Պահոց | 5:11 ե.

ԷԴՄՈՆ ԺԱԲԵՍ

10 Փտր

Մի վստահիր նրանց, ով հռետորություն է անում ամբոխի առաջ` նրանց, ովքեր, խոսքը տեղ հասցնելու համար, համախոհների ամբոխի կարիք ունեն:
Նրանք քեզ դեմքով երբեք չեն ճանաչի:
Նրանք մեկեն իրենց տարեգրքերից ջնջում են քո տաղտկալի անունը՝
Գրչի մի շարժումով:
Արտահայտել մեզ պետք է մեն-միակը, սակայն որքան խոչընդոտներ, որպեսզի դա հաջողվի:
«Մի ափի երազանքը` մյուս ափն է»,- ասում էր նա:

* * *
— Ուսուցիչ,- դիմեց աշակերտը,- ես հանդուգն հարց ունեմ: Այդ պատճառով ամաչում եմ հարցնել: Ի՞նչ է իմաստունը:
— Իմաստունը նա է, ով վստահ է: Ոչինչը բովանդակում է Ամենայնը, ընդ որում, հարցապնդելով:
Նա է անհույս տգետ, ով չի գիտակցել այդ Ոչնչի պատրանքայնությունը:
Որպեսզի, օրինակ, պատկերացում կազմես ավազահատիկի մասին, դու պետք է նախևառաջ զննես մնացյալ ավազահատիկները, որոնցից այն չի զանազանվի` փորձել ընդգրկել ամբողջը` մի բուռ է` միակը առևանգելու ունայն ջանքով:
Ինչ հզոր է Ոչինչը, երբ պարզապես կենում է հանգստության մեջ:
Մենք հավիտյան չենք կարող անցնել արտահայտելիի դեգերող սահմանները:
Թշնամանքը աշխարհի և այլ մեկի հանդեպ, արդյո՞ք խավարի թանձրուկը չէ, որ խուլ է լույսի մշտատև կոչի հանդեպ:
«Ծիծաղելի փայտե սուսերիկը՝ ընդդեմ մենամարտի սրված դաշույնի»:

* * *
Ողջ կյանքը նրանք սպասում էին, այդ պատճառով չհասցրին ճանաչել իրենք իրենց:
Լավագույն դաշնակիցը նա է, ով, դեռևս քեզ մոտենալիս, արդեն լսում է սեփական քայլերում քոնի արձագանքները:
«Անընդհատ հեռանալով, դու ինձ ավելի ու ավելի ես մոտեցնում հենց ինձ»,- գրում էր մի իմաստուն:
«Մեզ հարազատացնում է թափառումը»:
Մտածելով ուրվագծել հորիզոնը, դու ծուղակ ես ստեղծում:
«Եթե նա քեզ հետ խոսում է ճշմարտության մասին, խոսքը տար գետի ջրի կողմը: Եթե նա խոսի գետի ջրի մասին, հարցրու, որտեղ է նա լողացել: Եթե նա ասի, թե որտեղ է լողացել, հարցրու, թե ինչ գույնի էր ջուրը: Եթե նա քեզ ասի ջրի գույնը, կեզրակացնես, որ նա միշտ հիմնվել է բացարձակի վրա, և կհասկանաս, թե ինչու էր քեզ ողջ կյանքում կրծում կասկածը»,- գրում էր իմաստունը:
Եվ այնուհետև` «Ճշմարտությունը Աստծո ձայնն է` հանդերձավորված ճշմարիտով և կասկածներով բոլորված»:
Արժե՞ արդյոք մահվանը պաղատել գթության համար, եթե մենք նախօրոք գիտենք, որ նրան չենք հանդիպելու:
«Մենք անբաժան ենք, քանզի խեղված ենք:
«Կնշանակի, մենք միայն մի ընտրություն ունենք` փոխվել կամ միավորվել»,- ասում էր նա:
Ընտրելը` իմ իրավունքն է:

Թարգմ. Վարդան ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ

Հարված գոտկատեղից ներքև

10 Փտր

Կարելի է վստահաբար ասել, որ փետրվարի առաջին տասնօրյակը այլ իրադարձություններով հանդերձ նշանավորվեց հատկապես Հայաստանի դեմ Wikileaks աղմկարար կայքէջի երկրորդ գրոհով: Ընդ որում, եթե առաջինի դեպքում հրապարակված փաստաթղթերը բովանդակային առումով առնչվում էին մեր երկրի արտաքին քաղաքական խնդիրներին, ապա այժմ թիրախը հանրապետության ներքին կյանքն էր, այն կյանքը, որի մասին ինքներս էլ շատ բաներ գիտենք, իսկ Wikileaks -ը եղածին հավելեց նոր մանրամասներ: Պետք է միանգամից ասել, որ սա այլ բան չէր, քան հարված գոտկատեղից ներքև, քանի որ եթե արտաքին աշխարհի հետ կապված մութ պատմությունները դեռ կարելի էր հերքել կամ ներկայացնել իբրև կողմնակի դիտորդի սուբյեկտիվ գնահատական, ապա ներքին կյանքում դա անելը շատ ավելի դժվար կլինի: Հատկանշական էր նաև այն, որ հայաստանյան թեման Wikileaks-ը որոշել էր վստահել իր գործընկեր Русский Репортер թերթին, և հենց վերջինս էլ հրապարկ հանեց մի շարք նոր գաղտնի փաստաթղթեր: Ընդհանուր առմամբ այս բացահայտումների խումբը ներկայացնում էր մեր երկրի վիճակը վերջին 4-5 տարիների ընթացքում: Ու թեև տարբեր աղբյուրներում խոսքը գնում էր առանձին վերցրած դեպքերի և իրադարձությունների մասին, սակայն արդյունքում ստացվում էր այն, ինչը կարելի է անվանել նույն բառակապակցությամբ, որը գործածել էին ամերիկացի դիվանագետները` «Բանդիտական Հայաստան»:
Ահա Երևանում ամերիկյան դեսպանատան գաղտնի նամակագրությունից մի էջ, որտեղ ՀՀ-ում ԱՄՆ նախկին դեսպան Ջոն Էվանսն իր մտահոգություններն է հայտնել երկրում գործազրկության պատճառով անչափահասների շրջանում մարմնավաճառության լայն տարածման վերաբերյալ: Ահա մեկ ուրիշը, որտեղ խոսքը է գնում թրաֆիքինգի զոհ դարձած կանանց մասին, և որոնց խնդրի առնչությամբ դեսպանը որոշում է քննարկում ունենալ ՀՀ Գլխավոր դատախազի հետ: Եվ ի՞նչ: Ըստ Էվանսի, դատախազը սկզբից փորձել է վիճարկել խնդրի իսկությունը, այնուհետ համաձայնել է գործով հետաքննություն սկսել, ինչն, իհարկե, չի սկսվել…
Մեկ այլ դիվանագետ`Հայաստանում ԱՄՆ ժամանակավոր հավատարմատար Ջոզեֆ Փենինգթոնն իր հեռագրում անդրադարձ է կատարել Հայաստանի տնտեսական իրավիճակին, ինչն, ըստ նրա, ավելի է ծանրացել համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի և քաղաքական անկայունության հետևանքով ու արտագաղթի պատճառ հանդիսացել: Ասվում է, որ նույնիսկ միջին դասի ներկայացուցիչներն այլևս հույսեր չեն կապում Հայաստանի ապագայի հետ և չեն հավատում, որ երկիրը կարող է դառնալ կայուն և բարգավաճող: 2008 թ. ապրիլին կազմված զեկուցագրի վերջում էլ նշվում է, որ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո երկիրը լքել է մոտ 1 միլիոն մարդ:
Wikileaks- յան շարքի ծանր մեղադրանքներից կարելի է համարել նորվեգական Aftenposten թերթի միջոցով հրապարակված նյութերը` ստացված Ադրբեջանում ԱՄՆ դեսպանատնից, որտեղ ադրբեջանական պնդումներն են այն մասին, թե իբր որոշ բարձրաստիճան քաղաքական և իշխանական պաշտոնյաներ, ներառյալ նախկին նախագահ Լ.Տեր-Պետրոսյանը, անձնական շահույթներ ունեն այս առևտրից: Մեկ այլ «շահույթի» ամբաստանություն էլ օրերս բաժին հասավ Վարդան Այվազյանին, ով, ըստ Wikileaks-ի հրապարակման, բնապահպանության նախարար եղած ժամանակ 3 մլն դոլարի կաշառք է պահանջել «Global Gold Corporation» ընկերությունից: «Մի՞թե ես նման եմ ապուշի, ով կաշառք կվերցներ»,- դրանից հետո հայտարարեց Վ. Այվազյանը` մոռանալով, որ սովորաբար ոչ բոլոր կաշառակերներն են ապուշներ և դա լավագույն փաստարկը չէ ներկայացված մեղադրանքը հերքելու համար:
Գալով փաստաթղթերի այն խմբին, որ վերնագրված էր «Բանդիտական Երևան», նախ ասենք, որ այս ոչ այնքան գեղարվեստական ստեղծագործության հեղինակը Հայաստանում ԱՄՆ ներկայիս դեսպան Մարի Յովանովիչն է, ով հարկ էր համարել Վաշինգտոնի իր գործընկերներին պատմել 2008-ի հոկտեմբերին տեղի ունեցած մի շարք քրեական դեպքերի մասին` կատարված Սպիտակում, Երևանում, Ստեփանավանում, և այդքանով հանդերձ Հայաստանի հյուսիսն անվանել արյունոտ: Դեսպանն անկեղծորեն նշում էր, որ անօրինականությունը նոր բան չէ Հայաստանում, հատկապես քաղաքական, տնտեսական և քրեական ոլորտներում: Չէր մոռացել ընդգծել, որ սկսել են հաճախակի դառնալ հարկահանների ու մաքսավորների սպանությունները, և ապա ողջ իրավիճակի համատեքստում նոր երևույթ էր համարել դիվանագետների և օտարերկրացիների վրա հարձակումները:
Նոր երևույթների մասով շատ ավելի անսպասելի ու հետաքրքրական էր տեղեկությունն այն մասին, թե ինչպես են բրիտանական ընկերությունները մութ գործարքների մեջ մտնում իրանական կազմակերպությունների հետ`շրջանցելով պատժամիջոցների սահմանափակումները, և դրանց մասնակից են դարձնում նաև հայկական կողմին: Այդ մասին էր գրել «The Daily Telegraph»-ը` վկայակոչելով Wikileaks-ին: Ըստ այդ փաստաթղթերի՝ ընկերությունները ինքնաթիռներ են տրամադրել իրանական Mahan Air ավիաընկերությանը, սակայն դա արել են Ինդոնեզիայում գրանցված «Հայաստանի կապույտ ավիաուղիներ»` Blue Airways of Armenia ավիաընկերության միջոցով: Ինքնաթիռները տրամադրվել են հայերին, որոնք էլ իրենց հերթին դրանք փոխանցել են Իրանի իսլամական հեղափոխության պահակազորին: (Հիշեցնենք, որ սրանից առաջ ԱՄՆ-ն Հայաստանին մեղադրում էր Իրանին բուլղարական զենք վաճառելու համար):
Նոր բացահայտումների չափաբաժինն, իհարկե, այսքանով չի ավարտվում: Սակայն եղածն էլ բավարար է մի որոշ ժամանակ հանրությանը զբաղեցնելու, նրա պահանջները բավարարելու իմաստով:
Բայց մինչ այդ Հայաստանում ամերիկյան դեսպանատունն իրեն ուղղված հարցումներին պատասխանեց, թե «Պետքարտուղարությունը նյութերի, այդ թվում գաղտնի փաստաթղթերի հնարավոր արտահոսքի վերաբերյալ մեկնաբանություններ չունի», և ապա պարզաբանեց, որ այդ փաստաթղթերը հաճախ արտաքին քաղաքականության նախնական ու ոչ ամբողջական պատկերն են ներկայացնում և առանձին վերցրած չեն կարող համարվել ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը ներկայացնող փաստաթուղթ:
Հայաստանի պատկան մարմիններն էլ իրենց հերթին որոշեցին տուրք տալ փրկարար լռությանը: Այն հարցին, թե ԱԳՆ-ն ինչպես կմեկնաբանի եղածը, այդ գերատեսչության մամլո խոսնակը պատասխանել էր. «WikiLeaks-ի հրապարակումների մասով մեր վերաբերմունքը արտահայտվել է հանրապետության նախագահի խոսնակի կողմից` դեռ երկու ամիս առաջ»: Հիշեցնենք, որ նախագահի խոսնակն էլ իր հերթին ասել էր ընդամենը հետևյալը. «Ես ձեռնպահ եմ մնում այլ երկրի ներքին գաղտնի փաստաթղթերի վերաբերյալ մեկնաբանություններից»:
Իհարկե, փաստաթղթերն ուրիշինն են, բայց խնդիրներն էլ հո մե՞րն են…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԴԵՍԱՆԿԱ ՄԱՔՍԻՄՈՎԻՉ

10 Փտր

ՄԻԱՅՆ ՀԱՎՔԵՐՆ ԻՆՁ ԱՐՁԱԳԱՆՔԵՑԻՆ

Երբ ամբողջ ձայնով օգնության էի ամենքին կանչում,
Միայն հավքերն ինձ արձագանքեցին
Եվ բարձունքներից իջան տագնապած…

Գուցե կարծեցին, թե տատրակն է դա
Գարնան մեջ թախծում,
Կամ ծիծեռնակն է տրտնջում այդպես,
Եվ կամ սարյակն է ճչում հուզմունքից…
Կամ գուցե բարի հավքերին թվաց,
Թե չար բազեն է մագիլներն իր սուր
Երգող թռչնակի մարմնի մեջ խրել:

Միայն հավքերն ինձ արձագանքեցին
Ու կրծքիս վրա իջան տագնապած
Ու իջան այնպես, ասես թե իջան
Այրվող բնի մեջ:
Գուցե կարծեցին, թե սիրտս իրոք
Թռչնակի ձագ է,
Որ մնացել է այրվող բնի մեջ…

ՅՈՒՍՈՒՖ ԻԴՐԻՍ

10 Փտր

…Նրանից, որ ապրում ենք, ավելի կարևոր է իմանալ, թե ինչու ենք ապրում: Որդը ոչնչացնելուց ավելի կարևոր է, որ մենք իմանանք որդի գոյության իմաստը՝ այն համարելով չարիք և բամբակը համարելով բարիք: Եվ եթե ոչնչացնենք չարիքը, և մնա միայն բարիքը, միգուցե մարդը սկսի կաղալ…
Ո՞վ է պատասխանատու, որ իմ հոգու ամենակարևոր մասնիկը չորացել և մահացել է: Ո՞վ է պատասխանատու, որ ես մի անգամ կորցնում եմ աղերսները և մնում մենակ աշխարհում, որի հետ չունեմ որևէ կապ: Փլվել է կամուրջը, որն ինձ կհասցներ դեպի այն, և սպառվել է կարեկցանքը, որով այն կապում էր ինձ և ջերմացնում էր ինձ իրենով, ու ես էլ ինձնով էի ջերմացնում իրեն: Ո՞վ է պատասխանատու, որ ես անվերջ զգում եմ, որ վիրավոր եմ, խոցված եմ, որ ես կորցրել եմ հանգստությունը:
Ես ասում եմ, թե ով է պատասխանատու, որովհետև պատասխանատվությունը մեծ է: Ոչ միայն դու, այլ դուք բոլորդ էլ պատասխանատու եք: Ես էլ եմ պատասխանատու: Եվ ինձ թվում է, որ ամենաշատը պատասխանատու է այն ուղին, որով մենք ապրում ենք: Միգուցե մեր ուղին սխալ է, միգուցե կյանքի ավելի լավ ուղի կա: Միգուցե կա մի ճանապարհ, որը թույլ է տալիս եղբայրներին լինել պարզապես եղբայրներ և թույլ չի տալիս, որ մայրը լքի իր որդիներին, և ոչ էլ որ որդիները հրաժարվեն իրենց հարազատներից…

«Երկրային կատակերգությունը» պիեսից

«ԿՈՂՄՆԱԿԻ ԱՆՁԱՆՑ ՄՈՒՏՔՆ ԱՐԳԵԼՎԱԾ Է»

10 Փտր

Քսենոֆոբիայի կամ ազգային անհանդուրժողականության նկատմամբ քաղաքակիրթ աշխարհի մերժողական վերաբերմունքը այդ աշխարհի դավանած արժեհամակարգի կարևորագույն դրույթներից մեկն է համարվում: Գոնե դրա մասին են հավաստում ամեն կարգի հռչակագրերը, օրենքները, սահմանադրություններն ու քաղաքական գործիչների ելույթները: Սակայն իրականությունը ոչ միշտ է հաշտ այն ամենի հետ, ինչ գրված է թղթի վրա, և լավագույն ցանկություններն էլ պահանջ ունեն ամրագրվելու շոշափելի ձեռքբերումներով: Ահա այստեղ է, որ խոսքի և իրականության տարբերությունը անանցանելի պատնեշի պես հառնում է` պարտադրելով մի նահանջ, ինչը ոչ այնքան մեղանչում է սկզբունքների առաջ, որքան վերագնահատման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված շեղում, օտար տարրի հանդեպ բնազդային և իմունիտետային գործոնների պատասխան ռեակցիա` հանուն սեփական անվտանգության, ինքնապահպանման, կենցաղակերպի, սովորույթների և իրավունքների անխաթարության:
Իսլամական աշխարհն անվիճելիորեն այսօր հանդիսանում է Եվրոպայի և ընդհանրապես Արևմուտքի զգուշավոր, կանխակալ վերաբերմունքի հիմնական բևեռներից մեկը` ծնունդ տալով մի երևույթի, որի մասնագիտական եզրույթը «իսլամաֆոբիա» բառն է: «Իսլամաֆոբիան» առաջին անգամ գործածվեց 1922թ. արևելագետ Էթյեն Դինեի կողմից` նրա հեղինակած «Արևելքը Արևմուտքի աչքերով» էսսեում: Դինեի ցանկությունն էր ոչ միայն պատկերել իսլամի հանդեպ արմատավորված բացասական վերաբերմունքը, այլև հիմնավորել, որ դա գոյություն ուներ Եվրոպայի և մահմեդական աշխարհի միջև դարավոր հակամարտությունների պատճառով` խաչակրաց արշավանքների ժամանակներից մինչև գաղութատիրության դարաշրջանը:
Հետո մի որոշ ժամանակ այդ ժխտողականության մասին կարծես թե մոռացել էին կամ հարկ էին համարում հնարավորինս շրջանցել անցանկալի նյութը: Սակայն, ինչպես պարզվեց, «Իսլամաֆոբիա»-ին վիճակված չէր հիշողությունից լիովին ջնջել: Այն վերստին քաղաքական բառապաշար մտավ 1997թ.` բրիտանական Runnymede Trust հետազոտական կենտրոնի հրապարակած «Իսլամաֆոբիա. մարտահրավեր բոլորի համար» զեկույցի շնորհիվ: Հատկանշական է, որ այս անգամ արդեն իսլամաֆոբիան բնորոշվում էր որպես իսլամի նկատմամբ իռացիոնալ, անբացատրելի վախ ու ատելություն, որը տարածված է հասարակության համարյա բոլոր շերտերում: Ըստ դիտարկման հեղինակների, այն արտահայտվում է հետևյալ կերպ. իսլամն ընկալվում է ոչ թե իբրև Արևմուտքից տարբեր, այլ նրանից հետամնաց քաղաքակրթություն, իսկ մահմեդական մշակույթը` դոգմատիկ, քարացած, այլ դրսևորումների հանդեպ թշնամական, կնատյաց և օտարների համար սպառնալիք պարունակող երևույթ:
«Անբացատրելի» բառն այստեղ թերևս այնքան էլ տեղին չէ, քանզի ակնհնայտ է, որ յուրաքանչյուր ոք դրա համար ուներ ինչպես իր բացատրությունը, այնպես էլ հիմնավոր պատճառները: Եվ եթե նույնիսկ մասամբ ընդունենք, որ տվյալ պարագայում նշանակալի դեր էր խաղում այսպես կոչված
«հետերոստերեոտիպը» (այլ ազգերի մասին որևէ կոնկրետ ազգի մոտ գոյություն ունեցող կարծրացած պատկերացումը), ապա դրանից ոչ պակաս որոշիչ էր մնում անհանդուրժողականություն հարուցող նախադրյալների շարունակական աճն ու կրկնությունը, ինչն էլ իր հերթին հիմնավորում էր նախկին վերաբերմունքի անսխալականությունը:
Բայց կար ևս մի հատկանշական գիծ, որը երևույթին հաղորդում էր միանգամայն նոր որակ և ուղղվածություն: Բանն այն է, որ ամեն պարագայում իսլամաֆոբիան հակված էր կոնկրետացման, և վերջինիս ընտրությունը գերազանցապես կանգ էր առնում թուրքական էթնիկական հանրույթի վրա: Միանգամից ասենք, որ տվյալ ընտրությունը ոչ կամայական էր, ոչ էլ պատահական: Ստացվել էր այնպես, որ թուրքերն իրենց տեսակով մարմնավորում ու ընդգրկում էին բոլոր այն հիմնական հատկանիշները, որոնք թույլ էին տալիս նրանց դիտել իբրև տիպական օրինակ ամբողջի համատեքստում: Սա, իհարկե, չէր նշանակում ուրիշի մեղքի վերագրում կամ դեգրադացված պատկերացումների բարդում մեկ առանձին վերցրած ժողովրդի վրա: Մեծամասամբ հենց թուրքերն էլ վաստակում էին քամահրանքի ու ատելության բաժինը` միանգամայն արդարաբար ու ամենևին ոչ այն պատճառով, որ լայն առումով իսլամաֆոբիան կիրառվում էր նաև նրանց հանդեպ: Եվ այդ հակակրանքը ձգվում էր դարերով ու տասնամյակներով` փոխանցվելով ամենավերին օղակներից մինչև ամենաստորին շերտերը: Պատմությունը մեզ համար պահպանել էլ նմանօրինակ խորշանքի բազմաթիվ դասական օրինակներ` հերթական վկայություններն այն բանի, թե որքան խորն են արմատները և որքան փարթամ է դրա սաղարթը: Իր ժամանակին ռուս կայսրուհի Եկատերինա Երկրորդը նախապատվելի էր համարում «սրբապիղծ թուրք» բնորոշումը: Կոմս Դե Վոլնեյի համար թուրքերն այլ բան չէին, քան «բոսֆորյան բարբարոսներ», «այն տգետ և այլասերված ազգը, որի դեմ ռուսների հարձակումը պետք է միայն խրախուսել»: 19-րդ դարի երկրորդ կեսի հայտնի բրիտանացի քաղաքական գործիչ Գլադստոնը թուրքերի մասին օգտագործում էր «զզվելի» բնորոշումը: Վերջինս «անկանխատեսելի թուրքի» դեմ իր ելույթներից մեկում ուղղակի հայտարարում էր, որ Օսմանյան կայսրությունն արժանի է «աշխարհի քարտեզից ջնջվելուն իբրև քաղաքակրթության խայտառակություն և մարդկության անեծք»: Այս կարծիքին երկու ձեռքով կողմ էր ֆրանսիացի պատմագետ Ժորժ Մորգանը, ով մի առիթով բացականչեց. «Որքան մեծ սխալ են թույլ տալիս նրանք, ովքեր հակառակ ամեն բանի, տակավին պնդում են, թե թուրք ժողովուրդը ուղղելի է, թե պետք չէ ջնջել նրա անունը քարտեզի վրայից»: Իմանուել Կանտը, խոսելով թուրքերի մասին, զերծ էր մնում ամեն կարգի փիլիսոփայական հիմնավորումներից. «Ժողովուրդի համար հայտնորոշ նկարագիր յուրացնելու տեսանկյունից Եվրոպական Թուրքիա կոչվածը երբեք չեղավ, և ոչ էլ պիտի լինի»,- պնդում էր նա: Իսկ Վիկտոր Հյուգոն այդ անհամատեղելիությունը փաստարկում էր գեղարվեստական խոսքով. «Այստեղով թուրքերն են անցել, քանզի չորս կողմը սուգ է ու ավեր»: Պրագմատիկ մտածողությամբ օժտվածների համար թուրքերի ներկայության մերժումը եղածին նոր որակներ էր հաղորդում: «Ո՞վ է առևտուր անում Թուրքիայում,- հարցնում էր Ֆրիդրիխ Էնգելսը և ինքն էլ տալիս էր այդ հարցի պատասխանը,- համենայնդեպս ոչ թուրքերը, հետևաբար, հեռացրեք բոլոր թուրքերին Եվրոպայից, առևտուրը դրանից երբեք չի տուժի»:
Նման մտայնությունը բավականին կենսունակ գտնվեց, և տասնամյակներ հետո համարյա նույն բանն էին կրկնում Արևմուտքի նորօրյա քաղաքական դեմքերը: Կար մի շրջան, երբ Թուրքիայի եվրոինտեգրացման իրողության դեմ արտահայտվողներն իրենց կարգախոս էին դարձրել Ֆրանսիայի նախկին նախագահ, ԵՄ միասնական սահմանադրության ստեղծող Վալերի Ժիսկար դ Էստենի միտքն այն մասին, թե «Թուրքիայի մուտքը ԵՄ կնշանակի Եվրոպայի վերջը, քանի որ Թուրքիայի մշակույթն այլ է, մոտեցումները տարբեր են, ապրելակերպը տարբեր է, նրա մայրաքաղաքը Եվրոպայում չէ, իսկ բնակչության 95%-ն ապրում է Եվրոպայի սահմաններից դուրս»: Հռչակավոր «նեոատլանտիզմ» ուսմունքի կնքահայր, ամերիկացի գիտնական Ս.Հանթինգթոնը, ելույթ ունենալով Ստամբուլում կայացած գիտաժողովում, հենց թուրքերի աչքերի մեջ նայելով հայտարարեց, որ իր կարծիքով` Թուրքիան եվրոպական երկիր չէ, ուստի «այնքան ժամանակ, քանի դեռ նման տեսակետները կմնան լայնորեն տարածված եվրոպական էլիտար շրջանակներում, Թուրքիայի` Եվրամիության անդամությունը կշարունակի մնալ անհնար»:
Օրինակներն ու բնորոշումները կարելի է մեջբերել անվերջորեն: Սակայն եղածն էլ բավարար է պատկերացում կազմելու, թե հակվածության անկյունը որքանով էր համահունչ դրա վրա ներգործող օբյեկտիվ իրականության հետ: Սրա հետ մեկտեղ նկատենք նաև, որ այս բոլոր կարծիքներում աչքի էր զարնում խիստ էական մի մոտեցում` հակաթուրքական այն նախատրամադրվածությունը, որն իր համար ամեն պարագայում հիմնավորումներ և փաստարկումներ է գտնում: Այսքանից հետո դրախտից վտարվածի բարդույթը պիտի անբաժանելի դառնար «զոհից», իսկ հալածման ջիղը պիտի լիներ շատ ավելի զգայուն, քան նախկինում էր: Ներկա քաղաքակիրթ հանրությունը, անկախ այն բանից` կխոստովանի դա, թե ոչ, այսօր դեռևս անկարող է ձերբազատվել վերոնշյալ կաշկանդվածությունից: Եվ, ընդհանրապես, թե թուրքական, թե իսլամական ուղղվածություն ունեցող կասկածամտությունը նորանոր սերմեր է նետում, ու առատ է դրա հունձքը: Իսկ այդ վերաբերմունքը երկկողմանի է: Սալման Ռուշդիի «Սատանայական բանաստեղծություններից» մինչև դանիացի նկարիչ Կուրտ Վեստերգաարդի Մուհամեդի ծաղրանկարները, Ղուրանի հրապարակային հրկիզումներից մինչև Նյու Յորքի կենտրոնում մզկիթ կառուցելու դեմ հասարակական ընդվզումները, ռուս ազգայնականների ջարդարարությունից մինչև Փարիզի փողոցները կրակի մատնած մուսուլմանների կոչերը վկայությունն են միևնույն բանի` առճակատումը շուտափույթ ավարտ չունի: Իսկ եթե ասվածին էլ գումարենք սեպտեմբերի 11-ի Նյու Յորքի ողբերգությունը, պատերազմները Իրաքում, Աֆղանստանում, 2004 թ. Մադրիդում գնացքի ռմբահարումն ու 2005 թ. լոնդոնյան ահաբեկչությունները, Հոլանդիայում 2004 թ. իսլամական ծայրահեղականի կողմից կինոռեժիսոր Թեո Վան Գոգի սպանությունը, որից հետո առավել քան 50 բռնություն և հարձակում է իրականացվել Հոլանդիայի մզկիթների վրա, ֆունդամենտալիստների այն բոլոր գործողությունները, որոնք համընդհանուր սարսափ են տարածում ողջ Արևմուտքում, ապա էթնիկ խմբերի փոխադարձ հակակրանքից պիտի որ արյան հոտ առնենք:
Սակայն վերադառնանք թուրքերին և փորձենք հասկանալ, թե ասված ու չասված ո՞ր ազդակների ներգործությունն է նրանց ներկայությունը տհաճ զգացողությունների աղբյուրի վերածել, և որո՞նք են հիվանդության այն ախտանիշները` ընդունակ քայքայելու որևէ ժողովրդի հեղինակության բոլոր հյուսվածքները, նրան ներկայացնելու իբրև անախորժ իրավիճակների հարուցիչի: Եթե անգամ մի կողմ թողնենք պատմության մռայլ էջերը, ապա մեր ժամանակների կտրվածքով վերստին պիտի տեսնենք, թե ինչպես են տարիներն անզոր գտնվել որևէ բան փոփոխելու: Այդ ժողովուրդը շարունակել է պահպանել իր նկրտումների բուն շրջանակը` ոչ այնքան կենսական տարածքներ նվաճելու հրամայականը, որքան ուրիշի ստեղծածն ու վաստակը հեշտորեն յուրացնելու մոլուցքը: Հայտնի է, որ ավելի քան հինգ տասնամյակ շարունակ Անկարան պայքարում է Եվրամիության անդամ դառնալու համար: Անդամակցության առաջին դիմում Թուրքիան ներկայացրել է 1959 թվականին, երբ դեռ գործում էր ԵՄ-ին նախորդող Եվրոպական Տնտեսական Համայնքը: Սակայն թուրքերն այդ ընթացքում չմնացին սոսկ համբերատար սպասողներ: Նրանց արտահոսքը Եվրոպա առանձնապես մեծ ծավալներ ձեռք բերեց 1960-ականներից սկսած, երբ էժան աշխատուժի կարգավիճակով հայտնվեցին սկզբում Գերմանիայում, իսկ այնուհետև` 1970-ականների սկզբներից արտագաղթեցին այլ երկրներ, մասնավորապես Հոլանդիա, Ֆրանսիա: Արդեն 1980-ականներին թուրք միգրանտների թիվն այնքան մեծ էր, որ տեղերում սկսեցին ձևավորվել համայնքները: Մայր երկրում անմիջապես նկատեցին ու գնահատեցին այդ տենդենցը: Շատ շուտով իրենց հայրենակիցների առավել ակտիվ զանգվածին Անկարան առատաձեռն օժանդակություն ցուցաբերեց ՝ խրախուսելով եվրոպական երկրներում բազմաթիվ միությունների ու կազմակերպությունների ստեղծմանը: Եվ այժմ նրանց քաղաքականցված հատվածը բոլորովին էլ դեմ չէ նշանակալի ազդեցություն ունենալու Եվրոպայի ներքին կյանքում:
Ցավոք, գոյություն չունի ճշգրիտ վիճակագրություն այն մասին, թե որքան է աշխարհով մեկ սփռված թուրքերի թիվը: Եղած հետազոտություններն ու հրապարակված պաշտոնական տեղեկագրերը սոսկ մոտավոր արդյունքներ կարող են ներկայացնել: Բայց նույնիսկ դա էլ բավարար է պատկերացում կազմելու համար, թե մոլորակի տարբեր անկյուններում Բոսֆորի ափերից ներթափանցած ինչպիսի ահռելի բեռ են կրում իրենց ուսերի վրա: Ըստ շրջանառվող տեղեկությունների, միայն Գերմանիայում շուրջ 3.5 միլիոնանոց թուրքական համայնք կա: Անգլիայում՝ 400 հազար թուրք է ապրում (չհաշված կիպրոսցի թուրքերին), Հոլանդիայում՝ 380 հազար, Ավստրիայում՝ 250 հազար, Բելգիայում՝ 200 հազար, Սաուդյան Արաբիայում՝ 120 հազար, Շվեյցարիայում՝ 100 հազար, Ռուսաստանում՝ 100 հազար, Շվեդիայում՝ 60 հազար, Դանիայում՝ 57 հազար, Ադրբեջանում՝ 50 հազար, Կանադայում՝ 50 հազար (դարձյալ չհաշված կիպրոսցիներին), Նորվեգիայում՝ 15 հազար, Իտալիայում՝ 13 հազար 500, Ճապոնիայում՝ 10 հազար Թուրքիայի քաղաքացի և այսպես շարունակ: Հիդրայի պես իր շոշափուկները տարածած այդ զանգվածը այլևս նախկին կրավորական, ինքնամփոփ, պահպանողական ամբողջությունը չէ, որին բնորոշ էր օտար կենվորի կարգավիճակը: Թե ինչի է վերածվել թուրքական սփյուռքը, դրա մասին որոշակի պատկերացում կազմելու համար բավական է բազում օրինակներից նշել ընդամենը մեկը. Նիդեռլանդների խորհրդարանում նրանք ունեն 3 պատգամավոր, իսկ տեղական կառավարման մարմիններում՝ 110 ներկայացուցիչ:
Ահա այս թուրքական ներկայություն է, որից զգուշանում և խորշում է քաղաքակիրթ հանրությունը: Այդ աշխարհի առավել արմատական հայացքների տեր խմբերն այսօր ահազանգ են հնչեցնում, և նրանց կարգախոսները միանգամայն համահունչ են ներքին պահանջներին: «Կամուրջներ դեպի իսլամ, թե՞ դարպաս արմատականությանը», «Հնարավորություն, թե՞ ռիսկ», «Պիտի հաշտվե՞նք այն մտքի հետ, որ հարյուր հազարավոր թուրքեր գրավելու են աշխատաշուկան», «Ի՞նչ է սպասում քրիստոնեական արժեքներ որդեգրած հանրությանը, եթե մահմեդական Թուրքիան եվրոպական ակումբ մտնի»,- հռետորական հարցադրումներ են վանկարկում նրանք` բոլոր դեպքերի համար ունենալով միևնույն պատասխանը. «Օտար մարմինը պետք է անհապաղ հեռացնել»: Եվ անկախ այն բանից` այդ անհամատեղելիությունը կկոչվի իսլամաֆոբիա, թե մեկ ուրիշ անունով, դրսևորումների դեպքերն ու քանակը ոչ միայն նվազման միտում չունեն, այլև վերջին շրջանում արտահայտվում էեն ամենաանսպասելի տեղերում և ամենաանսպասելի շուրթերից:
Երբ Բելգիայի հեռուստաալիքներից մեկով Ֆլանդրիայի խորհրդարանի նախագահ, «Նոր Ֆլանդրիայի դաշինք» կուսակցության փոխնախագահ Ժան Պետեր Պեյմանսը ասաց, թե աշխարհի ամենազզվելի ժողովուրդը թուրքն է, ամենքն էլ հասկացան, որ քաղաքական սկանդալից խուսափել չի հաջողվի: Բայց այլ բան է վիրավորված կողմի բողոքը և մեկ այլ բան` սերտաճած պատկերացումը, ինչը հենց այնպես արմատներ չի նետում: Այսօրինակ մտքերի ու դեպքերի մի ամբողջ բազմազանություն մատուցեց աղմկահայրույց Wikileaks կայքէջը, երբ հրապարակ հանեց գաղտնի դիվանագիտական թղթարարության հազարավոր էջեր: Այնտեղից հանրությունը և առաջին հերթին թուրքերը տեղեկացան, որ, օրինակ, Իտալիայի արտգործնախարար Ֆրանկո Ֆրատտինին ԱՄՆ պաշտպանության նախարար Ռոբերտ Գեյթսի հետ զրույցում Թուրքիային անվանում է երկերեսանի և երկակի խաղ խաղացող: Իսկ Հռոմի պապ Բենեդիկտոս 16-րդը, նույն աղբյուրի համաձայն, Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության առնչությամբ Վաշինգտոն է ուղարկվել մի փաստաթուղթ, որում ուղղակի հայտարարել է, թե պետք է «մուսուլմանական Թուրքիային հեռու պահել Եվրամիությունից, քանի որ վերջինիս մուտքը ԵՄ կթուլացնի Եվրոպայի քրիստոնեական միասնությունը»։
Նույնքան աններելի անկեղծություն էր հանդես բերել Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլյա Սարկոզին` ասելով, որ ուղղակի նողկում է Թուրքիայի Հանրապետության դրոշից։ Էքսցենտրիկ նախագահն իր հակակրանքը սանձահարելու համար պարզապես կարգադրել էր փոխել նախագահական ինքնաթիռի թռիչքի ուղղությունը, որպեսզի չտեսներ Թուրքիայի դրոշի գույներով զարդարված Էյֆելյան աշտարակը:
ԱՄՆ Պետքարտուղարության մեկ այլ փաստաթուղթ պատմում է այն մասին, թե ինչպես են ամերիկացի պաշտոնյաները կոչ արել Ֆրանսիայի նախագահին մեղմացնել իր վերաբերմունքը Թուրքիայի ԵՄ անդամակցության հարցում, ինչին Սարկոզին պատասխանել է, թե որքան էլ ծանր լինեն Թուրքիային ԵՄ անդամակցությունից հետ պահելու հետևանքները, ինքը, միևնույն է, դեմ է հանդես է գալու «Եվրամիությունում ևս 70 միլիոնանոց մահմեդականների հայտնվելուն»: Կրոնական պատկանելիության հիշատակումը և հատկապես Թուրքիայի պարագայում հարցի այդ կողմը շեշտելու փաստն արդեն իսկ ապացույցն է, որ քաղաքական շարժառիթների դերը եվրոպացիների համար մեծ հաշվով երկրորդական է, և նրանց իրական անհանգստությունների պատճառը բոլորովին այլ հարթության վրա է:
Գերմանիան նույնպես հստակորեն ընդդիմանում է Թուրքիայի լիիրավ անդամակցությանը եվրոպական ընտանիքին ու վերստին տեսնում ենք, որ երկկողմ հարաբերություններում առկա հիմնական կնճռոտ հարցը այդ երկրում ապրող բազմաքանակ թուրքական համայնքն է: Երբ երեք տարի առաջ Թուրքիայի վարչապետն անզգուշություն ցուցաբերեց և կոչ արեց իր հայրենակիցներին ամեն գնով պահպանել ինքնությունը, չձուլվել գերմանացիներին ու ազդել այդ երկրում ընդունվող որոշումների վրա, նրա հայտարարությունը մեծ աղմուկ բարձրացրեց Բեռլինի քաղաքական շրջանակներում։ «Թուրքիայի վարչապետն ուզում է իր ներկայացուցիչներն ունենալ Գերմանիայում, մինչդեռ մեզ անհրաժեշտ են Գերմանիայի քաղաքացիներ»,- նրան հակադարձում էին պետական ու կուսակցական գործիչները` հանկարծ միաժամանակ մտաբերելով, որ ծագումով թուրք են Գերմանիայի խորհրդարանի 5 պատգամավորները, իսկ երկրի 82 մլն բնակչությունից շուրջ 7 մլն մուսուլմաններ են: Եթե վերջիններս մի փոքր էլ հետևողական գտնվեին, ապա կարող էին նաև ճշտել, որ ընդհանրապես Եվրամիության երկրներին արտասահմանցիներ «մատակարարելու» հարցում Թուրքիան վաղուց առաջին տեղն է զբաղեցնում: Այս երկրից դուրս եկածները կազմում են ԵՄ բոլոր երկրներում բնակվող օտարերկրացիների 8 տոկոսը:
Դրա մասին ժամանակին «Ռուսկայա Գերմանիա» պարբերականը առանց հավելյալ նրբանկատության գրում էր. «Թուրքիայում մշտապես դիտվում է ժողովրդագրական աճ, մեկ միլիոնից հետո ծնվում է հաջորդ միլիոնը, և միլիոնավոր թուրքեր հեղեղում են Եվրոպան: Թուրքիան Եվրոպա է արտահանում ոչ միայն սովորական ապրանքներ, այլև հենց թուրքերին: Եվրոպան չի հասցնում նրանց մարսել, ու պարզ չէ` արդյոք թո՞ւրքը կդառնա եվրոպացի, թե՞ Եվրոպան կդառնա թուրքական: Դա Եվրոպայի վրա կախված ամենամեծ վտանգներից մեկն է, և այդ վտանգը գիտակցում են Եվրոպայում»:
Այո, Եվրոպան այժմ իսկապես սկսել է գիտակցել սպառնալիքը, բայց նրա տագնապի զգացողությանը շարունակում է միախառնված մնալ թուրքերի հանդեպ պաթալոգիկ հակակրանքին: Ու եթե բուն շարժառիթը թաքցնելու համար ավելի հաճախ նրանք մեջբերում են այլ պատճառաբանություններ, ապա, միևնույն է, խնդրի ստորին շերտերը չտեսնելն անհնար է:
Անգլիայում թուրքական ներկայության անցանկալիությունը բրիտանական խորհրդարանի պատգամավոր Դեյվիդ Լամիի համար այս հիմնավորումն ունի. «Թուրքական բանդաների ակտիվությունը լուրջ խնդիր է լոնդոնյան փողոցների համար, և մենք պետք է արձագանքենք շատ ավելի կենտրոնացված: Մեզ պետք են թուրքերենին տիրապետող ավելի շատ ոստիկաններ, ովքեր կզբաղվեին այդ հիմնախնդրով: Մարդիկ վախեցած են: Բանդաները զբաղված են ռեկետով, փողերի լվացմամբ և քաղաքացիներին ահաբեկելով, ու մենք պետք է վերջ տանք այս ամենին.»,- ասում է նա:
Մեկ այլ անժխտելի մեղադրանք էլ այն է, որ Եվրոպայում թմրաբիզնեսի շուկայի 90 տոկոսը վերահսկում են թուրքերը։ ՄԱԿ-ի տվյալների համաձայն, 2009 թվականին Եվրոպայում 110 տոննա հերոին և այլ տեսակի թմրանյութ է սպառվել, որի 85 տոկոսը ներկրվել է Թուրքիայի տարածքով։ Մի՞թե սա պակաս հիմնավորում է թուրքերին չհամակրելու համար:
Իսպանական «Ռեալ»-ի խաղացող Գուտին Ստամբուլում վթարի էր ենթարկվել, որից հետո ոստիկանատանը նա ուղղակի հայտարարել էր. «Թուրքերին չեմ սիրում։ Թողեք, ես Մադրիդ եմ գնում։ Այս քարտի վրայից վերցրեք իմ պատճառած վնասի գումարը և ինձ բաց թողեք»:
Ստամբուլի արդյունաբերական պալատի կազմակերպած 9-րդ արդյունաբերական կոնգրեսին մասնակցող Հարվարդի համալսարանի միջազգային զարգացման կենտրոնի տնօրեն, պրոֆ. Ռիկարդո Հաուսմանը թուրքերին նմանեցրեց ամեն տեղ թռչկոտող կապիկների։ Նրա որակմամբ, շուկան ծառերի պես է, իսկ թուրքերը կապիկներ են, որոնք կարողանում են նվաճել շուկաները՝ ծառից ծառ թռչկոտելով։
Գերմանիայում ուսուցիչն արգելեց թուրք աշակերտին զուգարան գնալ՝ նշելով, որ վերջինս թուրք է և Գերմանիայում իրավունքներ չունի։ Դեպքը տեղի էր ունեցել Ներքին Սաքսոնիա նահանգի Բադենհաուսեն քաղաքում։
Հունաստանի իշխանությունները թուրք ապօրինի ներթափանցողների հոսքը համարում են «համաեվրոպական խնդիր», ու մտադիր են Թուրքիայի հետ սահմանին 206 կիլոմետրանոց պատ կառուցել: Հունաստանի նախաձեռությանը պատրաստ է հետևել Բուլղարիան, որտեղ որոշել են փշալար անցկացնել Թուրքայի հետ 142 կմ սահմանին:
Համաշխարհային մամուլի էջերում նմանատիպ իրավիճակների ու դեպքերի մասին կարելի է կարդալ համարյա ամեն օր: Հակաթուրքական հակվածության տարբեր դրսևորումները ի վերջո կուտակվում են մի ամբողջության մեջ, դառնում դիրքորոշում, վարվելաձև, մտածելակերպ: Սրանք նույն շղթայի տարբեր օղակներն են, շղթա, որ սեղմում է քաղաքակիրթ հանրույթի պարանոցը` նրան դարձնելով ոչ այնքան հանդուրժող և ոչ այնքան անկողմնակալ: Երբ Ավստրիայում Թուրքիայի դեսպան Թեզջանը Վիեննային մեղադրում է տեղաբնակ թուրքերի նկատմամբ անհարգալից մոտեցում ցուցաբերելու համար ու հայտարարում, թե Ավստրիայում իր հայրենակիցներին վերաբերվում են որպես «բացիլների», նրա այդ խոսքերի մեջ թերևս կա ճշմարտության հատիկ: «Դուք թուրքերին բնակեցնում եք միևնույն թաղամասերում` այդպիսով ստեղծելով գետտոներ: Ավստրիական ընտանիքները չեն ցանկանում այն դպրոցներն ուղարկել իրենց երեխաներին, որտեղ սովորում են փոքրամասնությունների երեխաները: Այսինքն թուրքերին այստեղ անկյուն են քշում: Նրանք ձեզնից ոչինչ չեն պահանջում, միայն չեն ցանկանում տեսնել, թե ինչպես են իրենց վերաբերվում որպես բացիլի»,- փրփրում է դեսպանը`որևէ կերպ չցանկանալով նաև խորամուխ լինել այն խնդրում, թե ինչն է նման տարբերակման նախապատճառը:
Այդ բանը թուրքերի փոխարեն անում են մյուսները: Այսօր արդեն մտավախություն կա, որ, ըստ տարբեր կանխատեսումների, 2025թ. Եվրոպայի մահմեդական բնակչությունը կկրկնապատկվի:
«Եթե պահպանվեն ծնելիության ներկայիս տեմպերը,- գրում է բրիտանացի ուսումնասիրող Թոմաս Բլենքլին իր «Արևմուտքի վերջին հնարավորությունը» գրքում,- եթե պահպանվի Եվրամիության արդի քաղաքականությունը, եթե պահպանվի ներկայիս անմիտ հանդուրժողականությունը չհանդուրժողների հանդեպ, եթե Եվրոպայի մտածելակերպը չփոխվի, ապա արևմտյան արժեքները և կենսակերպը դուրս կմղվեն Եվրոպայից արմատական իսլամի արժեքների կողմից»:
ԵՀ նախագահ Ժոզե Մանուել Բարոզոն նման դեպքերում չի զլանում շատ ավելի կոնկրետանալ ու «իսլամ» ընդհանուր հասկացության փոխարեն հիշատակում է թուրքերին: Նա էր, որ Նյու Յորքում հայտարարեց, թե ԵՄ-ին Թուրքիայի անդամակցության ճանապարհին ընկած ամենամեծ արգելքներից մեկը մշակութային տարբերությունն է: Այս ասույթը մեծ դժգոհություն առաջացրեց Անկարայում:
Թուրքիայի նախագահ Աբդուլա Գյուլն անմիջապես փորձեց հակադարձել. «Եվրոպացի քաղաքական գործիչները հեռատես չեն: Չնայած ԵՄ-ին անդամակցելու ուղղությամբ Թուրքիայի գործադրած վիթխարի ջանքերին` ԵՄ-ը, դժբախտաբար, ժամանակ առ ժամանակ դանդաղեցնում է գործընթացը: Եվրոպան ուղղակիորեն խանգարում է մեր ինտեգրմանը»: Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Էրդողանը նրան լրացրեց. « Առանց Թուրքիայի Եվրամիությունը քրիստոնեական խմբակ է»:
Իսկ գուցե Եվրոպան իսկապե՞ս հենց դա էլ ցանկանում է` մնալ քրիստոնեկան: Ի վերջո, ինչ դիրքերից էլ գնահատելու լինենք, քրիստոնեական արժեքները դիտվում են որպես ընդհանուր եվրոպական ինքնության հիմնաքար: Այդ առանցքի շուրջ է, որ միավորվել են իրենց պատմությամբ, մշակույթով և սովորույթներով տարբերվող եվրոպական ազգերը: Եվ այդ դաշնությունը առկա է նույնիսկ այն իրողության պայմաններում, որ փաստացի Եվրոպայի երկրները ներկայացնում են երկու պայմանական ճամբարներ` քրիստոնեականն ու անգլո-սաքսոնականը:
Առաջին խմբի անդամներն առաջնորդվում են այն միասնական սկզբունքով, որ եթե Եվրոպան տարածք է` միավորված գլխավորապես քրիստոնեական բնույթ ունեցող արժեքներով, ապա օտար արժեքային համակարգի երկրները կարող են ընդունվել այնտեղ միայն այն դեպքում, եթե պատրաստ են ճանաչել եվրոպական էթիկայի ու մշակույթի առաջնայնությունը: Իսկ Թուրքիան, ինչ խոսք, դրան մաս կազմելու որևէ շանս չունի, քանի որ չի համապատասխանում ոչ իր քաղաքական մշակույթով, ոչ ավանդույթներով, ոչ պատկերացումներով: Ասվածին էլ եթե գումարենք քաղաքակիրթ հասարակության ինքնապահպանման բնազդի թելադրած ազդակները, ապա պատկերն ամբողջական կլինի, իսկ Ֆրանսիայի, Ավստրիայի, Գերմանիայի, Լեհաստանի, Հունաստանի, Կիպրոսի ու մյուսների հակազդեցությունը` բնական: Անգլո- սաքսոնական խմբին պատկանող երկրները փոքր-ինչ լոյալ վերաբերմունքի կողմնակիցներ են, սակայն չի կարելի է նաև պնդել, թե վերջիններս չեն ըմբռնում իրենց հարևանների զգուշավորության հիմքերը և մասամբ չեն կիսում նրանց մտավախությունները:
Ի դեպ, թուրքերի անհամապատասխանության հերթական ապացույցներից մեկն էլ հրամցրեց շվեյցարական iGenea ընկերությունը: Տեղի մասնագետների կողմից կատարված հետազոտության արդյունքները ցույց տվեցին, որ Եվրոպայում բնակվող ժողովուրդների մեջ ծագումնաբանական առումով ամենախառն ու ամենաքիչ զտարյուն ազգը թուրքերն են: Ըստ iGenea-ի, որ Եվրոպայում և ոչ էլ Թուրքիային հարևան երկրներում այդչափ խառը ծագումնաբանության տեր այլ ազգություն չկա, և նորօրյա թուրքերը կրում են թուրքերի, բարբարոսների, հելլենների, տևտոնների, սլավոնների, արաբների, հրեաների ու իլիրիացիների գեները:
Իհարկե, այս ճանապարհով չէ, որ պիտի հիմնավորվի թուրքերի ավելորդությունն ու ստորադասությունը: Սակայն, կարծում ենք, որ նույնիսկ ուսումնասիրության հեղինակներն էին գիտակցում, թե նման պարզաբանումը ինչպիսի լրացուցիչ կռվան կդառնար նրանց ձեռքին, ովքեր չեն զլանա մի ավելորդ անգամ հաստատագրել իրենց համոզմունքները: Իսկ այդպիսինների թիվը քիչ չէ, թեև պայքարի առաջամարտիկները մշտապես փայլում են իրենց յուրահատկությամբ և ուշադրության կենտրոնում են: Մի՞թե կարելի է չհիշել Գերմանիայի ազդեցիկ քաղաքական գործիչներից մեկի՝ Տիրո Սարացինի և «Ամսվա գիրք» անվանակարգում առաջնությունը շահած նրա աշխատության մասին, որի լույսընծայումը երկու մասի է բաժանել Եվրոպան: «Գերմանիան ոչնչացնում է ինքն իրեն». այսպես էր կոչվում այդ գիրքը, սակայն այն նույն հաջողությամբ կարող էր վերանվանվել «Եվրոպան ոչնչացնում է ինքն իրեն», քանի որ նվիրված էր Հին աշխարհի կյանքում ներգաղթյալ թուրքերի խաղացած ճակատագրական դերին: Հեղինակը վերջիններիս մեղադրում էր այն բանի համար, որ արագորեն բազմանալով, թուրքերը որևէ ջանք չեն գործադրում իրենց մտավոր ունակությունները զարգացնելու, նոր միջավայրին ինտեգրվելու ուղղությամբ: «Արդյունքում՝ երկիրը գնալով հիմարանում է ու աղքատանում»,- հայտարարում էր Սարացինը, իսկ հետո զգուշացնում. «Եթե այսպես շարունակվի, 100 տարի անց Գերմանիայում ընդամենը 25 միլիոն գերմանացի կապրի՝ 35 միլիոն մահմեդականների դիմաց»:
Եվ հիմարացող ու աղքատացող երկրների դեռ չհիմարացած գործիչներն իրենց իշխանություններին հորդորում են առավել կոշտ քաղաքականություն որդեգրել ներգաղթյալների նկատմամբ. «Լիբանանից կամ Թուրքիայից ժամանող ներգաղթյալները ոչինչ չանելու համար եվրոպացիներից ավելի մեծ գումար են ստանում, քան եթե աշխատեին ու չարչարվեին իրենց երկրում»,- ասում են նրանք:
Որքան էլ Գերմանիայի Կանցլեր Անգելա Մերկելը փորձեց իր պաշտպանության տակ առնել մահմեդականներին՝ հայտարարելով, թե Սարացինի ու նրա համախոհների մտքերը վիրավորում են ոչ միայն թուրքերին, այլև Գերմանիայի հասարակական շրջանակներին, սակայն սոցիոլոգիական հարցումները ցույց տվեցին, որ տեղաբնակներն առանձնապես վիրավորված չէին: Այսօր յուրաքանչյուր հինգերորդ եվրոպացին պատրաստ էր իր ձայնը տալ արմատական հայացքներ որդեգրած շարժումներին, պաշտպանել նրանց քաղաքականությունը ներգաղթյալների նկատմամբ:
Նույն Մերկելն ավելի ուշ արդեն պիտի խոստովաներ, որ Գերմանիայի փորձերը` կառուցել բազմամշակութային հանրություն, որում տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչները կապրեին լիարժեք համաձայնության մեջ, ձախողվել են: «Նրանց, ովքեր գերմաներեն չեն խոսում, մենք ուրախ չենք տեսնել Գերմանիայում»,– ասաց կանցլերը: Եվ այս անգամ էլ այդ խոսքերի միակ արձագանքողը եղավ զայրացած Անկարան:
Թուրքերի համար Արևմուտքի վարած այսօրինակ քաղաքականությունն այլ բան չէ, քան ասիմիլացում: Հալածյալի կերպարը որքան էլ սազական չէ Թուրրքիային, այնուամենայնիվ վերջինս սիրում է բոլոր առիթներով շեշտել, թե իր հայրենակիցներին վերաբերվում են որպես երկրորդ կարգի քաղաքացիների: Իսկ այս մեղադրանքներին ի պատասխան եվրոպացիները ծաղրում են նրանց անտեղի սուգը և պատասխանում. «Մենք պարտավոր չենք ընդունել ինչ-որ մեկին, ով ապրում է պետության հաշվին, չի զբաղվում սեփական երեխաների կրթությամբ և որի միակ զբաղմունքը բազմանալն է ու հիջաբներով փոքրիկ աղջիկներ ունենալը: Միակ բանը, որին ընդունակ են այդ մարդիկ, բանջարեղեն վաճառելն է»:
Թուրք հայտնի գրող, Նոբելյան մրցանակակիր Օրհան Փամուքը փորձում է հնարավորինս հարթել սուր անկյունները և պարզաբանումներ գտնել ինչպես իր, այնպես էլ համերկրացիների համար: Ըստ Փամուկի թեզի, գոյություն ունի Եվրոպային հասկանալու մի քանի համակարգ: «Թուրքիայի հիմնադիր Քեմալ Աթաթուրքը խոսում էր թուրքական վերնախավի` ժամանակակից քաղաքակրթությունների մակարդակին հասնելու անհրաժեշտության մասին: Նա բացահայտորեն մատնանշում էր Եվրոպան: Դարեր շարունակ օսմանցիները Եվրոպայի դեմ են դուրս եկել և Եվրոպայի թշնամին են եղել: Եվրոպան քրիստոնյա էր: Թուրքերը պայքարում էին Եվրոպայի դեմ: Իսկ հիմա Թուրքիան պայքարում է Եվրամիության համար»,- ասում է նա` պատմության դիլեման ընդունելով իբրև անժխտելի իրողություն: Բայց նույնիսկ Փամուկի համար կարող է անակնկալ լինել Թուրքիայի հասարակական կարծիքը, որի հարցման արդյունքները ստացել էին Ստամբուլի Բահջեսեհիր համալսարանի մասնագետները: Համաձայն այդ տվյալների, թուրքերի մեծ մասի կարծիքով` Եվրամիությունը ցանկանում է ոչ ավել ոչ պակաս մասնատել Թուրքիան: Այդուհանդերձ, թուրքերի առնվազ կեսը ցանկանում է իրենց տեսնել 27 պետություններից կազմված այդ դաշինքում: Ընդհանուր հաշվով հարցվածների 72 տոկոսն այն կարծիքին է եղել, թե ԵՄ-ն քրիստոնեություն տարածելու նպատակ է հետապնդում: Ահա ևս մի գլուխկոտրուկ Փամուկի ու մյուսների համար:
Ու այնուամենայնիվ, ասվածով հանդերձ, թուրքերը շարունակում են համառել: Նրանք նույնիսկ չեն զլացել ու նոր կարգախոս են սահմանել. «Եվրոպա, պինդ մնա, Թուրքիան կգա ու քեզ կփրկի»: Բայց արի ու տես, որ փրկչական այդ առաքելությունը նախկինի նման ըստ հարկի չի գնահատվում: Եվ Թուրքիայի վարչապետ Ռեջեփ Թայիբ Էրդողանը տարակուսանքով ձեռքերն է տարածում. «Մենք ներսում ամբողջությամբ եվրոպական երկիր ենք դարձել, բայց Եվրոպայում մեզ չեն ուզում: Ես չգիտեմ, թե ինչու: Թուրքիան միակ երկիրն է, որի դեմ ուղղված Եվրոպայի խտրականությունը լիովին անհասկանալի է: Ես ուզում եմ հստակ հայտարարել `թուրք ժողովուրդը վիրավորված է Եվրոպայից, և Եվրոպան չպետք է երկար ժամանակ ստուգի մեր համբերությունը, թե որքան երկար մենք համաձայն ենք հանդուրժել այս վիրավորանքը: Եվ եթե Թուրքիան դադարի սպասել և հեռանա Եվրոպայից, դա շատ անկանխատեսելի հետևանքներ կունենա»:
Այս խոսքերում միակ ճշմարտությունն այն է, որ Եվրոպան իրոք ամեն կերպ փորձելու է հետ պահել Թուրքիային իր հարկի տակ ներխուժելուց` գերադասելով վերջինիս ներթափանցումը Արևելք: Թող որ դրան անվանեն պատմական նախապաշարմունք, վախ «նոր բարբարոսներից», այլադավանների նկատմամբ սահմանափակում, կարծրատիպերի կիրառում և կամ մեկ այլ բնորոշիչ գտնեն: Արևմուտքի համար այժմ միևնույն է: Ու եթե թուրքերի կարծիքով սա ազգային ինքնիշխանության կորուստ է, իսկ իրենց «զոհողություններն» արժանի չեն դրան, ապա դարձյալ վաղ թե ուշ նրանք ստիպված են լինելու ընդունել, որ ինքնահաստատման ճանապարհն անցնելուց առաջ պիտի դեռ անցնեն ինքնամաքրման դժվարին ուղին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: