Պահոց | 10:16 ե.

ՎԻՍԼԱՎԱ ՇԻՄԲՈՐՍԿԱՅԱ

6 Փտր

ԱՄԵՆ ԴԵՊՔՈՒՄ

Կարող էր կատարվել:
Պիտի որ կատարվեր:
Կատարվեր շուտ: Ուշ:
Մոտակայքում: Հեռվում:

Կատարվել է, բայց ոչ քեզ հետ:
Ազատվեց, քանզի առաջինն էր:
Ազատվեց, քանզի վերջինն էր:
Քանզի ինքն էր: Քանզի ժողովուրդն էր:
Քանզի անձրևն էր եկել: Քանզի ստվեր էր ընկել:
Քանզի եղանակն արևային էր:

Բարեբախտաբար, շուրջը անտառ էր:
Բարեբախտաբար, չկար ոչ մի ծառ:
Բարեբախտաբար` երկաթգիծ, հեծան, արգելակ,
խոռոչ, շրջադարձ, միլիմետր, ակնթարթ…
Բարեբախտաբար, ձողիկը լողում էր ջրի երեսին:

Արդյունքում քանի որ, չնայած, և, սակայն:
Դժվար է ասել, եթե ձեռքը, ոտքը,
մի քայլի վրա, մի մազից կախված,
հանգամանքների բերումով:
Եվ այսպես` գոյություն ունե՞ս:
Խնայված մի ակնթարթո՞վ:
Ուռկանը միակն էր, և դու` նրա մեջ էի՞ր:
Չեմ կարող հիանալ, լռել այդ մասին:
Լսիր,
թե ինձ համար
ինչպես է տրոփում քո սիրտը:

ԻՆՉՊԵՍ ԱՆԻՆ ՀԱՆՁՆԵՑԻՆՔ

6 Փտր

Հայտնի է, որ անցյալ դարասկզբին Անիի ավերակներն ու նրան հարող տարածքները գտնվում էին Ռուսաստանի Կայսերական հնագիտական ընկերության հովանու ներքո, ուր պեղումներն իրականացնում էր մեծանուն գիտնական, պրոֆեսոր Նիկողայոս Մառի հնագիտական արշավախումբը:
Հայ հասարակությունը ուշի ուշով հետևում էր այդ աշխատանքներին` յուրաքանչյուր նոր հայտնագործությանն արձագանքելով առանձնակի ոգևորությամբ, իսկ երբեմն իրենց զգացմունքներին տալով հիվանդագին հնչերանգներ: Պեղումների նկատմամբ անտարբեր չէին նաև ռուս բարձրաստիճան անձինք, որոնք պարբերաբար տեղեկանում էին դրանց ընթացքին և նոր բացահայտումներին:
1913թ. ամռան սկզբին Մառը ժամանում է Թիֆլիս և իսկույն ուղևորվում Անի` պեղումները շարունակելու: Մեկ ամիս անց տարվող աշխատանքներին ծանոթանալու նպատակով Անի է այցելում Կովկասի փոխարքայի քաղաքացիական մասի օգնական Վատացին` Կարսի նահանգապետի և այլ պաշտոնյաների ուղեկցությամբ: Ահա այստեղ էլ տեղի է ունենում մի անախորժ միջադեպ, ինչը պատրվակ է դառնում աննախադեպ սկանդալի: Միջադեպի մանրամասները հետևյալն կերպ են ներկայացվել այն օրերի հայ մամուլում:
Սենատոր Վատացիին և բարձրաստիճան հյուրերին դիմավորելու համար ընդառաջ է գնում Անիում Էջմիածնի միաբանության ներկայացուցիչ Միքայել վարդապետը: Սենատորը կոպտորեն ընդհատում է ողջույնի խոսք ասող հոգևորականին` պատասխանելով, թե իր համար տարօրինակ է, երբ իրեն ընդունում է Էջմիածնի ներկայացուցիչը, որին Անիում ոչինչ չի պատկանում, քանի որ հնագույն մայրաքաղաքի ամբողջ տարածքը պետության ենթակայության ներքո է:
Վերոհիշյալ դեպքը թերևս դիտվեր իբրև մասնակի անախորշություն, և բազմապիսի մեկնաբանությունների չարժանանար, եթե դրան չհաջորդեին իշխանությունների դրդմամբ Մառի` Միքայել վարդապետին ներկայացված պահանջները` հանձնել Անիի բանալիները և հեռանալ քաղաքից: Պատահածը, որն արդեն չէր կարող դիտվել որպես բարձրաստիճան պաշտոնյայի կամակորություն, այլ պետական կոշտ մոտեցման արդյունք էր, առաջ է բերում հայ մտավորականության, եկեղեցու, ինչպես նաև ազգայնականների բուռն վրդովմունքը` հատարվածի հետ մեկտեղ թարմացնելով հին մեղքերը:
Առաջին արձագանքները հնչում են Էջմիածնից, ուր կատարվածն ընկալվել էր իբրև վիրավորանք պետականությունից զրկված ժողովրդի հանդեպ, և եկեղեցին պատրաստվում է իրավաբանորեն ապացուցել իր իրավունքները: Այնուհետև ընդվզում է մամուլը: Առանձնապես «Մշակում», «Հորիզոնում», «Կովկասի լրաբերում», մյուս պարբերականներում ևս իրար են հաջորդում անհաշտ, հասարակական վրդովմունքով համեմված հրապարակումներ: Շուտով այդ ելույթները ձեռք են բերում նոր որակներ, որոնցում ոչ միայն փոխվում են հարցադրումները, այլև նյութն ընդգրկում էր նախապատմություն ունեցող մեկ այլ կռվան: Առաջին պլան է մղվում Անիի պեղումների նախաձեռնող և իրականացնող Նիկաողայոս Մառի անձն ու գործունեությունը:
Հարձակողական տրամադրված բանավիճողների մեծ մասը մեղադրում է Մառին այն բանում, որ նա համարձակվել է հայտարարել, թե հնագիտական պեղումների ժամանակ Անիում նշմարել է վրացական, արաբական և թաթարական մշակույթի հետքեր: Այս ոգով տրամադրվածների առաջնորդը գրականագետ, հասարակական գործիչ Նիկոլ Աղբալյանն էր, որին էլ բաժին է հասնում ընդդիմախոս թևի անսանձ գրոհների մեծ մասը: Վերջիններս, ընդհակառակը, աստվածացնում էի Մառին և գտնում, որ նա անգնահատելի ծառայությունը խնկարկման է արժանի` չմոռանալով հիշեցնել նաև, որ դրանից մի քանի տարի առաջ, երբ Մառը փորձեց հիմնավորել 4-րդ դարում հայ մշակույթի ազդեցությունը վրացականի վրա, բազմավաստակ գիտնականը ստիպված էր ճաշակել վրաց մեծապետականների հայհոյանքներն ու մամուլի արշավանքը:
Երկրորդ հիմնական մոտեցումը խնդրին հետևյալն էր. բանակռվի մասմակիցների մեծ մասը գտնում էր, որ Անիի ավերակները խնամել և լիովին ուսումնասիրել կարող է միայն Կայսերական հնագիտական ընկերությունը, քանի միայն նա ունի նյութական բավարար միջոցներ և այնպիսի բանիմաց մասնագետներ, ինչպիսիք են Ն. Մառը, Հ. Օրբելին, որոնք ի զորու են մոռացության փլատակներից հանել հայ մշակույթի ուսումնասիրման առատ նյութեր և նրանց պահպանման համար ստեղծել նպաստավոր պայմաններ: Միաժամանակ, այդպես կարծողները դատափետում էին Էջմիածնին` պատճառաբանելով, թե նրա տնօրինության տակ գտնվող բազմաթիվ պատմական կոթողներ առանց այդ էլ վերածվում են ավերակների: Հակառակ թևում գտնվողները համաձայն էին, որ «ազգային արժեքները ձեռքից գնում են», և անհրաժեշտ է շտապ միջոցներ ձեռք առնել այն կանխելու համար: Եվ եթե սրանք երբեմն մեղադրում էին եկեղեցուն, ապա միայն այն բանի համար, որ վերջինս շրջահայաց չի եղել` ժամանակին այդ տարածքները վարձակալելու համար:
Բազմաշերտ այս բանավեճը ձգվեց բավական երկար: Եվ այսօր, թերթելով անցյալի խունացած էջերը, ցավով ենք արձանագրում, որ անցան տարիներ, և կատարվեց այն, ինչը չէին կարող ենթադրել բոլոր նրանք, ում համար թանկ էր Անիի ճակատագիրը: Պետրոգրադից Թիֆլիս տեղափոխելու ճանապարհին անհետացավ Անիի ողջ գիտական արխիվը` հազարավոր փաստաթղթեր, գծագրեր, օրագրեր, լուսանկարներ: 1918-ին թուրքերը գրավեցին քաղաքը` ավերելով ու փլատակների վերածելով անգնահատելի արժեքները, իսկ երկու տարի անց այն արդեն կտրվեց Հայաստանից` դառնալով կորսված հայրենիքի մի բեկորը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

FACEBOOK-ՅԱՆ ԱՐՁԱՆԳԱՆՔ

6 Փտր

ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ
Հենց նոր ավարտեցի Հովիկ Չարխչյանի նոր վեպի ընթերցանությունը՝ «Չարենցի կրակոցը» վերնագրով։
Ընդհանրապես՝ որպես ընթերցող, ես բավականին պահանջկոտ եմ, խիստ աչքով եմ կարդում ձեռքս ընկած գրքերը, հատկապես, եթե սպասելիքներս մեծ են։ Իսկ սպասելիքներս՝ այս անգամ բավականին մեծ էին, այնքան, որ գրախանութից գնեցի, հպարտորեն ու ուրախությամբ բերեցի տուն՝ կանխավայելելով կարդալու հաճույքը։ Իսկ գիրք գնելը, ցավոք սրտի, դեռևս իմ կյանքում հազվադեպ իրադարձություն է։
Հեռու եմ ինձ գրաքննադատ համարելուց, կամ գրախոսական գրելու իրավունք վերապահելուց, բայց, այնուամենայնիվ, ուզում եմ երկու խոսք գրել այս ստեղծագործության մասին։

Հեղինակը, իր իսկ խոսքերով, նպատակադրված է եղել «գրել մի գիրք սիրո, մեղանչումի, հատուցման ու մարդկային ողբերգության մասին»։ Սակայն, արդյունքը առավել, քան տպավորիչ է – սեղանիս հիմա դրված է մի վեպ, որի բովանդակությունը բազմաշերտ է, ասելիքը՝ հարուստ ու բազմազան, ու որը ընթերցողի առջև բացում է իր բովանդակության այն շերտերը, որոնք ընթերցողը կարող է ընկալել։ Այստեղ՝ անցյալ դարասկզբի Երևանն է ու երևանցիներն են՝ իրենց սիրած զվարճավայրերով, կենցաղով ու հարաբերություններով, այդ ժամանակվա մշակույթային–գրական միջավայրն ու գործիչները՝ իրենց դեմքերով, Խորհրդային Հայաստանի ու խորհրդային մարդու ձևավորման տարիները, Երևանի Ուղղիչ տունն իր բնակիչներով ու «համակարգի» պաշտոնյաները, այն տարիների սփյուռքահայությունն ու նրա մամուլը, մարդկային զգացմունքներն ու հույզերը, «Չարենցի կրակոցի» գործը, և, վերջապես, Չարենցը՝ անհանգիստ ու մարդկային Չարենցը, իր խոսքերով ու արարքներով, իր ընկերներով, իր սերերով և իր Արփիկով։ Իրադարձությունները, դեպքերը, հրատարակությունները, խոսքերն ու արարքները ներկայացնելով վավերագրական ճշգրտությամբ (91 անուն օգտագործված գրականություն), հավատարիմ մնալով հետազոտողի անաչառությանը, հեղինակին հաջողվել է ստեղծել մի գիրք, որում լարված սյուժեն, շիկացած ու հակասական կրքերն իրենց վրա են բևեռում ընթերցողի ուշադրությունը՝ բաց չթողնելով մինչև վերջին էջի վերջին նախադասությունը։ Կարծես թե ծեծված բառեր են, սակայն սրանք գրում եմ ամենայն անկեղծությամբ ու վստահությամբ։
Գրքի լեզուն նույնպես հիացնում է իր մաքրությամբ ու հարստությամբ. բառապաշարի ճոխության ու Չարենցին հարազատության հետ՝ այստեղ չեք տեսնի անտեղի գործածված ոչ մի խոսք ու դարձվածք, ոչ մի ավելորդություն ու «ջուր ծեծել»։
Ինչպես նշեցի, սա գրում եմ միանգամից՝ ընթերցանությունն ավարտելուց անմիջապես հետո։ Ափսոսանքով եմ բաժանվում «Չարենցի կրակոցից», վստահ լինելով, որ դեռ վերադառնալու ու կարդալու եմ նորից։ Քանի որ, Չարենցի բուռն ու խելագար սիրո մեջ՝ ես տեսա ինձ ու իմ ապրումները, իմ սերն ու իմ խենթությունները, իմ կարոտն ու իմ հատուցումը։ Ու յուրաքանչյուրը, վստահ եմ, այստեղ կգտնի իրենը, իրեն հարազատն ու սրտամոտը։
Այս գիրքն, անկասկած, մեծ ու դրական երևույթ է մերօրյա հայ գրականության մեջ, հեղինակին հայտնում եմ իմ խորին երախտագիտությունն ու հիացմունքը՝ այս աննման գործը ընթերցողներին նվիրելու համար և ակնկալում նորանոր գործեր, որոնց կսպասեմ անհամբերությամբ։

http://www.facebook.com/notes/sirum-em-kez/hovik-carxcyan-carenci-krakoc/160875370631651

%d bloggers like this: