Խաղալով մանրիկ մատներով իր մոր
Գանգուրներուն հետ. և ան, գոհ, զվարթ
Կհամբուրեր զայն, ժպտալով անոր:

Ծառի մ’ ետևեն Ադամ կդիտեր
Այդ պատկերն աղու և շնորհալի,
Ու լուռ, տրտմությամբ լեցված, կխորհեր`
Աչքն իր մանկիկին հառած ծաղկատի:

Հանկարծ արցունքով աչքերը լեցան,
Հառաչ մը կուրծքեն թռավ թախծալիր,
Ճակտին զարկավ ձեռն ու շեշտով մը դառն`
«Տե՛ր,- ըսավ,- ինչո՞ւ մայր մ’ ինձ չտվիր»:

Վտանգ, որ դեռ անուն չունի

21 Փտր

Երբ Ահաբեկչության դեմ պայքարող իսրայելական պետական բյուրոն հրապարակեց այն պետությունների ցանկը, որտեղ մեծ է հավանականությունը, թե մոտ ժամանակներս հարձակումներ կլինեն իսրայելցիների ու իսրայելական դիվանագիտական կառույցների դեմ, ամենաշատը զարմանալու պատճառ ունեցանք հայերս, քանի որ հնարավոր 9 պետությունների ցանկում նշվել էր նաև Հայաստանի անունը: Ի՞նչ ընդհանուր բան կարող էր Հայաստանն ունենալ «Հըզբալա»-ի առաջնորդ Իմադա Մուղնիի սպանության, այդ դեպքի 3-րդ տարելիցի և դրա արդյունքում վրիժառության ակտ կատարելու սպառնալիքների հետ, մնաց անպատասխան ու անհասկանալի: Մեր երկրի ԱԳՆ-ն, որի անմիջական պարտականություններից մեկն էլ քաղաքացիներին պարզաբանումներ տալն է, դարձյալ բերանը ջուր առավ ու հրաժարվեց որևէ հայտարարություն անելուց: Եղած զարմանքներին գումարվեց մի զարմանք էլ այն բանի համար, որ Երևանում Իսրայելի դեսպանատուն ոչ եղել է ու ոչ էլ կա, ուրեմն և չեղած դեսպանատունը հօդս ցնդեցնելու ծրագիրը ոչ մի գնով իրագործելի չէր լինի նույնիսկ աշխարհի ամենապրոֆեսիոնալ տեռորիստի համար: Այս բոլորն այնքան տարօրինակ էր, որ արդեն ոչ թե մենք, այլ Հայաստանում հրեական համայնքի ղեկավարը սադրանք որակեց իսրայելական պետական բյուրոյի հայտարարությունը։ «Այս լուրը սադրանք է։ Հայաստանը տոլերանտ երկիր է, այստեղ ամեն ինչ լավ է, հանգիստ է։ Նմանօրինակ լուրերը տարածվում են հատուկ, որպեսզի այս սիրուն երկրում զբոսաշրջությունը չզարգանա»,- ասաց նա:
Հնարավոր պատճառների մասին դեռ կխոսենք, իսկ մինչ այդ նշենք, որ մեզնից զատ հատկապես վտանգավոր պետություններ էին դիտվում Ադրբեջանը, Վրաստանը, Թուրքիան, Վենեսուելան, Եգիպտոսը, Կոտ-դ-Իվուարը, Մալին ու Մավրիտանիան: Ի դեպ, սա նոր բան չէ, Իսրայելն արդեն 3-րդ տարին է, որ փետրվարին հայտարարում է բարձր պատրաստականության մասին։ Սակայն այժմ տարբերությունը կայանում է նրանում, որ սպառնալիքը ոչ թե ընդհանուր է, այլ վերաբերում է կոնկրետ երկրների: Եվ ահա, ահաբեկչությունների վտանգով պայմանավորված երեք երկրներում սկսեցին փակվել Իսրայելի ներկայացուցչությունները: Առաջինն այդ շարքում Թուրքիան էր: Անկարայում փակվեց Իսրայելի դեսպանատունը, իսկ Ստամբուլում` իսրայելյան հյուպատոսությունը: Շատ չանցած Իսրայելի դեսապանատունը դադարեցրեց իր աշխատանքը Վրաստանում: Դիվանագիտական առաքելության աշխատակիցները հրաժարվեցին մեկնաբանություններից, ԱԳՆ-ն նույնպես պարզաբանում չտվեց: Եվս մի փոքր, ու եռյակն ամբողջացրեց Ադրբեջանում Իսրայելի դեսպանատունը: Նրա դռները կողպվեցին անորոշ ժամանակով:
Ի՞նչ կարող էր սա նշանակել: Եթե կա վտանգ, այդ դեպքում ինչու՞ խուսափել այդ բանն ասելուց և փոխարենը եղածը բացատրել ինչ-ինչ տեխնիկական խնդիրներով, որոնք որևէ մեկը լուրջ ընդունել չի պատրաստվում: Ի վերջո կա Ահաբեկչության դեմ պայքարող իսրայելական պետական բյուրոյի հայտարարությունը, էլ ի՞նչ կարիք կա մուկնուկատու խաղալ:
Բայց պարզվում է, որ կարիք կա: Ենթադրենք, թե Իսրայելին իսկապես սպառնացել են: Այդ դեպքում ինչպե՞ս բացատրել այն, որ օրերս Միացյալ Նահանգները հանկարծ որոշեց ոչ թե հրեաներին, այլ իր քաղաքացիներին նախազգուշացնել Ադրբեջանում հնարավոր ահաբեկչության մասին: Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպանատունը վերջին երկու շաբաթում երկու հաղորդագրություն տարածեց միևնույն բովանդակությամբ, որում վերահաստատել էր սպառնացող վտանգը: «ԱՄՆ պետքարտուղարությունը տեղեկությունների է տիրապետում, որ Ադրբեջանում ամերիկյան շահերի դեմ ահաբեկչություններ են հնարավոր: Այդ վտանգը լուրջ է մնում»,- ասված էր հաղորդագրության մեջ: Բայց արի ու տես, որ ոչ մի ամերիկացու մտքով չանցավ իսրայելցիների օրինակով փակել Բաքվում ԱՄՆ դեսպանատունը:
Մի պահ պատկերացնենք, թե Վաշինգտոնն ու Թել Ավիվը միևնույն բանի մասին են խոսում: Այդ դեպքում ի՞նչ բացատրություն կարելի է տալ Վրաստանի անվտանգության կոմիտեի նախագահ Գիվի Թարգամաձեի այն պնդմանը, թե Իսրայելի նման որոշումը, ինչպես նաև որոշումը, որով Վրաստանը, Հայաստանն ու Ադրբեջանը մտցվել են Իսրայելի քաղաքացիների համար վտանգավոր համարվող երկրների ցանկի մեջ, կապված է Իրանին տարածքով մոտ գտնվելու հետ: Իսկ ու՞ր մնաց հանգուցյալ Իմադա Մուղնիի հիշատակը, ու՞ր անհետացան պաղեստինցի և այլ ազգության ծայրահեղական խմբավորումները, որոնք իբր խոստացել էին տարբեր երկրներում Իսրայելի ներկայացուցչությունների նկատմամբ ահաբեկչական գործողություններ կատարել, եթե ամբողջ իրարանցման մեղավորը Իրանն է:
Սակայն պատկերացրեք, որ սա էլ դեռ վերջնական փաստարկումը չէ: Հաջորդ վարկածն անմիջականորեն վերաբերում է Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի կողմից ստորագրված մի հրամանագրի, որով հաստատվում է Ադրբեջանի ԱԳՆ և Պաղեստինի պետության միջև Բաքվում Պաղեստինի դեսպանատան գործունեությանը նյութատեխնիկական օգնություն ցուցաբերելու մասին համաձայնագիրը: Այդ համաձայնագրում ուշադրություն է գրավում «Պաղեստինի պետություն» արտահայտությունը: Եվ այժմ Բաքվի դիվանագիտական շրջանակներում շատերն են համոզված, որ Ադրբեջանում Իսրայելի դեսպանատան աշխատանքը դադարեցնելու պատճառը հենց դա է, Իսրայելը դրանով սպառնացել է Պաղեստինի հետ պաշտոնական հարաբերություններ ստեղծած Ադրբեջանին: Նույնիսկ խոսվում է մի հեռագրի մասին, որտեղ իբր գրված է եղել, որ եթե պաշտոնական Բաքուն Պաղեստինի հետ կապված քաղաքականությունը չվերանայի, Իսրայելը նույն քայլերը կարող է գործադրել Լեռնային Ղարաբաղի հարցում` անտեսելով Բաքվի հետ բարեկամական հարաբերությունները:
Այս բոլորն` ի գիտություն: Իսկ հիմա` մեկ այլ դիտարկման մասին, որը ևս գոյության ու արծարծվելու իրավունք ունի: Իսրայելը, ԱՄՆ-ն, այնուհետև Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան համարյա միաժամանակ իրենց քաղաքացիներին հորդորեցին հեռու մնալ Անդրկովկասից: Եվ բոլոր դեպքերում առանձնապես ընդգծվում էին Հայաստանը, Ադրբեջանն ու Լեռնային Ղարաբաղը: Ընդ որում, ընդգծվում էին ակնհայտ անհիմն ու նույնիսկ ծիծաղելի պատճառաբանություններով: Օրինակ, որքանո՞վ է խելամիտ սեփական երկրի քաղաքացուն ասել, թե կարիք չկա գնալ Հայաստան, քանի որ ինչ-որ տեղ` Սյունիքում ականապատված վայրեր կան: Նման բան նույնիսկ Հայաստանն իր քաղաքացիներին չի զգուշացնում: Բայց ահա Փարիզում դրա մասին մտածել են ու խիստ անհանգստացել. հանկարծ մի բան չպատահի՞ լեն ու բոլ երկիրը թողած սահմանի ականների վրա շրջագայող իրենց զբոսաշրջիկներին…
Իսկ գուցե այդ երկրներում իսկապե՞ս գիտեն մի լուրջ բան, որը մենք դեռ չգիտենք: Ասենք, պատերազմի վերսկսման հավանականությունը, ինչը բոլորովին էլ յոթ սարից այն կողմ չէ: Ուրիշ ի՞նչը կարող էր այդպես միանգամից ոտքի հանել բոլորին և ստիպել` դիմելու ծայրահեղ քայլերի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԼԻԶԱ ՃԱՂԱՐՅԱՆ

20 Փտր

ԽԵՂՃ ԵՂՆԻԿԸ

Եթե փոքրիկ, վիրավոր եղնիկին առաջինը անտառի գիշատիչներից որեւէ մեկը տեսներ, առանց երկար-բարակ մտածելու, առանց աչքը թարթելու կհոշոտեր նրան: Եւ վերջ: Սակայն առաջինը ոզնին տեսավ: Փնթփնթալով ու դնչիկը հողին քսելով նա եկավ, եկավ ու…մասրենու թփի տակ մի փոքրիկ եղնիկ տեսավ: Արյունը հոսում էր նրա մեջքի վերքից, եւ այնքան էր ուժասպառ եղել, որ նույնիսկ չէր տնքում:
-Վայ, խեղճ,- աչքերը լցրեց ոզնին,- այս ի՞նչ օրի ես:
Եղնիկն աչքերը չբացեց:
Ոզնին գունդուկծիկ գլորվեց նապաստակի մոտ:
-Այնտեղ…այնտեղ…-կակազեց նա:
-Այնտեղ ինչ, այնտեղ՝ որտե՞ղ,- նապաստակն ականջները ցցեց ու պատրաստվեց ծլկել:
-Այնտեղ մի խեղճ, վիրավոր եղնիկ է պառկած: Գնանք, տեսնենք ինչով կարող ենք օգնել:
-Հա, -նապաստակը կախեց ականջները,- գնանք:
Ճանապարհին նրանց աղվեսը հանդիպեց:
-Այնտեղ մի խեղճ եղնիկ է պառկած, վիրավոր, արնաքամ:
-Ես գայլի պես քաղցած եմ: Շտապենք, խնդրեմ,- պոչը ճոճեց աղվեսը:
-Ոչ, ոչ,- շնչակտուր վրա տվեցին նապաստակն ու ոզնին,- օգնել է պետք: Խեղճին օգնել է պետք:
Գայլը դարան մտած որսի էր սպասում:
-Այնտեղ մի խեղճ վիրավոր եղնիկ է պառկած:
-Որտե՞ղ,- տեղից թռավ գայլը:
-Ժանիքներդ մի սրիր: Խեղճին օգնել է պետք,- չարախնդաց աղվեսը:
-Խեղճին օգնել է պետք, խեղճին օգնել է պետք,- աղվեսի թիկունքին թաքնված ծլվլացին նապաստակն ու ոզնին:
Եւ մասրենու թփի մոտ հավաքվեցին անտառի բոլոր գազանները: Խմբվեցին եղնիկի շուրջ եւ միահամուռ մի եզրակացության եկան. «Խեղճին օգնել է պետք»: Վերքը մաքրեցին, կապեցին: Պառկեցրին փափուկ, փարթամ կանաչ խոտի վրա, գայլը ոչխարի մորթիով ծածկեց նրան: Բուն գրեց հերթապահության ցուցակը եւ կախեց մասրենու ամենաբարձր ճյուղից: Առաջին օրը հերթապահեց գայլը, հաջորդ օրը՝ օձը, երրորդ օրը՝ առյուծը: Եւ գիշատիչներն այնքան գոհ էին իրենց բարեհոգությունից եւ այնքան զարմացած էին իրենց վրա, որ միառժամանակ, բացի եղնիկի առողջական վիճակից, որիշ ոչնչով չէին հետաքրքրվում: Իրար հանդիպելիս, ողջունելու փոխարեն, հարցնում էին.
-Ինչպե՞ս է մեր խեղճ եղնիկը:
-Խեղճ եղնիկն ինչի՞ կարիք ունի:
-Այսօր ի՞նչ է կերել խեղճ եղնիկը:
-Աստված իմ, ե՞րբ պետք է ոտքի կանգնի մեր խեղճ եղնիկը:
Եղնիկը ոտքի կանգնեց: Սկզբում օրորվեց, բարալիկ ոտքերը դողացին, հենվեց մասրենու թփին: Հետո շուրջն ամեն ինչ պայծառացավ, լուսավորվեց: Նայեց շուրջը՝ երկնքին, ծառերին, մասրենու ծաղկած թփին, սիրտը ծուլ եղավ, ցատկոտեց տեղում: Հերթապահ ոզնին մուշ-մուշ քնած էր: Եղնիկը քայլեց դեպի մոտակա առվակը, ջրի մեջ իր արտացոլումը տեսավ, հիացավ ինքն իրենով եւ մոռացավ թուլություն, քաղց ու ծարավ, սկսեց պարել:
-Սա ո՞վ է,- հարցրեց աղվեսը:
-Ինչ գեղեցիկ է,- հառաչեց կապիկը:
-Ո՞վ է, ո՞վ է,- ոռնաց գայլը:
-Ով է, ով է,- ծամածռվեց աղվեսը,- մեր խեղճ եղնիկն է:
-Մեր խեղճ եղնի՞կը,- գազանները քարացան:
-Սրան տեսեք: Սա՞ է խեղճը: Պարում է եւ այն էլ ինչպես է պարում,- նախանձից կապտեց աղվեսը:
-Գիրացել է,- քթի տակ փնթփնթաց գայլը:
-Շատ ախորժալի տեսք ունի,- հաստատեց վագրը:
-Այոոոո,- մտքերի մեջ ընկան գազանները:
-Մենք մեր պարտքը կատարել ենք,- ասաց առյուծը եւ գլուխը քորեց:
-Խեղճին օգնել ենք,- առյուծին հասկացավ գայլը:
-Կերակրել ենք,- արդարացավ օձը:
-Անքուն գիշերներ ենք անցկացրել,- ծոր տվեց աղվեսը:
-Իսկ եթե կարիք լինի նորից կօգնենք,- եզրափակեց բորենին:
Եվ գազանները հարձակվեցին ու հոշոտեցին պարող եղնիկին:

ՎԱՀԱՆ ՏԵՐՅԱՆ. ԱՆԾԱՆՈԹ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

20 Փտր

ՀԱՏՎԱԾՆԵՐ

Ցոլակ Խանզադյանին
1915, 13 սեպտեմբերի, Պետրոգրադ
«Սիրելի Ցել։
… Տրամադրությունս շատ ճնշված է և ընկած։ Կովկասից եկող լուրերը հոգեհան տխրություն են լցնում մարդու սիրտը։ Ռուսների (ոչ միայն Ռուսիայի) նկատմամբ ես բավականաչափ հիասթափված եմ. մինչդեռ ես չէի՞ այն ռուսոֆիլն արդյոք (այդ գաղափարի համար նույնիսկ տուժեցի դաշնակների կողմից). իհարկե, սա դեռ նահանջ չէ, բայց ստիպում է սա շատ ավելի լուրջ մտածելու, ռուս պետության չեմ ասում, ռուս ժողովրդի «միսսիայի» նկատմամբ։ Իմ այս տարակուսանքների աճման և զարգացման մեծ զարկ տվեց Գորկին, որի մոտ նորերս մի շաբաթ ապրեցի և շատ ու շատ զրուցեցի ամեն տեսակ հարցերի մասին։
Նա ասում է (կարդա և զարմացի՛ր)։
1. Ռուս ժողովուրդն անգութ ու չոր, դատողական ժողովուրդ է, բայց զգայնական (ոչ թե զգացմունք, այլ սլավոնական զգայնություն)
2. Դաժան է, ինչպես ոչ մեկ այլ ժողովուրդ, և կյանքից այլ օրինակների շարքում (ամբողջ կույտ օրինակներ բերեց) բերեց հետ(ևյալ) օրինակը։ Սիբիրում գողեր կան, որոնք թեյաբեռներից թեյ են գողանում։
Եվ երբ բռնում են, գիտե՞ս ինչ են անում նրանց։ Հետանցքից ցցափայտ են մտցնում այնպես, որ մյուս ծայրը բերանից դուրս գա, և ձեռքերը հետևից կապում են այդ փայտին… Գողերի նկատմամբ որտե՞ղ են վարվում այդպես,¬ հարցնում է նա։ Ես հիշեցի, որ ախր մեզ մոտ էլ դուխոբորները (տոլստոյականնե՜րը) արոտախախտման (ապօրինի արածեցման) համար մինչ ի մահ ծեծում են դագանակներով։
Բայց թողնենք. իհարկե ես այժմ չեմ կարող ամենը պատմել քեզ, և այս ամենը չափազանց մերկապարանոց կթվա քեզ։ Այս ամենը, ինչ խոսք, ինձ խելահեղ որոշման չի մղում, սակայն ստիպում է խորհել այն ստրկամտորեն հիացական վերաբերմունքի վրա, որը պաշտամունքայնության է հասել մեր մեջ և մեզ սարքել մոլի սլավոնաֆիլներ։ Ռուսական տխրահռչակ անկեղծության առթիվ գիտե՞ս ինչ ասաց Գորկին։
— Այդ խոսքերը գործերի ստորությունն արդարացնելու անզուսպ մղումից են, և դրանք՝ այդ խոսքերը նրան վրդովմունք են պատճառում։
Տոլստոյն ասում է.- չոր, անգութ, եսամոլ մարդ էր, ընդսմին չափազանց զգայնամոլ (նա շատ բան պատմեց, բայց շատ երկար կլինի գրել)։ Նրա վերաբերմունքը Տոլստոյի նկատմամբ գրեթե նույնն է, ինչ Պառլոյինը (իհարկե, որպես գրողի, նա բարձր է գնահատում և սիրում նրան)։
Երևակայիր, նույնիսկ Չեխովին է նա անվանում անգութ և ասում է, թե նա բարեկամության զգացմունք չուներ և ընդհանրապես իր մեջ ամփոփված մի ծերուկ ամուրի էր։
(Ի միջի այլոց պատմեց այն պատմությունը, թե ինչպես Շալյապինը «ծունկ է չոքել թագավորի առաջ»։ Պարզվում է, որ ոչ մի նման բան չի եղել։ Եվ երբ այդ լուրերը տարածվել են և Փարիզում սուլելով խայտառակել են նրան, նա քիչ է մնացել ինքնասպանություն գործի։ Գորկին նույնիսկ մտքովն էլ չի անցկացրել, թե Շալյապինը կարող էր այդ բանն անել։ Երևում է, որ նրան շատ է սիրում։ Ի դեպ, նա Շալյապինին ճանաչում է 17¬18 տարի, այսինքն՝ երբեք նրա հետ չի թափառել, այլ ճանաչել է, երբ նա արդեն Շալյապին է եղել)։
Ինքը՝ Գորկին, շատ ազնվական մարդ է և շատ սիրելի- այնքան սրտով ու պարզ, որ երևակայել չես կարող և միևնույն ժամանակ օտար և ոչ համակրելի մարդկանց նկատմամբ խիստ ու կծու։ Ինձ երեկոներին պատմում էր և իր կյանքից, պատմեց մի քանի սրտաշարժ և գեղեցիկ էպիզոդ։ Մի օր էլ վեճ ունեցանք (անիծյալ հարցերի մասին, ըստ որում՝ շոշափեցինք նաև Դոստոևսկուն (որին նա չի սիրում, իսկ ես սիրում եմ)։ Հետաքրքիր էր, բայց գրելը երկար կլինի և ժամանակ չունեմ)։
Ինձ գրել էին, որ «собрат по перу» Գ. Հայկունին լուրեր է տարածել, իբր ես Գորկու մոտ ինձ մարքսիստ եմ ցույց տալիս և կարճ ասած шантажирую его։ Բանն այն է, որ երբ ես այստեղ Արտաշես Գաբրիելյանին և այլոց միամտաբար պատմեցի Գորկու ինձ հրավիրելը և այլն, այդ Հայկունին էլ եկել էր Պետրոգրադ և մի ուսանողի հետ գնացել Գորկու մոտ (որը չի էլ հիշում, որ այդպիսի դեպք եղել է. դրանից եզրակացրու, թե որքա՜ն խոր տպավորություն է գործել նրա վրա այդ «ուսանողական» դեպուտացիան), և իբր թե Գորկին պատմել է ինձ հանձնած ժողովածուի մասին ու ասել՝ (մի՞թե Տերյանը Ձեզ դեռ չի հրավիրել ժողովածուի խմբագրություն)։ Դրանից հետո տեղիս մարքսիստ- ս-դ-ները (սոցիալ դեմոկրատները) (ի միջի այլոց անկուսակցական, (ռուս), այդ պատճառով էլ ես նրանց ս-դ-ներ չեմ համարում, այլ ընդամենը «տնային» ս-դ-ներ) ժողով են գումարում և որոշում, որ իմ դեմ ոչինչ չանեն։
(Ինչպիսի՜ քնքշություն), բայց «ընկերաբար» առաջարկեն (ես նրանց ի՞նչ ընկեր), որ ես իրանց հրավիրեմ, ընդ որում սպառնալով (նույնպես «ընկերաբար») հակառակ դեպքում Գորկուն հասցնել, որ ես մարքսիստ չեմ և որ ես նրան մոլորեցնում եմ։ Ես, իհարկե, վճռականորեն հայտարարեցի, որ նրանց հայտարարությունը համարում եմ անպատկառություն, իսկ գործը, որի մասին նրանք խոսում են, Գորկու հետ իմ անձնական գործն եմ համարում և այդ առիթով ոչ մի բանակցություն էլ թույլ չեմ տալիս։
Ուզում էի այն ժամանակ ասել Գորկուն, բայց այդ «ազգային» կեղտը չուզեցի նրա առաջ բանալ, ամաչեցի։ Բայց երբ ասին, որ Հայկունին այդպիսի լուրեր է տարածում, ես վերջին անգամ, երբ Գորկու մոտ էի, ասի այդ բոլորը, և նա մնաց շշմած։
(Ես չեմ բերի նրա գովասանական կարծիքները իմ մասին, թեև քո առաջ դա պարծենկոտություն չէր լինի։ Բայց նա ասաց՝ նկատի ունենալով, որ մեզ հետ վերջին անգամը չենք աշխատում, ես նամակ կգրեմ թերթերին (հայկական), որպեսզի ցրեմ ամեն մի կասկած և վերջ տամ զրպարտության հնարավորությանը։ Ես հրաժարվեցի, բայց նա պնդեց և այդպես էլ համաձայնության չեկանք։ Հնարավոր է, որ ես համաձայնեմ։ Իմ չուզենալու պատճառը (որի մասին, իհարկե, նրան չասացի) այն է, որ դա կարծես թե ռեկլամ կլիներ ինձ համար, իսկ ես չեմ ուզում դա»։ Դրա հետ մեկտեղ ինձ շատ վշտացրեց Գ. Հայկունու ստորությունը, որը, ի դեպ, բոլորովին չի ճանաչում ինձ։
Ես, ճիշտ է, համակրել եմ միշտ բանվորական գործին և եղած կուսակցությանց մեջ քաղաքական և տնտեսական ծրագրներից ամենից շատ համակիր եմ եղել ս-դ-ի ծրագրներին, բայց մարքսիստ չեմ բնավ աշխարհայացքի մտքով, և դա շատ լավ գիտեցել է Գորկին, երբ ինձ հրավիրել է, նա ճանաչել է ինձ իբր պոետի («միստիկայի և սիմվոլիզմի թեքումով» (սա այն մարդու խոսքերն են, որը Գորկու անունից ինձ հրավիրել է նրա մոտ)։ Իսկ Գորկին ասաց, որ նա երբեք չի էլ որոնել մարքսիստ, այլ որոշ գրական ցենզ ունեցող մարդ և իմ ցենզը նա միանգամայն բավարար է համարում։ Այսպես, սիրելիդ իմ Ցել… Եվ երբ ես ասացի պ. Արտաշեսին, թե «ընկեր» Հայկունին այդպիսի լուրեր է տարածում իմ մասին և հարցում արի, թե- նրանք ի՞նչ են մտադիր ձեռնարկելու որպես իմ «ընկերներ», նա հայտարարեց, որ դա իրենց չի վերաբերում։ -Բայց ես կուզեի, որ դու Դավիթ Անանունին ասես (կարծեմ նրանից է սկսել իր ագիտացիան նրանց «ընկեր» Հայկունին), որ սուտ է ասում նրա «ընկեր» Հայկունին, և որ ես շատ ափսոսում եմ, տեսնելով, թե ինչպես Հայկունիները ուզում են (ապարդյուն) կարիերա անել բանվորական գործի վրա, և իրենք ստոր ու բթամիտ լինելով, ուզում են ուրիշներին արատավորելով առաջ գնալ։ Ասում եմ՝ ասա Դավիթին, վասնզի նրան չէի կամենա սխալմունքի մեջ տեսնել իմ նկատմամբ և կարգին սկզբունքով մարդ եմ համարում և «ընկեր» չլինելով հանդերձ միշտ հնարավոր եմ համարել աշխատել նրա հետ միասին։ Իհարկե, չեմ կասկածում, որ դու երբեք չես հավատա այդպիսի կեղտոտ ինսինուացիաների և իմ անունը կպաշտպանես, բայց գրում եմ այս բոլորը «ի գիտություն» և սիրտս թեթևացնելու համար։ Ինձ այն է զայրացնում, որ այդ մարդիկ կուսակցությունից դուրս գտնվելով, մեծամտորեն պարծենում են, թե իրենք մարքսիստներ են, կարծես թե դա արժանիք է (և այդ այն ժամանակ, երբ նրանց կյանքը ոչնչով չի տարբերվում ցանկացած գյադա¬քաղքենու կյանքից)։ Մարքսիզմը նրանց բառացիորեն տրված է միայն այն բանի համար, որպեսզի հնարավորություն ունենան բոլոր գործերից խուսափելու՝ պատրվակ բռնելով, թե ախր իրենք չեն կարող (սկզբունքորեն, օ՜, իհարկե, սկզբունքորեն) մասնակցություն ունենալ բուրժուազիայի և նրա ներկայացուցիչների գործերին։ Այդ դեպքում, շա՛ն որդի, մտի՛ր կուսակցության մեջ և աշխատի՛ր քո «սկզբունքներին» համապատասխան։ Ո՛չ, նա նախընտրում է լինել «տնային» մարքսիստ (բայց սա դեռ ամբողջ դժբախտությունը չէ, սակայն ինչպիսի՜ գոռոզամտություն, ինչպիսի՜ մեծամիտ արհամարհանք ամենքի ու ամեն ինչի հանդեպ)։ Մի խոսքով, նողկալի է։ Հիշում եմ քո խոսքերը նրանց մասին։ Որքան տարօրինակ է, այնպես չէ՞. մարդիկ, որոնք մշտապես գրականությունից պահանջում են «մոտիկություն կյանքին»՝ իրենք ավելի հեռու են կանգնում, քան երկնային հրեշտակները, և այդպես «պահպանում իրենց մաքրությունը»։ Դե թողնենք այս — Էս փլավը շատ ջուր կվերցնե, և ես տարվելով մոռացա, որ գնալու եմ…

Ցոլակ Խանզադյանին
1916, հուլիս II կես -օգոստոս, Պետրոգրադ
Սիրելիդ Ցել։
… Թշվառ ու դժբախտ ժողովուրդ ենք մենք և այդ չգիտենք ու չենք ուզում ընդունել, եթե գիտենք կամ եթե ընդունում ենք, ցավող սրտով չենք ընդունում, այլ տանջանքից փախչելու և մեր ապիկարությունն արդարացնելու համար ենք ընդունում։
Մեռած և արդեն ծիծաղելի կուռքերի համառ ճանաչմամբ այդպիսին չե՞ն, ասիր, արդյոք, այդ Փափազյանները, Ահարոնյանները, Նար-Դոսները ուզում ենք մեզ ազատել գալիքի ստեղծման նեղությունից։ Ահա թե ինչու մեզանում այդպես վախենում են քննադատությունից։ Ահա թե ինչու հարձակվեցին քեզ վրա, երբ դու համարձակվեցիր ասել ամենատարրական ճշմարտությունը ոչ մի աղոթաբանություն չառաջացնող այդպիսի կուռքերից մեկի (Ահարոնյանի) մասին։ Անցյալում մարդկանց վաստակի և դերի ճանաչումը չպետք է արգելակ դառնա գալիքի համար, և ի սեր այդ վաստակի ու դերի ճանաչման չպետք է կանգ առնել և տեղում դոփդոփել։ Ընդունելով վաստակն ու դերը, պետք է առավել ևս խիստ քննադատել։ Ես երբեք չեմ վախենում խիստ քննադատելուց (ինձ և ուրիշներին), բայց շատ եմ վախենում քչով բավարարվող ճանաչումից, ճանաչում, որը բավարար հիմքեր չունի։ Ահա թե ինչու ես միշտ գնահատում եմ մեր Պաոլոյին նրա սուբյեկտիվ կրիտիցիզմով հանդերձ։ Հենց դրա համար էլ նրան ատում են բոլոր քարացածները։ Ես շատ լավ գիտեմ նրա սարսափելի բնավորությունը, երբեմն նրա անտանելի արարքները, բայց նա Սիմ. Հակոբյանների և նման ուրիշների թայը չէ, որոնք հայրենասիրական սվսվոցով գովերգում են ամեն զիբիլ միմիայն նրա համար, որ դա «մերն» է, հայկական։ Մենք պետք է վախենանք այդ քարացած սեթևեթումից և ոչ թե մեր սխալներից ու խստությունից- չէ՞ որ մենք գիտենք, որ սիրում ենք մեր ժողովուրդը և նրա լեզուն, և նրա ցավը մեզ օտար չէ, բայց վա՜յ մեզ, եթե սկսենք ստրկամտորեն ծափահարել հին վետերաններին սոսկ նրա համար, որ նրանք «վաստակավոր» «վետերաններ» են։ Այստեղ ես կասեի հակառակը այն բանի, ինչ, կարծեմ, ասել է Ալեքսանդր Երկրորդը հանցագործների մասին. «Ավելի լավ է անիրավացի կերպով վիրավորվեն և դատապարտվեն հարյուրավոր վետերաններ, միայն թե չկործանենք թեկուզ մի ծիլ, որը զարդարելու է գալիքի այգին»։ Բայց ես տարվեցի և շատ շատախոսեցի։ Վերջակետ եմ դնում…

ՀԱՖԵԶ

19 Փտր

Յարաբ աստված, այս գեղանին ու՞մ տան լույս ու ճրագն է սա,
Սիրտս վառեց, մի հարցրե՛ք, ու՞մ օջախի կրակն է սա,
Հիմա նա իմ զարկված հոգու ու հավատքի տունն է քանդում,
Ու՞մ գրկում է նա գիշերում, ու՞մ տան սյուն ու խոյակն է սա՛։
Ինչպե՞ս զրույց անել հետը, այդ բախտն ումից պիտի հայցել,
Երջանկության ու՞մ ճաճանչը, ու՞մ վանդակի սոխակն է սա։
Ամեն մարդ է կախարդանքով փորձում գերել նրա հոգին,
Բայց ո՞վ գիտե, ու՞մ երազի կախարդական հեքիաթն է սա։
Լույս ճակատով աստեղավառ, արքայադեմ այս գեղանին,
Ու՞մ մինուճար մարգարիտը, ու՞մ հազվագյուտ սուտակն է սա։
Ասի, գիտե՞ս որ Հաֆեզը դառել է խենթ ու խելագար,
ժպտաց, ասաց.-Բայց ու՞մ համար: — Ա՜խ, ի՞նչ անսիրտ հանաք է սա։

Թարգմ. Ազատ Մաթյան

ԴԱՆԻԵԼ ԽԱՐՄՍ

18 Փտր


ՆԱՄԱԿ

Թանկագին Նիկանդր Անդրեևիչ,
ստացա նամակդ և անմիջապես հասկացա, որ այն քեզնից է: Նախ, մտածեցի, որ այն միգուցե քեզնից չէ, բայց հենց որ բացեցի, միանգամից հասկացա, որ քեզնից է, թե չէ քիչ էր մնում մտածեի, որ քեզնից չէ: Ես ուրախ եմ, որ դու վաղուց արդեն ամուսնացել ես, որովհետև երբ մարդն ամուսնանում է նրա հետ, ում հետ ուզում էր ամուսնանալ, ուրեմն արդեն հասել է նրան, ինչին ձգտում էր:
Երեկ ես ստացա նամակդ և անմիջապես մտածեցի, որ այն քեզնից է, բայց հետո մտքովս անցավ, որ քեզնից չէ, բայց բացեցի ու տեսա` քեզնից է որ կա: Շատ լավ արեցիր, որ գրեցիր ինձ: Առաջ չէիր գրում, հետո հանկարծ գրեցիր, թեև նախքան այն, երբ որոշ ժամանակ չէիր գրում, դարձյալ գրում էիր:
Հենց որ ստացա նամակդ, անմիջապես հասկացա, որ այն քեզնից է և, բացի այդ, ես շատ ուրախ եմ, որ դու ամուսնացել ես, թե չէ, երբ մարդ որոշում է ամուսնանալ, ապա նա անպայման պետք է ամուսնանա: Այդ իսկ պատճառով ես շատ ուրախ եմ, որ դու վերջապես ամուսնացել ես նրա հետ, ում հետ ուզում էիր ամուսնանալ: Եվ շատ լավ արեցիր, որ գրեցիր ինձ: Ես շատ ուրախացա, որ տեսա նամակդ և անմիջապես մտածեցի, որ այն քեզնից է: Ճիշտ է, մինչև բացում էի, միտք հղացավ, որ այն քեզնից չէ, բայց հետո, համենայն դեպս, որոշեցի, որ քեզնից է: Շնորհակալություն, որ գրեցիր:
Շնորհակալ եմ քեզ և շատ ուրախ քեզ համար: Դու թերևս գլխի չես ընկնում, թե ես ինչու եմ այդքան ուրախ քեզ համար, բայց ես քեզ իսկույն կասեմ. ես ուրախ եմ քեզ համար, որովհետև դու ամուսնացել ես, և ընդ որում` նրա հետ, ում հետ որ ուզում էիր ամուսնանալ, քանի որ հենց այդպես են հասնում նրան, ինչին ձգտում են: Ահա հանց այս պատճառով էլ ես շատ ուրախ եմ քեզ համար: Նաև ուրախ եմ, որ նամակ գրեցիր ինձ: Ես դեռ հեռվից գլխի ընկա, որ նամակը քեզնից է, բայց երբ ձեռքս վերցրի` մտածեցի. իսկ եթե քեզնից չ՞է: Հետո մտածեցի` դե ոչ, իհարկե քեզնից է: Բացում եմ նամակը և միաժամանակ մտածում` քեզնի՞ց է, քեզնի՞ց չէ: Իսկ երբ բացեցի, տեսա, որ քեզնից է: Ես շատ ուրախացա և որոշեցի պատասխանել քեզ:
Շատ բան կա ասելու, բայց ժամանակ չունեմ: Ինչ հասցրեցի, գրեցի այս նամակում, իսկ մնացածը հետո կգրեմ, թե չէ հիմա բոլորովին ժամանակ չունեմ: Ինչևէ, լավ է, որ դու ինձ նամակ գրեցիր: Հիմա ես հաստատ գիտեմ, որ դու վաղուց արդեն ամուսնացել ես: Եվ նախորդ նամակներիցդ էլ գիտեի, որ դու ամուսնացել ես, և հիմա նորից իմացա, որ դու, հիրավի, ամուսնացել ես: Եվ ես շատ ուրախ եմ, որ դու ամուսնացել և նամակ ես գրել ինձ: Նամակը տեսնելուն պես անմիջապես գլխի ընկա, որ դու նորից ամուսնացել ես: Դե ինչ, կարծում եմ, որ լավ է, որ դու նորից ամուսնացել և նամակ ես գրել ինձ: Հիմա պատասխանիր. ինչպես է քո կինը, և ինչպես այդ ամենը գլուխ եկավ: Հաղորդիր բարևներս նոր կնոջդ:
25-ը սեպտեմբերի և հոկտեմբերի, 1933թ.

ՋԵՅՄՍ ԹԸՐԲԵՐ

18 Փտր

ԳԱՅԼԸ ԴՌԱՆ ՄՈՏ

Տեր և տիկին Ոչխարները նստած էին իրենց հյուրասենյակում` իրենց դստեր հետ, որը որքան ուտելի, նույնքան էլ սիրուն էր, երբ շքադուռը բախեցին:
— Մի պարոն է այցի եկել, — ասաց դուստրը:
— Հագուստ Մաքրողն է,- ասաց մայրը:
Զգուշավոր հայրը վեր կացավ, լուսամուտից նայեց:
— Գայլն է,- ասաց նա:- Պոչը երևում է:
— Հիմար չլինես, — ասաց մայրը:- Հագուստ Մաքրողն է, դա էլ նրա խոզանակն է:- Եվ գնաց ու դուռը բացեց: Գայլը ներս մտավ, աղջկան առավ ու փախավ:
— Դու իրավացի էիր,- ի վերջո ընդունեց մայրը ոչխարաբար:
Առակս գալիս է ասելու, թե մայրը միշտ չէ, որ ամենաշատը գիտի: (Ընդգծումը հորն է, աղջկանը և իմը):

Թարգմ. Շ. Ավագյան

Քաջ տոհմի զավակները` ճաղերի ետևում

18 Փտր

Հայերը հերթական անգամ ցնցեցին Ամերիկան: Միացյալ Նահանգների իրավապահները հայտարարեցին Armenian Power («Հայկական ուժ») անվամբ խոշոր հանցախմբի վնասազերծման մասին: Շուրջ ութ տասնյակ անդամներ արդեն ձերբակալած են, ևս 20 կասկածյալների նկատմամբ հետախուզում է հայտարարված: Բայց սա դեռ բոլորը չէ: Ամերիկյան Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի հաղորդագրության համաձայն, հանցավոր գործունեության մեջ ներգրավված են եղել շուրջ 200 կասկածյալներ: Մի խոսքով, մի ամբողջ զորաբանակ: Իշխանությունները նրանց դեմ դուրս են բերել իրենց լավագույն ուժերը` բացահայտման աշխատանքներում ընդգրկվել են 9 գործակալություն, ձերբակալություններին մասնակցել է ավելի քան հազար իրավապահ, և այդ ամբողջ արշավը ծավալվել է միանգամից երեք` Կալիֆորնիա, Կոլորադո ու Ֆլորիդա նահանգներում: Այս տեղեկություններն ու թվերը չէին կարող տպավորություն չգործել շարքային ամերիկացիների վրա և, իհարկե, հարմար առիթ չդառնալ այն պաշտոնյաների համար, ովքեր պահանջ ունեին մեկ անգամ ևս երկրին ներկայանալ իբրև հանցավոր աշխարհի դեմ հերոսական պայքարի առաջամարտիկներ: Եվ եթե այս օրերին նրանց ելույթներում երբեմն-երբեմն ի հայտ են գալիս պատկերը չափից ավելի գունազարդելու նրբերանգներ, ապա դրանք համապատասխան ըմբռնում են պահանջում:
Այսպես, ԱՄՆ գլխավոր դատախազի օգնական Լենի Բրոյերը հայտարարեց, թե հայկական խմբի անդամները մեղադրվում են մի քանի հարյուրի հասնող հանցագործությունների մեջ` դրամաշորթություն, բանկային տվյալների հափշտակում, մարդկանց առևանգում, թմրամիջոցների շրջանառություն… Պատճառած վնասների չափը տասնյակ միլիոնավոր դոլարների է հասնում, կան հազարավոր տուժածներ: «Սա մի խումբ է, որը շահույթ ստանալու համար պատրաստ էր դիմել ցանկացած քայլի և օգտագործել բռնության ու սպառնալիքի ցանկացած միջոց` իր նպատակին հասնելու համար»,- մեղադրյալների հրեշավոր կերպարն ամբողջացրեցին տեղական թերթերը: Իր հերթին ՀԴԲ ներկայացուցիչ Ջոն Գիլիսը ասաց, թե «եվրասիական հանցավոր խմբերի վնասազերծումների շարքում այս մեկը ամենախոշորն է» ու եթե առաջադրված մեղադրանքներն ապացուցվեն, ապա «Հայկական ուժի» մարտիկներին սպառնալու է նվազագույնը 10-20 տարուց մինչև ցմահ ազատազարկում:
Բայց նույնիսկ արդարադատություն իրականացնողները չէին կարող չխոստովանել, որ այս անգամ իրենք բախվել էին բացառիկ հնարամտության ու կազմակերպվածության հետ: Գործերից յուրաքանչյուրն աչքի էր ընկնում թե ինքնատիպությամբ, թե կատարողական վարպետությամբ: Օրինակ, ներկայացված մեղադրանքներից մեկի համաձայն, խմբավորման անդամները հայտնի «Ընդամենը 99 ցենտ» խանութների ցանցում բանկային տվյալները կրկնօրինակող սարքավորումներ էին տեղադրել, ինչը նրանց հնարավորություն էր տվել առանց հավելյալ ճիգերի գրպանել ավելի քան 2 միլիոն դոլար: Հայերի հաջողության պատճառներից մեկն էլ թերևս այն էր, որ «Հայկական ուժ»-ը մասնագիտացած էր եղել տեխնոլոգիական բարձր մակարդակով իրականացվող հանցագործություններում և ունեցել էին հակերներ, որոնք հրաշալի տիրապետում էին համակարգչային զանազան խարդախությունների:
Մի առանձին թեմա է հանցախմբի կապերը ըստ ազգային պատկանելության և աշխարհագրության: Քննությունը, մասնավորապես, պարզել է, որ «Հայկական ուժի» անդամները սերտ «գործընկերային» հարաբերություններ են պահպանել մեքսիկական մաֆիայի ներկայացուցիչներ հետ, որոնք վերահսկում են թմրամիջոցների շրջանառությունը և նույնիսկ ԱՄՆ-ի ազատազրկման վայրերերի ներքին «կարգուկանոնը»: Դրանից բացի, «Հայկական ուժը» կապեր է հաստատել նաև Արևելյան Եվրոպայի հանցավոր խմբավորումների ու «օրենքով գողերի» հետ: Ի դեպ, խմբի առանձնահատկություններից մեկն էլ կայանում է նրանում, որ այն չի ունեցել մեկ հիմնական ղեկավար, այլ գործել են մի քանի հեղինակավոր և փորձառու «օրենքով գողեր», որոնց անմիջական օժանդակությամբ էլ ամերիկահայ տղաները հնարավորություն են ստացել օվկիանոսի այն ափին իրականացվող իրենց բուռն գործողությունները համակարգել Ռուսաստանում, Վրաստանում և հատկապես Հայաստանում գործող հանցախմբերի հետ։ Սա պիտի որ ընդհանուր պատկերի ամենահետաքրքրական դրվագներից մեկը դառնա ճիշտ այնպես, ինչպես անցյալ տարվա հոկտեմբերին ոչ անհայտ «Պզոյի» հանցախմբի թելերը եկան ու հանգուցվեցին հենց Հայաստանում: Իսկ դա արդեն լուրջ մտահոգվելու առիթներ է տալիս թեկուզ այն պատճառով, որ Միացյալ Նահանգների այս բացահայտիչ քայլերում ու հայտարարություններում այլևս անհնար է չնկատել անուղղակի մեղադրանքներ` հասցեագրված հատկապես հանցագործների պատմական հայրենիքին ու տեղի իշխանավորներին:
Այդպես ենթադրելու մի քանի պատճառներ կան: Դրանցից հիմնականը թերևս այն է, որ Armenian Power-ը հենց նոր լուս աշխարհ չեկավ ու չմերկացվեց, ամերիկացի իրավապահներն այդ խումբը գիտեին և նրա անդամների հետ առնչվում էին շատ վաղուց: Ինչպես իրավացիորեն գրում է «Los Angeles Times»-ը, հայերի այս հանցախումբը ստեղծվել է դեռևս 1980-ականներին Լոս Անջելեսում` Արևելյան Հոլիվուդում և Գլենդելում: Նպատակն այն ժամանակ մեկն է եղել` պաշտպանվել իսպանախոսների հանցախմբերի ոտնձգություններից: «20 տարի առաջ Հոլիվուդում ներգաղթյալ հայերին աջակցելու համար ստեղծված այս խմբավորումը տասնամյակների ընթացքում վերաճել է միջազգային մասշտաբների հասնող հանցավոր խմբավորման, որը կազմված է 1980-ականների վերջերին և 1990-ականների սկզբին Հայաստանից Լոս Անջելես ներգաղթած հայերից»,- գրում է նույն թերթը, և անմիջապես մեջբերում Հետաքննությունների դաշնային բյուրոյի այն պնդում, թե անօրինական ճանապարհներով ստացված եկամուտների մի մասն ուղղվել է Հայաստան։
Չի բացառվում, որ այս անգամ էլ ամերիկացի համազգեստավորները կժամանեն Երևան` պարզելու, թե ինչպես և հատկապես ուր են հոսել օրինապահ ամերիկացիներից թալանված միջոցները: Իսկ այն, որ Միացյալ Նահանգների հասարակության մոտ հայերի մասին նախկին պատկերացումները հետզհետե վերանայվում են, և շատ մոտ ապագայում մենք նրանց կներկայանանք իբրև մաֆիոզներ կամ գրպանահատներ, արդեն միայն ժամանակի հարց է:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՋՈՆ ՌԵՍԿԻՆ

18 Փտր

Մեր կյանքի յուրաքանչյուր պահին մենք պետք է ձգտենք որոնել-գտնել ոչ թե այն, ինչը մեզ բաժանում է մյուս մարդկանցից, այլ այն, ինչը ընդհանուր է մեր և նրանց միջև: Նայեք յուրաքանչյուր արշալույսին, ինչպես ձեր կյանքի սկզբին, և յուրաքանչյուր վերջալույսին, ինչպես կյանքի ավարտին: Թող այդ կարճատև կյանքերից յուրաքանչյուրը նշվի որևէ բարի արարքով, ձեր որևէ հաղթանակով սեփական անձի նկատմամբ կամ ձեռքբերված գիտելիքով: Ձեր գործին նվիրվեք ամբողջ հոգով ու սրտով, բայց նախապես պարզեք, թե արդյո՞ք դա լավ գործ է: Բարի գործը չի կարող արվել ատելությունից, առավել ևս` շահամոլությունից: Այն արվում է միայն սիրուց: Բարի գործեր անելը ամենայն վեհություն տանող ուղին է. եթե այդպիսիք չեք անում, ապա անխուսափելիորեն կգա այն օրը, երբ դուք ստիպված կլինեք աշխատել ոչ թե բարու, այլ չարի համար: Ձեր գործերի արդյունքները կգնահատեն ուրիշները. ջանացեք միայն այն բանում, որ ձեր սիրտը լինի մաքուր ու արդարացի:

ԿՈՍՏԱՆ ԶԱՐՅԱՆ

18 Փտր

Ծաղիկը, որ մեռնում է, ճամփորդ է,
մի ճամփորդ
Ժամանակի մռայլ պարտեզից
դեպի աշխարհի երազող առասպելը,
դեպի երազող առասպելը մի աշխարհի,
որ պետք է հայտնագործվի:

Ծաղիկը, որ մեռնում է, սեղմում է իր հիվանդ սրտին
գաղտնի ցավը,
աշնան երգող հոգեվարքը
և սառը, դողդոջուն լույսը՝ աստղերի արցունքներից:

Գիտե՞ս, նրա թերթիկներում կծկված մահն է դժգունում:
Կյանքի գինին հոսել է: Գավաթը ցամաքում է,
անուշաբույրի կրակն այլևս չի վառվում:
Նրա գլուխը հակված է,
նման արկածի, որ իմաստն է հայցում Անհայտի անդունդից:

Եկ զգուշորեն վերցնենք նրա սրտի գավաթը,
որը չի լռել դեռ,
և թող խմենք նրա արյան տենդը՝
նրա զգացմունքի վերջին բոցը,
նրա դրախտի վերջին լույսը:

Եվ հետո վերջնական մահը կգա:
Ներդաշնակության խորհուրդները կբերեն
փոխարկման մի դեղին առավոտ:

Այս մոլորակը հավերժ կփոխի
իր հայացքը մեր մտքերում:

Թարգմ. Արծվի Բախչինյան

Փող, զենք և դժգոհություն

17 Փտր

Ժողովրդական իմաստությունը մեզ թելադրում է չհաշվել նվեր տված ձիու ատամները: Ընդհակառակը, բարեկիրթները նույնիսկ շնորհակալ են լինում ընծայի համար, քանի որ նվիրատուն ամենևին էլ պարտավոր կամ հարկադրված չէր ինչ-որ բան հանձնել անհատույց: Սակայն քաղաքականությունը կարծես թե ընդհանուր ոչինչ չունի լավ դաստիարակության հետ, և այստեղ ոչ միայն ատամներն են հաշվում, այլև հաշվելու ենթակա ամեն բան: Ընդ որում, դա արվում է ոչ այնքան մաթեմատիկական կանոնների պահպանման, որքան այդ կանոնները սեփական մտադրություններին ծառայեցնելու նպատակով:
Հենց այսպիսի կողմնորոշում ուներ ԱՄՆ Կոնգրեսը, երբ օրերս քննարկման դրեց 2011 ֆինանսական տարվա ֆինանսավորումների հարցը, իսկ երկրի նախագահ Բարաք Օբաման իր հերթին օրենսդիրներին ներկայացրեց առաջարկներ 2012թ. բյուջեի վերաբերյալ: Ահա այդ ժամանակ էլ նա այլ երկրների շարքում հիշատակեց նաև Հայաստանի անունը` տեղեկացնելով, որ Միացյալ Նահանգները պատրաստվում է 40 միլիոն դոլարի չափով օգնություն տրամադրել մեր երկրին: Նախատեսված գումարը ճիշտ այնքան է, որքան այս տարի, ու կարծես թե ամենևին էլ քիչ չէ: Թվում էր, շնորհակալությունից բացի հայկական կողմից այլ բան պետք չէր սպասել: Սակայն հաջորդ պահին պարզվելու էր, որ հնչեցված բառերի հեղեղում բացակայելու էր հատկապես այդ միակը` երախտիքի բառը:
Հայտնի բան է, որ մենք կդադարեինք ինքներս մեզ նման լինել, եթե անմիջապես եղածը չհամեմատեինք մեր հարևանների ստանալիք միջոցների հետ և ուշադրություն չդարձնեինք հարակից մանրամասներին: Եվ հենց այդ մանրամասների մեջ էլ գտնվեցին անհամապատասխանության այն «բացիլները», որոնք հարուցեցին դժգոհության վարակը: Ի՞նչ էր այս անգամ առաջարկում Օբաման մեր և դրկից երկրների համար: Նախ ասենք, որ ամերիկացիները եկող տարի պատրաստվում են դադարեցնել «Համաշխարհային առողջապահություն» և «Երեխաների փրկություն» ծրագրերի գծով Հայաստանին տրամադրվող օգնությունը: Դա նախկինում կազմել է տարեկան 400 հազար դոլար և, ինչ խոսք, ցավալի է, որ շարունակություն չի գտնելու: Բայց սրանց մասին որևէ տրտունջք, ափսոսանքի խոսք չհնչեց միայն ու միայն այն պատճառով, որ Ադրբեջանը նույնպես զրկվել էր հիշատակված երկու ծրագրերի օժանդակությունից:
Պայթյունի համար առիթը պիտի դառնար Օբամայի հաջորդ առաջարկը` կապված առանձին երկրներին տրամադրվելիք ռազմական օգնության հետ: Այս մասով ԱՄՆ նախագահն առաջարկեց Հայաստանին հատկացնել 3,45 մլն դոլար` արտաքին ռազմական ֆինանսական օգնության ու միջազգային ռազմական կրթության համար: Երբ հայերը դա համեմատեցին ադրբեջանցիներին տրամադրվելիք գումարների հետ, պարզվեց, որ մերը 450 հազարով քիչ է, քան Բաքվի բաժինը: Ու հենց այստեղ էր սկսվեց փոթորիկը:
Հայ դատի Վաշինգտոնի գրասենյակն անմիջապես իր խորը մտահոգությունը հայտնեց, որ ռազմական բնագավառի օգնության ծավալներում Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև հավասարակշռություն չի պահպանվել: «Նախագահի առաջարկում ռազմական օգնության հավասարակշռության նժարը թեքված է Բաքվի կողմը` չնայած նոր պատերազմ սկսելու ադրբեջանական առաջնորդների աճող սպառնալիքներին, որը կքանդի Լեռնային Ղարաբաղի խաղաղ գործընթացը», — ասվում էր Հայ դատի գրասենյակի կողմից տարածած հաղորդագրությունում։ Այս անհանգստությանը ձայնակցող մյուս հայկական կառույցները ևս այն համոզմանն էին, որ Ադրբեջանին ավելի շատ ռազմական օգնություն ցուցաբերելը սխալ ազդակ կարող է հաղորդել այդ երկրի կառավարությանը, նպաստել այն բանին, որպեսզի այդ երկիրը շարունակի իր ռազմատենչ հայտարարություններն ու Հայաստանին ուղղված սպառնալիքները:
Եթե նույնիսկ ընդունենք, որ մեր հայրենակիցների մտահոգությունները միանգամայն արդարացված են, ամեն դեպքում չենք կարող նաև չասել, որ նրանց չափազանցված աղմուկը որևէ արդյունքի չի հանգեցնի: Ի վերջո, Վաշինգտոնը միշտ էլ կարող է պատասխանել, որ դրանք իր փողերն են, և ինչպես կցանկանա` այնպես էլ կտնօրինի: Եվ հետո լուրջ չէ այն փաստարկը, թե Ադրբեջանը հենց այդ կես միլիոնի հույսին էր մնացել, որպեսզի հաջորդ պահին սանձազերծեր նոր պատերազմ Հայաստանի դեմ: Բացի այդ, հիշեցնենք նաև, որ ԱՄՆ հայկական կառույցները իրենց լոբբիստական աշխատանքների ընթացքում բազմիցս դիմել են ԱՄՆ նախագահին ու Կոնգրեսին` առաջարկելով զրոյի իջեցնել Ադրբեջանին հատկացվող ռազմական օժանդակությունը, բայց, ինչպես տեսնում ենք, մեր ցանկությունները չեն համապատասխանում նրանց պատկերացումների հետ:
Կես միլիոնանոց տարբերության մասին այս աղմուկն այնքան բարձ էր հնչում, որ դրա ստվերում մնաց շատ ավելի նշանակալից մի զանազանություն: Բանն այն է, որ եկող տարի Միացյալ Նահանգները պատրաստվում է Ադրբեջանի տնտեսական օգնության չափաբաժինը կրճատվել 25 տոկոսով` 22,12 միլիոնի փոխարեն տրամադրելով ընդամենը 16,6 միլիոն դոլար: Այն, որ Ադրբեջանը նախկինից 6 միլիոնով պակաս տնտեսական օգնություն պիտի ստանա, դա, ոչինչ, կարելի է: Իսկ որ ընդամենը կես միլիոն դոլարով ավելին է նրան հատկացվելիք ռազմական օժանդակությունը, սա արդեն մեզ համար տիեզերական մասշտաբների աղետի պես մի բան է:
Մինչդեռ եթե կա մի հարց, որի շուրջ իսկապես արժեր մտահոգվել, դա այն է, որ Օբամայի վարչակազմի նոր առաջարկները որևէ կերպ չեն պատրաստվում խթանել հայ- ամերիկյան առևտրային կապերը, այնինչ նախկինում ԱՄՆ նախագահը խոստումներ էր շռայլում, թե հնարավորություններ կստեղծվեն ընդլայնել երկու երկրների տնտեսական կապերը` մասնավորապես ազատ առևտրի, երկակի հարկման, առևտրի ու ներդրումների մասին շրջանակային համաձայնագրերի միջոցով: Իսկ նման պայմանավորվածությունները ի զորու էին նպաստելու աշխատատեղերի ստեղծմանը հատկապես Հայաստանում: Սակայն ո՞վ է մեղավոր այս բացթողումի համար: Մի՞թե դարձյալ Օբաման: Իսկ այն հանգամանքը, որ կապերի խորացման համար նախ անհրաժեշտ է բարենպաստ միջավայր ու մթնոլորտ ձևավորել օտարերկրյա ներդրողների համար, շուկան դարձնել հրապուրիչ, օրենքը` գերակա, վերստի՞ն ամերիկացիների հոգսն է:
Այս տեսանկյունից բոլորովին էլ պատահական չէր, որ Սպիտակ տան վարչակազմը բավական պատկառելի գումարներ է առաջարկում տրամադրել մեր հարևան Վրաստանին: Պաշտոնական Թբիլիսիին տրամադրվելիք տնտեսական օժանդակության ծավալը Կոնգրեսի կողմից հաստատվելու դեպքում 2012 թվականին կկազմի 66 միլիոն դոլար: Եվս 18 միլիոն կհատկացվի ռազմական օժանդակության ծրագրի շրջանակներում, իսկ Վրաստանի առողջապահական համակարգին ամերիկյան հատկացումները գալիք տարի կազմելու են 850 հազար դոլար: Ահա թե ով է Վաշինգտոնի համար նախընտրելի գործընկերը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՋԵՅՄՍ ԹԸՐԲԵՐ

17 Փտր

ԿՆՔԱՀԱՅՐՆ ՈՒ ՍԱՆՈՒՀԻՆ

Մի բազմափորձ հավաքորդ, որը ոտքի տակ էր տվել երկրագունդը` հավաքելով ամենայն բան, ինչը կարողացել էր հրացանով խփել, գնել կամ թռցնել, այցի գնաց իր սանուհուն` հնգամյա մի աղջնակի աշխարհի տարբեր երկրներում մեկ տարի հավաքչարարությամբ զբաղվելուց հետո:
— Ես ուզում եմ քեզ տալ երեք բան,- ասաց նա:- Սրտիդ ուզած երեք բանը: Ունեմ աֆրիկյան ադամանդներ և ռնգեղջյուրի եղջյուր, եգիպտական սրբազան կոյաբզեզներ, գվատեմալյան զմրուխտներ, շախմատի փղոսկրե և ոսկե խաղաքարեր, հյուսիսեղնի պոզեր, ազդանշանային թմբուկներ, ծիսական ծնծղաներ, տաճարի զանգեր և երեք հազվագյուտ ու նշանավոր տիկնիկ: Հիմա ինձ ասա,- ամփոփեց նա` աղջնակի գլուխը շոյելով,- ի՞նչ ես ուզում աշխարհում ամեն բանից ավելի:
Նրա փոքրիկ սանուհին, որը տատանվողներից չէր, չտատանվեց:
— Ուզում եմ կոտրել ձեր ակնոցը և թքել ձեր կոշիկներին,- ասաց նա:
Առակս գալիս է այն ասելու, որ թեև ժամանակակից վիճակագրությունը չի հաշվարկել, սակայն հետևում է, որ Տղամարդը շատ բան է ուզում, իսկ Կինը` էլ ավելի շատ:

Թարգմ. Շ. Ավագյան

ԲԵԼԼԱ ՔԵԲՈՒՐԻԱ

17 Փտր

ԵԹԵ ԺՊՏՈՒՄ ԵՄ

Հավիտենական քո լռությանն եմ ես դատապարտված,
Եվ տարօրինակ զգացմունքներ են փոթորկում հոգիս…
Ախ, հոգնությունից ձեռքս ընկնում է ճյուղի պես ջարդված,
Ու թե ժպտում եմ, ես ինձ եմ ժպտում, ուրիշ ոչ ոքի։

Ինչ–որ ոգիներ խրախճանում են ասես ապառքով…
Չարությունն անափ, ոխը սանձակոծ և նախանձն անհուն
Մրցման են ելել բամբասանքների երկանիվ կառքով,
Եվ սլանում են իմ արահետով կենաց ու մահու։

Հոգիս ուզում է մարմինս լքել- ելք է որոնում,
Եվ տրոփում է իմ հոգնած սրտում անբառ մի աղոթք…
Այս ի՜նչ միամիտ, այս ի՜նչ մանկական երգեր ենք ձոնում
Այս գորշությանը, ամայությանն այս խորթ ու անհաղորդ։

Ի՜նչ ծանր է հողը, ի՜նչ ծանր է, Աստված, վերմակը նրա,
Շտկիր թևերս, այս կապանքներից ազատիր հոգիս,
Եվ ցավի միջից քաղցր ժպտալու զորությունը տուր,
Իմ ցավի միջից քեզ եմ ժպտալու, ուրիշ ոչ ոքի։

Թարգմ.՝ Գ. Դավթյան

ՋՈՐՋ ՄԱՅՔՍ

17 Փտր

ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Ամուսնությունը սիրուց միանգամայն տարբեր բան է: Դա լավ հաստատություն է, սակայն պետք է ավելացնեմ, որ շատ բան կախված է այն անձնավորությունից, ում հետ ամուսնանում եք:
Չկա առհասարակ լավ կին կամ լավ ամուսին. կա միայն լավ կին պարոն Այսինչի կամ լավ ամուսին` տիկին Այնինչի համար: Եթե դյուրահավատ ու դյուրախաբ մի կին ամուսնանա հիվանդագին ստախոսի հետ, նրանք երջանիկ կապրեն մինչև իրենց կյանքի վերջը. մեկը ստեր ասելով, մյուսը հավատալով: Այն տղամարդը, որը չի կարող ապրել առանց իր նկատմամբ մշտական հիացմունքի, պիտի ամուսնանա «Աստված իմ, դու հրաշք ես» տիպի կնոջ հետ: Իսկ այն տղամարդը, որը դժվարանում է որոշումներ կայացնել, ճիշտ կանի, եթե ամուսնանա բռնապետուհու հետ: Ամուսնության մեջ մեկ բռնապետ կարող է բարգավաճել. երկուսը շատ են:
Դեպի ամուսնական երջանկություն տանող ճանապարհը ոչ ոքի առաջ փակ չէ: Ամբողջը ընտրության խնդիր է: Պետք է ոչ թե կատարելություն որոնել, այլ մի խիստ անկատար կեսի պակասող կեսը:
Եթե մեկը սառնարան է գնում, նրա մտքով բնավ չի անցնում, թե դա վատ սառնարան է, որովհետև դրանով ձայնասկավառակ նվագել հնարավոր չէ. ոչ էլ որևէ մեկը կմեղադրի իր գլխարկին` որպես ծաղկաման հարմար չլինելու մեջ: Այնինչ բազմաթիվ տղամարդիկ, ովքեր շատ են սիրում իրենց ստամոքսը, ամուսնանում են իրենց խոհարարի կամ որևէ խոհարարի հետ և հետո նրան մեղադրում Ժորժ Սանդի փայլուն խելքն ու սրամտությունը չունենալու մեջ: Կամ` մի մարդ կարող է մտահոգված լինել իր կնոջ գեղեցկությունն ու նրբագեղությունը ցուցադրելով, ամուսնանալ մանեքենուհու հետ և զարմանալ` վեց ամիս անց պարզելով, որ իր կինը հավասարակշռված հայացքներ չունի միջազգային դրության վերաբերյալ: Մեկ ուրիշն ամուսնանում է մի աղջկա հետ միմիայն ու բացառապես նրա համար, որ նա տասնյոթ տարեկան է, և շատ է զարմանում տասնհինգ տարի անց` հայտնաբերելով, որ նա այլևս տասնյոթ տարեկան չէ: Կամ դարձյալ, եթե դուք ամուսնանում եք գիրք կրծողի հետ, որն ամեն ինչ գիտի ոսկու ստանդարտի, մոլորակային շարժման վերաբերյալ Պրաքսիտելեսի և Կեպլերի օրենքների մասին, չպետք է նրան մեղադրել փոքր-ինչ պակաս գեղեցիկ լինելու և պակաս կրակոտ խառնվածք ունենալու մեջ, քան Մերիլին Մոնրոն: Եվ եթե կանայք ամուսնանում են տիտղոսի կամ դրամատան հաշվի հետ, ապա չպետք է մեղադրեն իրենց ամուսիններին` Էրոլ Ֆլինի տիպի ռոմանտիկ հերոսներ չլինելու համար:
Հարկավոր է գիտենալ, թե ինչ եք գնում: Եվ քանի դեռ սառնարանով ձայնապնակներ չեք նվագում և քրիզանթեմի փնջեր չեք դնում ձեր գլխարկի մեջ, ունեք կարծեցյալ երջանկության հասնելու խելամիտ հնարավորություն:

Թարգմ. Շուշանիկ Ավագյան

%d bloggers like this: