Պահոց | 8:34 ե.

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

28 Փտր

ՄԵՐ ՖԱՆՏԱՍՏԻԿ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լատինական Ամերիկայում և Կարիբյան ավազանի երկրներում արվեստագետներին գրեթե ոչինչ հարկ չի լինում հորինելու: Նրանց կացության դժվարությունը կայանում է հակառակ պարագայում. ինչպե՞ս անել, որ իրենց պատկերած իրականությանը հավատան: Եվ այսպես եղել է միշտ: Մեր պատմության ամենասկզբից մեր գրականության մեջ չկան գրողներ, որոնց ավելի քիչ են հավատացել, բայց որոնք այնպես ձգտել են լինել ճշմարտացի, որքան Վեստ Ինդիայի նվաճման ժամանակագրության հեղինակները: Քրիստափոր Կոլումբոսի օրագիրը գրական այդ ժանրի հնագույն ներկայացուցիչն է: Սկսենք նրանից, որ մենք բացարձակապես համոզված չենք, թե իսկապես նրանք գոյություն ունեցել են, որքանով որ մեզ է հասել պադրե Լաս Կասասի գրչին պատկանող նրանց մեկնակերպը, որը հաստատել է, թե դրանք ընդօրինակներ են իրեն հայտնի բնօրինակից: Համենայն դեպս, ըստ այս վարկածի, նվազ համոզիչ են մատուցվում շշմեցուցիչ հրաշքները, որոնք Կոլուբոսը ստիպված էր գրանցել, որպեսզի համոզի կաթոլիկ պետերին իր հայտնագործության նշանակության հարցում: Կոլուբոսն ասում է, որ մարդիկ, որոնք դուրս են եկել դիմավորելու իրեն 1492 թվի հոկտեմբերի 12-ին, «մորեմերկ» էին:
Մյուս ժամանակագիրները նույնպես հաստատում են, որ Կարիբյան ավազանի բնիկները, որոնք դեռ իրենց անվտանգ էին զգում քրիստոնեական բարոյականությունից, զբոսնում էին մերկանդամ, ինչը բոլորովին բնական բան էր արևադարձայինների համար: Չնայած դրան, Կոլումբոսի կողմից Բարսելոնի արքայական պալատ բերված «նմուշները» հագել էին նկարազարդված արմավենու տերևներ և փետուրներ, մանյակներ` շինված արտասովոր կենդանիների ատամներից ու մագիլներից: Սա, թվում է, շատ պարզ բացատրություն ունի: Կոլուբոսի առաջին ճանապարհորդությունը, նրա հույսերին հակառակ, ավարտվեց տնտեսական կրախով: Նա ոչ միայն չգտավ թագուհուն խոստացած ոսկին, այլ նաև կորցրեց իր նավերի մեծ մասը, նա չկարողացավ բերել հսկայական արժեք ունեցող իր հայտնագործության ոչ մի ապացույց, և ընդհանրապես` ոչինչ, որ կարողանար արդարացնել այդքան երկար ու թանկ ճամփորդությունը:
Էլդորադոյի մասին լեգենդը ամենագեղեցիկը, զարմանալին ու վճռականն էր մեր պատմության համար: Այդ երևակայական երկրի որոնումների ժամանակ կոնկիսադոր Գոնգալու Խիմենես դե Կեսադան նվաճեց համարյա կեսը նրա, ինչն այսօր հանդիսանում է Կոլուբիան, իսկ Ֆրանսիսկո դե Օրելյանան հայտնագործեց Ամազոնը: Ինչն առավել ֆանտաստիկ է, նա հայտնագործեց գետը` նավարկելով վերին հոսանքից դեպի գետաբերանը, մի ուղղությամբ, որը հակառակ է այն ձևին, որով սովորաբար հայտնագործվել են բոլոր գետերը: Սակայն Էլդորադոն հանելուկ կմնա բոլոր ժամանակների համար: Ճիշտ այդպես էլ ոչ ոք կարծես թե ոչինչ և երբեք չի իմանա այն տասնմեկ հազար գուանակոների մասին, որոնք` յուրաքանչյուրը 100 ֆունտ ոսկու բեռով, մի անգամ ուղարկվել էին Կուսկոյից, որպեսզի վճարեն ոմն Ատուալպե կառավարչի տուրքը, բայց այդպես էլ չժամանանեցին նշանակված կայանը: Կոնկիսադորների նմանատիպ դյուահավատությունը ամբողջովին բացատրելի է, եթե հիշենք այդ դարում թագավորող մետաֆիզիկական տենդը և գրական ջերմախտը, որոնցով համակված էին ասպետական վեպերը: Գուցե միայն դրանով են բացատրելի Ալվարո Նունեսա Կաբես դը Վակի արտասովոր արկածները, որոնց նապատակը ավելի ազնիվ ու պոետական էր, քան Էլդորադոյի ոսկին: Նրա արշավախումբը որոնում էր հավերժական երիտասարդության աղբյուրը:
… Ամենալուրջ խնդիրներից մեկը, որը գրականության առաջ դնում է մեր անսահման իրականությունը, բառերի անհամապատասխանությունն է: Երբ մենք խոսում ենք գետի մասին, եվրոպացի ընթերցողը ունակ չէ պատկերացնել ավելի ահռելի գետ Դանուբից բացի, որի երկարությունը 2850 կմ է: Նրա համար դժվար է պատկերացնել Ամազոնի ռեալությունը (որի երկարությունը ավելի քան 7000 կմ է), մինչև այն չնկարագրվի: Երբ մենք գրում ենք «ամպրոպ» բառը, եվրոպացիները պատկերացնում են ամպրոպն ու կայծակը, բայց նրանց համար դժվար է երևակայել, թե ինչ երևույթ մենք նկատի ունենք: Նույնը կատարվում է «անձրև» բառի հետ: Անդերում, ֆրանսիացի Ժավյե Մարիմիրի վկայությամբ, հորդառատ անձրևները անդադար թափվում են 5 ամիս: «Նրանք, ովքեր չեն տեսել այդպիսի ամպրոպներ,- գրում է նա,- չեն կարող պատկերացնել դրանց կատաղիությունը: Անթիվ ժամեր դրանց հաջորդում են կայծակները, և մթնոլորտը դողում է անվերջ որոտներից, որոնց արձագանքում են անհամար լեռները»: Դժվար է սա համարել վարպետորեն արված նկարագրություն, բայց բավարար է, որ ամենաթերահավատ եվրոպացին ցնցվի ահից:
Որպեսզի լիովին պատկերացվի մեր իրականության ողջ անսահմանությունը, մենք ստիպված պետք է ստեղծենք նոր բառեր: Դրա անհրաժեշտությունը հավաստում են անթիվ օրինակներ: Հոլանդացի ճանապարհորդ Ֆ.-Վ. Ապ դե Գրաֆֆը, ով այս հարյուրամյակի սկզբին հետազոտել է Ամազոնի գետաբերանը, գրել է, որ նա գտել է այնպիսի տաք աղբյուրներ, որոնց մեջ իջեցված ձուն եփվում էր ընդամենը 5 րոպեում և, որ որոշ տեղերում բավական է ամբողջ ձայնով ասել ինչ-որ բան, որ հեղեղ սկսվի: Ինչ-որ տեղ Կարիբյան ավազանի կոլումբիական ծովափին ես հանդիպեցի մի մարդու, ով անձայն աղոթում էր կովի առաջ: Կենդանու ականջներում որդեր կային: Երբ նա ավարտեց աղոթքը, ես տեսա, թե ինչպես կովի ականջներից թափվեցին սատկած որդերը: Այդ մարդը հավաստիացնում էր, որ ինքը կարող է նմանատիպ կուրսեր անցկացնել տարածության վրա ևս, դրա համար բավական է նկարագրել կենդանուն և տեղը, որտեղ գտնվում է այն: 1902 թվականի մայիսի 8-ին արթնացավ Մարտինիկեի Պելե հրաբուխը: Այն մի քանի րոպեում ավերեց Սենտ Պիեռ նավահանգիստը` լավայի տակ թաղելով քաղաքի 30 հազար բնակիչների, բացառությամբ մեկի` Լյուդգար Սիլվարիսի, որն այդ քաղաքի միակ բանտարկյալն էր: Նրան փրկեցին բանտախցի ամուր պատերը, որոնք կառուցվել էին այնպես, որ նա չկարողանա փախչել:
Ինձ անհրաժեշտ կլինեն բազմաթիվ հատորներ Մեքսիկայի անհավանական իրականությունը նկարագրելու համար: Ես արդեն 20 տարի է` ապրում եմ այստեղ, և մինչև այժմ բազմաթիվ ժամեր եմ անցկացնում` դիտելով սափորում թռչկոտող ունդերին: Դրական ռացիոնալիստներն ինձ ասացին, որ ունդերի այսպիսի մոբիլությունը բացատրվում է նրանով, որ դրանց մեջ բնակություն են հաստատել կենդանի թրթուրները: Հրաշքն այն չէ, որ ունդերը շարժվում են և ոչ էլ այն, որ նրանց մեջ թրթուրներ կան, այլ այն, որ թրթուրները հատկապես տեղավորվել են ունդերի մեջ, որպեսզի կարողանան թռչկոտել:
Աներևակայելի իրականությունը իր առավելագույն հզորությանն է հասնում Կարիբյան կղզիների վրա: Այստեղ նախնական տարրերին` պարզունակ միֆերին և մոգերի հավատալիքներին միահյուսվել են մշակույթների այնքան առատ շերտեր: Այս ամենը միաձուլվել է մոգական միասնության մեջ, որի գեղարվեստական առատությունը պարզապես անսպառ է: Միաժամանակ խառնուրդը հաջող կերպով համեմված է աֆրիկյան հզորությամբ և զայրույթով: Աշխարհների այս խաչմերուկում կոփվել է անսահման ազատության զգացումը, առանց աստծո և օրենքի ռեալությունը, որտեղ ցանկացածը և ամեն մեկը ենթադրում է, թե ինքը կարող է անել ամեն ինչ: Գողերը հանկարծ իրենց արքաներ են կարծում, վռնդվածները` ծովակալներ, իսկ կուրտիզանուհիները` նահանգապետի կին: Եվ հակառակը:
Ես ծնվել և մեծացել եմ Կարիբյան ծովափին: Ես գիտեմ այս աշխարհը, յուրաքանչյուր երկիրը, յուրաքանչյուր կղզին, և ահա, թե ինչն է ամենից շատ հիասթափեցրել ինձ. ինձ հետ չպատահեց ոչինչ, որ ավելի սարսափելի լիներ իրականությունից, ոչ էլ ես կարողացա այդպիսի մի բան հորինել: Առավելագույնը, ինչին ես ընդունակ էի, փոխել իրականությունը բանաստեղծական միջոցներով, և այնուամենայնիվ, իմ գրքերից ոչ մեկում չկա մի տող, որը չհաստատվի փաստերով: Իրականությունը փոխելու իմ փորձերից մեկը խոզի պոչն է, որ այդքան անհանգստություն պատճառեց Բուենդիանների ընտանիքին «Հարյուր տարվա մենություն» գրքում: Ես կարող էի հորինել ցանկացած բան, սակայն ինձ թվում էր, թե նորածնի համար հորինած խոզի պոչը ամենաքիչը կհամընկնի իրականության հետ: Սակայն հենց որ վեպը հայտնի դարձավ երկու Ամերիկաների տարբեր մասերում, սկսեցին երևան գալ պոչ կրողների խոստովանությունները: Բարանկիլեում մի երիտասարդ հայտարարեց այդ մասին թերթով: Նրա հայտարարությունն այս առիթով ավելի զարմանալի էր, քան ինքը` պոչիկը: Նա ծնվել է պոչիկով, բայց երբեք չի ցուցադրել այն ոչ ոքի, քանի դեռ չի կարդացել «Հարյուր տարվա մենությունը»: «Ես չէի ցանկանում այդ մասին ոչ մեկի պատմել, որովհետև ամաչում էի,- ասել է նա:- Բայց հիմա վեպը կարդալուց և դա ընթերցողներին լսելուց հետո հասկացա, որ պոչը կատարելապես բնական բան է»: Շատ չանցած` մի ընթերցող ինձ ուղարկեց թերթի կտրվածք, որտեղ խոսվում էր սեուլցի մի աղջկա մասին, ով նույնպես ծնվել էր պոչիկով, բայց վեպում իմ արած ենթադրությանը հակառակ, աղջկա պոչիկը կտրել էին, և նա կենդանի էր մնացել:
«Նահապետ աշուն»-ի նախապատրաստական փուլը ամենաբարդն էր իմ գրական փորձում: Համարյա 10 տարի ես կարդացի ամեն բան, ինչ կարողացա գտնել լատինամերիկյան բռնապետների և հատկապես նրանց մասին, ովքեր իշխել են Կարիբյան ավազանում, որպեսզի գիրքը որքան հնարավոր է քիչ հիշեցներ կյանքը: Սակայն յուրաքանչյուր քայլը հիասթափություն եղավ: Վենեսուելական բռնապետ Խուան Վիսեատե Գոնեսն օժտված էր այնպիսի ինտուիցիայով, որը չեզոքացնում էր ցանկացած մոգական շնորհ: Հայիթյան բռնապետ դոկտոր Դյուվալյեն արտաքսեց երկրից բոլոր սև շներին, որովհետև նրա թշնամիներից մեկը, փորձելով փրկվել հետապնդումից, դիմակավորվեց սև շան մորթով: Մեր Անտոնիո Լոպես դե Սանտանան թաղեց սեփական ոտքը` թաղման արարողությունն ուղեկցելով ճոխ մեծարանքներով: Լոպե Ագիրրեի կտրված ձեռքը գետը նետեցին, և ով տեսնում էր այն, սարսափից դողում էր` ենթադրելով, թե ձեռքը դեռ ի վիճակի է թափակարել դաշույնը: Անաստասիո Սոմոսա Գարսիան ուներ գազանանոց` թեթև ցանցով բաժանված վանդակներով: Վանդակի մի մասում վայրի գազաններն էին, իսկ մյուսում` Սամոսայի քաղաքական հակառակորդը: Մաքսիմելյան Էռնանդո Մարտինեսը (սալվադորյան բռնապետ-աստվածաբան) հրամայեց փողոցային բոլոր լապտերներին կարմիր թղթե թասակներ հագցնել, որպեսզի հաղթահարվի կարմրուկի համաճարակը:: Նա օգտագործում էր ճոճանակ, որը պահում էր ուտելիքների վրա ճաշելուց առաջ, որպեսզի որոշի` թունավորվա՞ծ է, թե՞ ոչ: Մորասանի արձանը, որ մինչ օրս էլ կանգնած է Տեգուսիգալաեում, իրականում մարշալ Նեյինն է: Երբ պաշտոնական անձիք ժամանեցին Լոնդոն, որպեսզի պատվիրեն անհրաժեշտ արձանը, եկան այն եզրակացության, որ ավելի էժան է գնել պահեստում մոռացված արդեն պատրաստի արձանը, քան պատվիրել Մորասանինը…

ՄԱՐԿ ՏՎԵՆ

28 Փտր

ԿԱՆԱՆՑ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Հարգելի խմբագրություն,
Ես կարդացի իրավահավասարություն պահանջող հանրագիրը ստորագրած կանանց երկար ցուցակը (200 անուն) և, ինչպես ընտանիքի ամուսին ու հայր, պիտի վճռական բողոք արտահայտեմ ընդդեմ այդ գործի: Միանգամայն աննպատակահարմար է կանանց ձայնի իրավունք տալը, և դժվար թե լավ բան ստացվի, եթե նրանց թույլատրվի զբաղեցնել պետական պաշտոններ: Դուք, ինչպես և ես, հասկանում եք, որ եթե նրանց իրավունք տրվի, ապա անդորրի մի սպասեք: Նրանք երկիրը կհասցնեն անկման: Կանայք սիրում են կրքոտությամբ զբաղեցնել ամեն կարգի պաշտոններ: Նրանց դուր է գալիս կոչվել «Միսիս Սմիթ` բարեգործական ընկերության նախագահ», կամ` «Միսիս Ջոունս` սովյալ հնդկացիներին օգնող միջազգային ասոցիացիայի քարտուղար», կամ թե` միսիս այսինչ` այսինչ միության գանձապահ: Նրանց ամենից շատ գայթակղում է մեծարանքը, և այսպես ուղղակի արբենում են մեծաշուք կոչումների դյութիչ հնչյուններով: Նրանք հավերժ ձևավորում են ամեն տեսակի բարեպաշտական ընկերություններ ու միություններ, որպեսզի հետո ծեծկռտուք սարքեն նախագահական տեղի համար: Նրանք այնքան են սիրում զբաղեցնել պատվավոր պաշտոններ, որ պատրաստ են նույնիսկ անվճար ծառայել: Իսկ տվեք նրանց ձայնի իրավունք և թեկուզ մեկ անգամ բաց թողեք օրենսդիր մարմնում, այնժամ կտեսնեք` ինչ կկատարվի: Նրանք կտարվեն իրենց նոր գործունեությամբ, ձեզ համար կհիմնեն հազարավոր նոր ընկերություններ, և հարկատուներին կներկայացնեն այնպիսի հաշիվ, որ կցնցի ձեր զգացմունքները մինչև ձեր գրպանի խորքը: Պետական բյուջեի առաջին իսկ նախագիծը ձեզ կհասցնի սպիտակ տենդի: Հաստիքների սովորական կարգացուցակի փոխարեն (դատավորներ, պետքարտուղար, նախարարներ, գերագույն դատարանի գրագիր),- դուք կստանաք ահա մոտավորապես այսպիսի տարեկան նախահաշիվ.
Բարեգործական ընկերության նախագահուհի- 4 հազ. դոլար,
Նախագահուհու տեղակալներ (յուրաքանչյուրին)- 2 հազ. դոլար,
Կանանց համատեղ աղոթքների միության նախագահուհի- 3 հազ. դոլար,
Պոունի ցեղի մոտ անգրագիտության վերացման ընկերության նախագահուհի- 4 հազ. դոլար,
Էսկիմոսների շրջանում գեղեցիկ գրականության տարածման կանանց ընկերության նախագահուհի- 5 հազ. դոլար,
Կրինոլինների դեպարտամենտում նորաձևության գլխավոր օրենսդրուհի- 10 հազ. դոլար,
Կեղծամների դեպարտամենտում նորաձևության գլխավոր օրենսդրուհի- 10 հազ. դոլար,
Կանանց սանրվածքի համար երիժնակի յուղի գծով գլխավոր տեսչուհի- 10 հազ. դոլար,
Կապագլխարկների և գլխարկների դեպարտամենտում գլխավոր օրենսդիր- 50 հազ. դոլար:
Անիշխանություն ու քաոս` ահա թե ինչ կբերի այդպիսի նախահաշիվը: Միսսուրի նահանգում չի մնա ոչ մի կին, որ դեն չնետի ամեն ինչ հանուն Կապագլխարկների և գլխարկների դեպարտամենտում օրենսդրուհու պաշտոնի: Եվ, ի տարբերություն տղամարդկանց, որոնք եթե քննադատում են, ապա միայն իրենց նախորդների քաղաքական սխալները, կանայք կնետվեն քրքրելու հակառակորդի ողջ անձնական կյանքի պատմությունը: Ես գոնե գիտեմ նրանց ցեղը: Իմ կինը ճիշտ այդպիսին է:
Երեք օր չի անցնի նախընտրական արշավի սկզբից, և արդեն որոտաձայն կհայտարարեն, որ մեր ողջ նահանգում գոյություն չունի մի կին, որը կարող է «տիպար» հանդիսանալ: Իսկ դուք կարծում եք հաճելի՞ է ինձ համար լսել այդպիսի ակնարկ, եթե դա պիտի վերաբերի նաև իմ կնոջը: Իսկ ընդդիմության թեկնածուհիների՞, դե նաև ուրիշների համա՞ր: Անկեղծ ասած, ես ինքս էլ գիտեմ, որ իմ կյանքի ընկերուհին բոլորովին էլ տիպար չէ, հատկապես կրոնի հարցերում, բայց ես ամենևին չեմ ցանկանում, որ քաղաքական արշավի ժամանակ այդ մասին բոլորն իմանան: Ազնվորեն ասած, ես չգիտեմ, որ այդպիսի կինը, ինչպիսին իմն է, կարող է ապագայում տաղանդներ հանդես բերել, թեև, ով գիտե, եթե նա զբաղվի ինքնակատարելագործմամբ, ապա գուցե նաև ապագայում դառնա այլոց համար կանթեղ, բայց ես միայն վախենում եմ, որ այդ կանթեղը բավականին շատ է ծխահարելու: Ոչ, ես մնում եմ իմ կարծիքին: Կանանց մասնակցությամբ ընտրարշավը մեզ սպառնում է աղետով:
Ահա, պատկերացրեք, պերճաշուք ջահերով երթ` այսպիսի ցուցապաստառներով ու կարգախոսներով.
«Ոչ ոք, ինչպես Ռոբբինսը: Քվեարկեք Սալլի Ռոբբինսի օգտին` միակ բարեգործ թեկնածուն այդ պաշտոնում»:
«Առաքինություն, համեստություն, հայրենասիրություն: Թող մեծ ազգը պաշտպանի Մերի Սենդերսին` բարոյականության և առաջադիմության ջատագովին, անբասիր վարկի տեր միակ թեկնածուին»:
«Քվեարկեք Ջուդի ՄաքԳիննիսի` անկաշառի օգտին: Ինը երեխաների մայր: Իններորդը` կրծքի երեխա»:
Ընտրության օրը ամուսինը կհարցնի դայակին.
— Ի՞նչ է պատահել փոքրիկին:
Իսկ սա կպատասխանի.
— Փոքրիկի՞ն: Դե նա առավոտից այնպես տկար է:
— Իսկ ու՞ր է չքվել մայրը:
— Գնացել է Սալլի Ռոբբինսի համար քարոզչության:
Կամ էլ ահա թե ինչպես կզրուցեն տիկնայք` աղախին վարձելիս.
— Ճաշ եփել կարողանու՞մ ես:
— Կարողանում եմ:
— Իսկ լվացք անե՞լ:
— Կարող եմ:
— Իսկ տուն հավաքե՞լ:
— Դա էլ եմ կարողանում:
— Լավ, իսկ ու՞մ ես ձայնդ տալու գլխարկների գծով ամենագլխավորի ընտրություններին:
— Ջուդի ՄաքԳիննիսին:
— Ի՞նչ: Դուրս իմ տնից…
Կանայք խառնվում են քաղաքական քննարկումներին, փոխանակ քննարկեն տարազները, թողնում են տնային գործերը, որպեսզի գնան ու խմեն թեկնածուների հետ: Ամուսինները ստիպված են դայակություն անել նորածիններին, մինչ իրենց կանայք վազվզում են ընտրական տեղամասերում: Իսկ գլխավորը, նահանգապետի ընտրություններում գեղեցիկ, շքեղ բեղերով թեկնածուն առանց դժվարության կհաղթի անբարետես, թեև ավելի խելացի մրցակցին: Իսկ պատանյակը, որ կարողանում է գեղեցիկ վալս պարել, ավելի շուտ կդառնա ոստիկանապետ, քան խելացի, էներգիայի ու կամքի տեր տղամարդը:
Ըստ երևույթին յուրաքանչյուրը, ով թերթում գրքում է «ժողովրդի բարօրության» մասին, առաջին հերթին նկատի ունի անձնական հետաքրքրությունները, և ես այստեղ բացառություն չեմ: Այո, ես չեմ ցանկանում ընդլայնել կանանց իրավունքները: Իմ կինն առանց այդ էլ զբաղեցնում է 19 պաշտոն բոլոր այդ գրողի տարած կանանց ընկերություններում` ինձ վրա բարդելով իր ողջ գրասենյակային հոգսը: Իսկ եթե մենք դեռ նրա համար քաղաքականություն ներթափանցելու հնարավորություն էլ ստեղծենք, այն ժամանակ կինս այնտեղ էլ անկասկած կցանկանա ինչ-որ պաշտոն ստանալ, թեկուզ և հիմարագույնը: Այն դեպքում ես կորած եմ: Նա ի վերջո գլուխը կկորցնի, և նույնիսկ այն միակ պարտավորությունը, որից ես մինչև այժմ խույս եմ տվել, նույնպես կընկնի ինձ վրա, և դա արդեն իմ ընտանիքի համար կործանում կլինի: Ախր ես որպես կերակրող բոլորովին բանի պետք չեմ:
Անկեղծորեն Ձեր` Մարկ Տվեն:

Կասկածելի համերաշխության պտուղները

28 Փտր

Այսօր Լիբիայում իրադարձությունները զարգանում են այնպիսի աղետալի արագությամբ, որ որևէ իրավիճակ արձանագրելուց հետո անմիջապես անհրաժեշտություն է ծագում վերանայել ստեղծված կացությունը նոր դեպքերի լույսի ներքո: Ընդամենը հաշված օրեր պահանջվեցին, որպեսզի այդ երկրում խաղաղ ցույցերը վերաճեին արյունալի խռովության, մի բան, որից գուցե և հնարավոր լիներ խուսափել, ինչպես դա պատահեց «արաբական հեղափոխությունների» հորձանքի մեջ ընկած որոշ երկրներում: Հասկանալի է, որ ցանկացած իշխող վարչակարգի պատասխանը հանրային ընդվզումներին նախ և առաջ պիտի լիներ զսպման մեխանիզմների գործադրումը: Եվ միայն այն բանից հետո, երբ ակնհայտ է դառնում, որ անհավասար են ուժերը, ներգործման ազդակներն իրենց սպառվել են, իսկ ընթացքը դուրս է գալիս վերահսկողությունից, վրա է հասնելու ընտրության պահը:
Ցավոք, Լիբիայում նման բան չկատարվեց: Այստեղ շրջանցվեց «անցումային փուլը»` հենց սկզբից ձեռք բերելով այնպիսի բնույթ, ինչն այլ կերպ անհնար է անվանել, քան իսկական քաղաքացիական պատերազմ: 40 տարի շարունակ երկիրը ղեկավարող գնդապետ Մուամար Քադաֆիի համար այդ վճռական պահին այլընտրանքը բացառվում էր: Եվ բացառվում էր ոչ միայն իր մեղքով:
Աշխարհի վերաբերմունքն ու արձագանքը Լիբիայում ծայր առած հուզումներին չունեցավ այն ճկուն մաևրումների բնութագիրը, ինչն այս կամ այն կեպ պահպանվում և դրսևորվում էր նախորդած իրադարձությունների ժամանակ: Քադաֆին Մուբարաք չէր, որին կարելի էր հրավիրել Գերմանիա` բուժման: Քադաֆին նույնիսկ Թունիսի նախագահ Բեն Ալիի բախտին չարժանացավ, որին քաղաքական ապաստան կտային հարևան երկրներից որևէ մեկում: Աշխարհը որոշեց, որ Քադաֆին օրենքից դուրս է` դրանով իսկ բաց անելով դեպի ծայրահեղության գնալու նրա ճանապարհը և յուղ լցնելով արդեն բորբոքված կրակի վրա:
ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման, որն այլ պարագայում որևէ բռնապետի կոչ կաներ երկխոսության գնալ ընդդիմության հետ կամ երկրում բարեփոխումներ իրականացնել, այս անգամ անհրաժեշտ համարեց հրապարակայնորեն Քադաֆիից պահանջել` անհապաղ հրաժարական տալ։ «Եթե առաջնորդը իշխանությունը կարողանում է պահել միայն սեփական ժողովրդի նկատմամբ զանգվածային բռնություններ գործադրելու օգնությամբ, ապա դա նշանակում է, որ նա կորցրել է իր լեգիտիմությունը և պետք է հրաժարական տա»,- ասաց Օբաման, ինչից հետո Միացյալ Նահանգները միակողմանի սանկցիա կիրառեց Լիբիայի կառավարության նկատմամբ ու խզեց դիվանագիտական հարաբերությունները այդ երկրի հետ:
Պաշտոնական Լոնդոնն իր հերթին որոշեց Լիբիայի առաջնորդին և նրա որդիներին զրկել Մեծ Բրիտանիայի տարածքում դիվանագիտական անձեռնմխելիությունից և ավելի քան 5 միլիարդ դոլարի ակտիվներից` կոչ անելով Քադաֆիին վայր դնել իր լիազորությունները։ «Գնդապետի հեռանալու ժամանակն է»,- հայտարարեց այդ երկրի արտգործնախարարը։
Եվրոպական Միության երկրները շատ արագ համաձայնության եկան Լիբիայի նկատմամբ պատժամիջոցների մի ամբողջ փաթեթ կիրառելու հարցում: Համաձայն այդ միահամուռ որոշման, արգելք էր սահմանվում դեպի Լիբիա զենք-զինամթերքի մատակարարումների վրա, ինչը, ըստ ԵՄ-ի, կարող էր օգտագործվել բողոքի ալիքը զսպելու համար: Բացի այդ, այս տարածքում էլ սառեցվեցին նախագահ Մ. Քադաֆիի ու նրա հարազատների բանկային հաշիվները:
Հետո հերթը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդինն էր, որը միաձայն բանաձև ընդունեց Լիբիայի ղեկավարության նկատմամբ միջազգային պատժամիջոցների կիրառման մասին: «ՄԱԿ ԱԽ միջոցները կոչված են կասեցնելու Մուամար Քադաֆիի ռեժիմի հակառակորդների սպանությունները, դրանք նաև ենթադրում են էմբարգո` Լիբիայի հետ զենքի առևտրի վրա, լիբիական առաջնորդի հաշիվների սառեցում ու նրա, ինչպես նաև նրա ընտանիքի ու մերձավորների միջազգային այցերի արգելք»,- ասված էր այդ փաստաթղթում: Սրա հետ մեկտեղ Անվտանգության խորհուրդը պատմության մեջ առաջին անգամ միաձայն դիմեց Հաագայի Միջազգային դատարանին՝ մարդու իրավունքների ոտնահարման աղաղակող փաստերի առնչությամբ։
«Թեև այս փաստաթուղթը ինքնին չի կարող կանգնեցնել արյունահեղությունը Լիբիայում, այդուամենայնիվ, այն խիստ կարևոր որոշում է, որն արտահայտում է միջազգային համայնքի համախմբված դիրքորոշումը»,- ավելի ուշ պիտի հայտարարեր ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղար Բան Կի–մունը` բացահայտելով իրենց գործադրած ջանքերի իսկական էությունը: Ստացվում էր այնպես, որ միջազգային հանրության միասնությունն ավելին արժեր, քան լիբիացու արյունը:
Հերթական անգամ հարկ է լինում բախվել մի խնդրի, որը երկու դեմք ունի: Մի կողմից միջազգայնորեն ընդունելի սկզբունքներն են և հումանիստական մոտեցումները, իսկ մյուս կողմից մերկ իրականությունն է` շատ ավելի առարկայական և շատ ավելի կենսական: Երես դարձնել այդ ամենից` ոչ միայն պիտի նշանակեր զբաղվել ինքնախաբեությամբ: Դա նախ և առաջ պիտի նշանակեր այրել նահանջի բոլոր կամուրջները և փաստացի պարտադրել մեկուսացում, այնպիսի մի կացություն, որն արդեն իսկ հարկադրում էր դիմել ծայրահեղ միջոցների: Եվ հենց դա էլ կատարվեց Լիբիայի պարագայում: Քադաֆին հազիվ թե վարվեր այլ կերպ, քան վարվում է այժմ` ծուղակն ընկած գազանի կատաղությամբ հաշվեհարդար տեսնելով բոլորի հետ անխտիր:
Որքան էլ տարօրինակ թվա, այնուամենայնիվ Թուրքիայն այն քչերի շարքում էր, ովքեր Լիբիայի դեմ պատժամիջոցների վերաբերյալ ընդունված որոշումից անմիջապես հետո դատապատարտեցին ՄԱԿ-ի բանաձևը: Իսկ այդ երկրի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը նույնիսկ հայտարարեց, որ «դրանից ավելի շատ կտուժի Լիբիայի ժողովուրդը, քան ինքը` Մուամար Քադաֆին»: Նա նաև հավելեց, որ միջազգային հանրությունն ավելի շատ հետաքրքրված է լիբիական նավթով, քան այդ երկրի ժողովրդի ճակատագրով:
Ակամա մտաբերում ես հայկական ասացվածքը. «Երբ եզն ընկնում է, դանակավորները շատանում են»: Երկար տարիներ այս նույն` դատապարտող աշխարհը ներկա համերաշխությունից ոչ պակաս համերաշխ հանդուրժողականություն էր դրսևորում Քադաֆիի ու նրա ռեժիմի նկատմամբ` առանձնապես չմտահոգվելով ոչ ժողովրդավարության բացակայության, ոչ նրա իշխանության լեգիտիմության մասին: Շատ անգամներ էր Քադաֆին դաժան հաշվեհարդար տեսել ներքին հակառակորդների ու ընդդիմախոսների հետ, բայց ամեն անգամ այդ պղտոր ջրից չոր էր դուրս եկել: Իսկ հիմա փոխվել են պահանջները, ուրիշ են նպատակները և հանուն այդ մեծ նպատակների մի քանի հազար լիբիացու կյանքը ոչինչ չարժե: Այսպես են կարծում նրանք, ովքեր պատրաստ են ճաշակել իրենց կասկածելի համերաշխության պտուղները:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԼԱՐԱԽԱՂԱՑԸ

28 Փտր

Լարախաղացը երկու սյուներից պարան կապեց ու ասաց.
— Ես կարող եմ երկու ոտքով քայլել պարանի վրա:
— Չես կարող,- ասացին հավաքված մարդիկ:
Լարախաղացը վեր մագլցեց ու վազ տվեց պարանի վրայով: Մարդիկ տեսան ու զարմացան:
— Ես կարող եմ մի ոտքով քայլել պարանի վրա,- ասաց լարախաղացը:
— Չես կարող,- չհավատացին մարդիկ:
Իսկ լարախաղացը նորից բարձրացավ ու մեկ ոտքով ցատկոտեց պարանին: Մարդիկ տեսան ու զարմացան:
— Ես կարող եմ առանց որևէ ոտքի քայլել պարանի վրա,- ասաց լարախաղացը:
— Չես կարող,- հակառակվեցին մարդիկ:
Լարախաղացը վեր բարձրացավ, կանգնեց, երկու ոտքերը կտրեց պարանից, ներքև ընկավ ու մեռավ:
Մարդիկ տեսան, զարմացան և համոզվեցին, որ անսահման են մարդկային հնարավորությունները:

Հովիկ Չարխչյան

ՓՈՍԸ

28 Փտր

Լինում է, չի լինում, մի քանի տարեկան մի մարդ է լինում, որի տարիքն այս պատմության հետ ոչ մի կապ չունի: Մի անգամ այս մարդու գլխին մի մեծ փորձանք է գալիս. ընկնում է փոսը: Փոսը այս պատմության հետ ոչ մի կապ չունի, բայց քանի որ մարդն ընկել է, հո չե՞նք կարող դրա մասին լռել: Շատ է չարչարվում այս մարդը, բայց դուրս գալ չի կարողանում: Մեծ բազմություն է հավաքվում նրա շուրջը: Բազմությունը այս պատմության հետ ոչ մի կապ չունի, բայց մենք նրանց հո չե՞նք կարող անտեսել: Շատերն են փորձում օգնել դժբախտ մարդուն, բայց ոչինչ չի ստացվում: Ու այդ ժամանակ փոսին է մոտենում փողկապ կապած մի մարդ: Փողկապը այս պատմության հետ ոչ մի կապ չունի, պարզապես փողկապավոր մարդը սկսում է մխիթարանքի խոսքեր ասել: Շատ է հուզվում փոսի մեջ ընկած մարդը: Այնքան է հուզվում, որ արտասվում է ոչ այն է ուրախությունից, ոչ այն է տխրությունից: Արտասուքն էլ, ինչպես գիտեք, հենց այնպես չի գալիս:
Իսկ այս պատմությունը գալիս է ասելու, որ քայլելիս ոտքի տակ նայել է պետք:

Հովիկ Չարխչյան

%d bloggers like this: