Պահոց | 3:47 ե.

ԹԱՍՈՍ ԼԻՎԱԴԻՏԻՍ

21 Դկտ

ՍՐՏԻՍ ՆՇԱՆ ՉԲՌՆԵՍ
Իմ եղբայր ժամապահ,
Իմ եղբայր ժամապահ,
Ձյան վրա ճռռացող քո քայլերն եմ լսում,
Քո ցուրտ հազն եմ լսում ես դրսից:
Իմ եղբայր, քեզ գիտեմ, ճանաչում եմ ես քեզ,
Եվ դու ինձ ճանաչում ես նույնպես:
Ես գրազ եմ գալիս, քո կրծքի գրպանում
Աղջկա մի նկար կա պահած,
Քո կրծքի աջ կողմում, ես գրազ եմ գալիս,
Սիրտ կա դեռ…

Լավ հիշիր,
Մանկական տետրիդ մեջ
Նկարում էիր դու սլացող ծիծառներ,
Եվ տենչում էի ես միշտ քայլել քո կողքով:
Ճակատիդ ճերմակին է տալիս այն սպին,
Որ, ավաղ, պարսատիկս է թողել,
Եվ արցունքդ է պահում թաշկինակն իմ փոքրիկ:
Մեր բակի անկյունում տոնօրյա կոշիկներդ են ընկած,
Իսկ պատին չեն խամրել
Երազներն իմ ու քո` նկարված կավիճով:

Մայրը քո վարչատան սանդուղքներն է ավլում
Եվ ամեն երեկո փայտածուխ է գնում իմ հորից:
Մեկմեկու աչքերի մեջ նայում
Ու ժպտում են նրանք:
Իսկ դու քո հրացանն ես լցնում,
Որ սրտիս կրակես:
Մանկական այն հայացքդ հիմա սաղավարտն է փակում,
Մանկական այն ձեռքերդ հիմա
Մետաղի պաղ ոստեր են դարձել:
Եվ հյուծված ենք այնպես ես ու դու ժպտալու ծարավից
Եվ քաղցից` մի պատառ անվրդով քնելու…

Ձյան վրա քո պայտած կոշիկներն են ճռռում:
Դու շուտով կգնաս քնելու:
Բարի քուն, տարաբախտ իմ եղբայր:
Բայց եթե երկնքում մի աստղ նշմարես,
Իմացիր, այդ ես քեզ եմ հիշում:
Եվ գիտեմ, երբ դնես հրացանդ մի կողմ,
Դու նորից ճնճղուկ կդառնաս:

Իսկ երբ տան հրաման, որ դու ինձ սպանես,
Կատարիր,
Բայց սրտիս չբռնես դու նշան…
Սրտիս մեջ,
Խորքերում
Մանկական քո այն դեմքն է պահված:
Վախենում եմ, եղբայր, որ այդ դեմքն արնոտես:

Թարգմ. Վահագն Դավթյան

Ամեն բան այնպես, ինչպես պիտի լիներ

21 Դկտ

Ընդամենը հաշված օրեր առաջ էր, երբ Բելառուսի ղեկավար Ա. Լուկաշենկոն, խոսելով առաջիկա նախագահական ընտրությունների մասին, գանգատվում էր իր երկրին բաժին հասած ճակատագրից: «Ամբողջ աշխարհը ամանորին է նախապատրաստվում, իսկ մենք ամեն անգամվա պես պիտի ընդդիմության անկարգությունները սաստենք»,- ասում էր նա` գերազանց հասկանալով, որ եթե Բելառուսի բացառիկությունը սոսկ նախատոնական տրամադրությունների փոփոխության մեջ է, ապա հետընտրական զարգացումների իմաստով այդ երկիրը քիչ բանով էր տարբերվելու մյուսներից: Ամեն կարգի խռովությունները, բողոքի ակցիաները, ընդդիմադիրների հալածանքները, քաղաքական շահարկումները վաղուց են դարձել յուրաքանչյուր իրեն հարգող ու ժողովրդավար համարվող երկրի իրադարձային բաղկացուցիչը ընտրությունից ընտրություն: Իսկ եթե վաղօրոք է հայտնի, թե ինչ է կատարվելու, այդ դեպքում շատ ավելի դյուրին է դառնում հակազդելը: Այնպես որ Լուկաշենկոն նույնպես դա գիտեր, ինչպես գիտեր նաև այն մասին, որ ճգնաժամը հաղթահարելիս ուժային լուծումները մինչ օրս ամենաարդյունավետն են հավարվել Բելառուսում:
Եվ ահա, 1994 թվականից երկիրը չորրորդ անգամ անընդմեջ ղեկավարել ցանկացող Ալեքսանդր Լուկաշենկոն դեկտեմբերի 19-ին ի կատար ածեց երազանքը` հավաքելով ընտրողների ձայների 79.67 տոկոսը: Նույն օրվա գիշերը բելառուս ընդդիմադիրները դուրս եկան փողոց «Նոր ընտրություններ առանց Լուկաշենկոյի» կարգախոսով: Նրանք գրոհի մի քանի փորձեր իրականցրեցին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի ու կառավարության շենքերի վրա, սակայն զինվորական ստորաբաժանումներին ու ոստիկաններին հաջողվեց հրապարակից դուրս մղել մի քանի հազար ցուցարարների: Ձերբակալվեցին մոտ հազար մարդ, այդ թվում`գրեթե բոլոր նախագահի թեկնածուները: Ընդդիմության առաջնորդը դաժան ծեծի ենթարկվեց: Այժմ նրան նկատմամբ մեղադրանք է առաջադրվել «Զանգվածային անկարգություններ» հոդվածով: Չի բացառվում, որ կներկայացվեն նաև պետական հեղաշրժման մեղադրանքներ: «Բոլորն, ըստ օրենքի, նստելու են բանտ: Բանտ ես չեմ նստեցնում, ես ունեմ միայն մեկ իրավունք` համաներում»,- երեկ հայտարարեց Լուկաշենկոն: Հատուկ ծառայությունները խուզարկություններ են անցկացրել թեկնածուների շտաբներում, իրավապաշտպանների գրասենյակներում, թերթերի խմբագրություններում: Բելառուսում շրջափակվել է մի շարք ընդդիմադիր կայքերի, ինչպես նաև LiveJournal բլոգհոսթինգի, Twitter միկրոբլոգի, Facebook սոցիալական ցանցի հասանելիությունը:
Հասկանալի է, որ նման կտրուկ պահվածքն անպատասխան չէր մնա: Եվրոպական խորհրդարանի նախագահ Եժի Բուզեկն առաջիններից մեկն էր, որ վրդովված հայտարարեց. «Այդ վախկոտ հարձակումը նախագահի անպաշտպան թեկնածուի վրա վրդովեցուցիչ ու ամոթալի է: Ես ապշած եմ այդ փաստից: Նման վարքը անթույլատրելի է միջազգային հանրության համար: Ես պահանջում եմ նախագահ Լուկաշենկոյից, որ նա անհապաղ դադարեցնի այդ բռնությունն ու պատժի նրանց, ովքեր մեղսակից են դրան»: Կոշտ էր նաև Լեհաստանի նախագահ Բրոնիսլավ Կոմորովսկու արձագանքը: Վերջինս ոչ միայն` քննադատեց իշխանությունների կողմից բիրտ ուժի կիրառումը, այլև կարծիք հայտնեց, որ ԵՄ-ն պետք է վերանայի իր հարաբերությունները Մինսկի հետ:
Միացյալ Նահանգների վերաբերմունքը զուրկ էր ավելորդ հուզականությունից և միանշանակ էր. «ԱՄՆ վարչակարգը չի կարող ճանաչել ընտրությունների արդյունքները,- հայտարարեց Վաշինգտոնը: Այնպես որ Լուկլաշենկոյի ակնկալիքները, թե դեկտեմբերի 19-ից հետո ԱՄՆ- Բելառուս հարաբերությունները «կլինեն նվազագույնը լավ», չարդարացան:
Իրենց եզրակացությունը հրապարակեցին ԵԱՀԿ դիտորդները, համաձայն որի նախագահական ընտրությունները Բելառուսում չեն համապատասխանում ժողովրդավարական չափանիշներին և դրանք լեգիտիմ կոչվել չեն կարող: «Այս ընտրությունները ձախողվեցին և Բելառուսին այդքան անհրաժեշտ նոր սկիզբը չապահովվեց: Բելառուսի ժողովուրդն արժանի էր լավին», -ասաց ԵԱՀԿ Խորհրդարանական վեհաժողովի պատվիրակության ղեկավար Թոնի Լլոյդը:
Իսկ այժմ անդրադառնանք ամենահետաքրքրականին: Բանն այն է, որ նույն ԵԱՀԿ-ն, նախքան հիշատակված եզրակացությունը, ժամեր առաջ մեկ այլ հայտարարությամբ էլ էր հանդես եկել, որով դեկտեմբերի 19-ին կայացած Բելառուսի նախագահական ընտրությունները ճանաչել էր ժողովրդավարական: Սակայն քիչ անց պատկերն ամբողջովին փոխվեց: Եվ արդյո՞ք միայն ընդդիմադիրների հանդեպ բռնություններ կիրառելու պատճառով: Ի վերջո ընտրություններն արդեն ավարտվել էին, և եթե հետո իշխանությունները օրինազանցություն էին հանդես բերել, ապա դա առանձին խնդիր էր ու չէր կարող անդրադառնալ նախորդի վրա: Բայց անդրադարձավ: Իսկ թե ինչու` պատասխանն անուղղակիորեն տվեցին մյուսները:
Այն ժամանակ, երբ Արևմուտքը որակումների մեջ ընտրություն չդնելով փնովում էր Լուկաշենկոյին, Ռուսաստանի և ԱՊՀ-ի ներկայացուցիչներն ընտրությունները գնահատեցին կայացած ու ժողովրդավարական: Ռուսական դիտորդական առաքելության ղեկավար Սերգեյ Լեբեդևը նշեց, որ առաքելությունը չի արձանագրել այնպիսի փաստեր, որոնք կարող էին կասկածի տակ դնել արդյունքների լեգիտիմությունը: Համարյա միաժամանակ Լուկաշենկոն ասուլիս հրավիրեց ու տեղեկացրեց, թե խոստանում է հրապարակել փաստաթղթեր, որով կապացուցվի ընդդիմության առաջնորդների կապը Արևմուտքի հետ: «Ես կարգադրել եմ, որպեսզի հրապարակվեն այդ փաստաթղթերը, որպեսզի ժողովուրդը տեսնի թե մեր արևմտյան գործընկերներին և թե մեր ընդդիմությանը»,- ասաց Բելառուսի նախագահը` ավելացնելով, որ խոսքն այնպիսի փաստաթղթերի մասին է, որոնք պետք է լինեն պահոցում` «գաղտնի» նիշի տակ:
Ահա և պատասխանը: Մինսկը, որ ամիսներ շարունակ գժտված էր Մոսկվայի հետ և ամենածանր մեղադրանքներն էր վերագրում Կրեմլին, վերջին պահին կողմնորոշվեց` նետերն ուղղելով հակառակ կողմը: Դեկտեմբերի 20-ի մամուլի ասուլիսում Լուկաշենկոն արդեն հայտարարում էր, որ «պատրաստ է հանդուրժել ամեն բան, որպեսզի Բելառուսն ու Ռուսաստանը չբաժանվեն», և որ ինքը երբեք Ռուսաստանի թշնամին չի եղել:
Երկու հակադիր բևեռների ճամփաբաժանի վրա գտնվող երկիրը հրաշալի հասկանում է իր դիրքի առավելությունը և գիտի, որ իրեն ամեն դեպքում ներելի է աններելին, եթե վրա հասնի ընտրության պահը: Իսկ Արևմուտքը, որ դեռ երեկ Մոսկվա- Մինսկ լարված հարաբերությունների կրակի վրա հաճույքով իր ձեռքերն էր տաքացնում, այսօր ստիպված է նոր մարտավարություն ընտրել: Սկզբի համար վատ չէ խոսել քաղաքացիների ոտնահարված իրավունքների մասին, թեև քաղաքակիրթ աշխարհին քիչ է հետաքրքրում` ժողովրդավարությունը Բելառուսում կհաղթանակի, թե՞ ոչ: Նրա համար կարևոր խնդիրն այն է, թե ինչպե՞ս անհնազանդին դարձնել հնազանդ:

Հովիկ Չարխչյան

ԱՄԵՆԱՄԵԾԸ՝ ՄԵՐ ՈՏՔԵՐԻ ՏԱԿ

21 Դկտ

Աշխարհագրագետ Վարդգես Խաչատրյանը համոզված պնդում է, որ աշխարհի ամենամեծ ստորերկրյա քարանձավը գտնվում է Հայաստանում: Եվ սա ոչ հիվանդագին երևակայության արգասիք է, ոչ էլ ազգային սնափառության ծայրահեղացված դրսևորում: Ասենք ավելին: Հայ քարանձավագետները մեկ անգամ չէ, որ աշխարհին ապշեցրել են իրենց բացահայտումներով:
Դեռևս 1970-ականների կեսերին մեր հանրապետությունում սկիզբ դնելով այդ ռոմանտիկ գիտության ճյուղի ուսումնասիրմանը՝ նվիրյալների առաջին խմբերը շատ չանցած հենց Հայաստանում հայտնաբերեցին անձավային մարգարիտների երբևէ հայտնի ամենամեծ կուտակումները: Անմիջապես հետո գտնվեց մումիայի՝ այդ առեղծվածային դեղամիջոցի կենդանի գաղթօջախը, ինչը միաժամանակ թույլ տվեց բացահայտել դրա առաջացման գաղտնիքը: Եվս մի քայլ, ու արագոնիտ կոչվող միներալների մեջ հայտնաբերվեցին կարստային քարանձավներ, որոնք իրենց գեղեցկությամբ կարող են մրցել աշխարհի ցանկացած անձավի հետ: Գտնվեցին ստորերկյա գետեր ու լճեր, ընդերքում թաքնված բնության ինքնատիպ այլ երևույթներ: Եվ այժմ էլ բացահայտումների այդ շղթան կարող է լրացվել ևս մեկով:
Խիստ գիտական վերլուծության պարզեցված մեկնաբանությունն այսպիսին է: Հայտնի է, որ սովորաբար քարայրներն ու ստորերկրյա դատարկությունները առաջանում են ջրում լուծվող ապարների՝ կրաքարերի ու դոլոմիտների տեղում, երբ նրանք լուծվում են ընդերկրյա ջրերում ու հեռանում: Հայաստանի տարածքի մոտ 10 տոկոսը կազմված է նմանատիպ ապարներից, բայց քարանձավագետները մինչ այժմ ուսումնասիրել են դրա մի չնչին մասը: Սակայն Հայաստանում մեծ տարածում ունի ևս մի յուրօրինակ քարատեսակ՝ տրավերտինը: Այն առաջանում է, երբ երկրի ընդերքում ածխաթթու գազով հագեցած տաք ջրերը անցնում են կրաքարի միջով: Այս դեպքում անլուծելի քարը վերածվում է ջրում լուծվող երկկարբոնատի: Ու երբ ջուրը դուրս է գալիս մակերևույթ, գոլորշիացումից հետո մնում է նրա նստվածքային շերտը՝ ընդերքում թողնելով հսկա դատարկություն: Ուրեմն որտեղ տրավերտին, այնտեղ էլ ստորերկրյա դատարկությունը: Սա է օրենքի տրամաբանությունը: Իսկ դուրս մղված տրավերտինի ծավալով էլ պիտի պայմանավորված լինի դատարկության մեծությունը:
Վեդի քաղաքից դեպի հարավ, Ուրծի լեռներում է գտնվում տրավերտինի ամենախոշոր հանքավայրերից մեկը, որի ծավալները, ըստ մասնագետների գնահատման, կազմում են շուրջ 300 միլիոն խորանարդ մետր: Իսկ դա նշանակում է, որ լեռների ընդերքից դուրս մղված ծավալի տեղում մնացել է նույն ծավալներին համապատասխան դատարկություն: Կամ, այլ կերպ ասած, Ուրծի լեռների տակ թաքնված է… աշխարհի ամենամեծ քարանձավը: Նրա համեմատ մինչ օրս մեծագույնը համարվող Վենեսուելայի Մեծ Սիմա քարայրը (18 միլիոն խորանարդ մետր ծավալով) պիտի որ փոքրիկ խոռոչ դիտվի:
Սակայն ի՞նչ է սա: Ընդամեն գայթակղիչ վարկած, թե՞ լիովին հնարավոր բացահայտում:
— Դա կասկածից վեր է,- պնդում է Վ. Խաչատրյանը:- Հիշենք, որ տարիներ առաջ բուլղարացի երկրաբանները Ռոդոպիայի մարմարի հանքերը հետազոտելիս 797 մետր խորության վրա հայտնաբերեցին ստորերկրյա մի դատարկություն, որի ծավալը 200 միլիոն խորանարդ մետր էր: Ուրեմն ի՞նչ հիմքով կասկածենք բնության նույն օրենքի հնարավոր կիրառմանը Հայաստանում:
Ըստ աշխարհագրագետի, Ուրծի լեռների քարանձավը պետք է ունենա շուրջ 10 քառակուսի կիլոմետր մակերես և 90-100 մետր խորություն: Կասկած չկա նաև, որ այն լցված է ջրով, քանի որ ոչ մի ապար ի զորու չէ իր վրա կրել լեռների հզոր ծանրությունը:
Բայց սա դեռ բոլորը չէ: Ուրծի լեռների դիմաց փռվում են Երանոսի լեռները, որոնց ստորոտում նույնպես արդյունահանվում է տրավերտին: Ի դեպ, այն ոչնչով չի զիջում Ուրծի տրավերտինի հանքավայրին: Կնշանակի՝ Արարատյան աշխարհի ընդերքում ծփում են երկու անհայտ ծովեր՝ միաժամանակ հանդիսանալով աշխարհի խոշորագույն ստորերկրյա քարանձավները:
Ըստ Վ. Խաչատրյանի, եթե նույնիսկ այս հայտնագործությունը չգայթակղի «ամենա-ամենա»-ների մոլուցքով հրապուրված քարանձավագետներին ու զբոսաշրջիկներին, ապա ջրային պաշարների մեծ պահանջարկ ունեցող հանրապետության համար անկասկած ուշադրության արժանի նյութ կդառնա:
Հ. Չարխչյան

ՄԱՔՍԻՄԻԼԻԱՆ ՎՈԼՈՇԻՆ

21 Դկտ

ԴԵՄՔ, ԴԻՄԱԿ ԵՎ ՄԵՐԿՈՒԹՅՈՒՆ
Մենք մերկությունից ամաչում ենք ամենից առաջ այն պատճառով, որ այն ընդունված չէ: Հետո ամաչում ենք այն պատճառով, որ մեր մարմինը որպես դեմք չենք զգում: Մենք չգիտենք նրա արտահայտությունները, նրա մկանունքի խաղը, մենք չենք կարողանում տիրապետել նրան եւ խաղալ այնպես, ինչպես դեմքով ենք խաղում, չենք կարող նրա միջոցով ստել, այսինքն` նրան հագցնել այն հոգեւոր դիմակը, որ միշտ պատրաստ է սքողելու հոգու նվիրական ամեն մի շարժում: Մարմնի բոլոր պարզագույն շարժումների աստիճանական գիտակցման եղանակով կառուցված պարը, որ կիրառվում է այստեղ, ողջ մարմնի դեմքի աստիճանական զարգացումն է: Եվ քանի որ այն ճշմարիտ է, եւ մաքուր ու անկեղծ մերկություն է պահանջում: Եվ մերկության ամոթը կսկսի վերանալ ամբողջ մարմնի ինքնագիտակցությամբ, օժտված դեմքի, այսինքն` մարմնի դիմակի գոյանալուն համեմատ: Նյութական հագուստը կփոխարինվի հոգեւոր հագուստով: Զգացմունքային հագուստը, այլ ոչ թե մերկությունը: Զգացմունքային են այն նրբակերտ մերկությունները, որոնցով խաղում է արդի հագուստը:
Ինչպես արդեն հիշատակել ենք, հագուստը սոսկ մասամբ է ծնվում, որպես մարմինը ցրտից պաշտպանելու միջոց: Հագուստն ամենից առաջ ծնվում է իբրեւ մարմնի զարդարանք, իբրև մարմնի հայտնի մանրամասների վրա ուշադրություն բեւեռելու միջոց: Այն մղումը, որ վայրի մարդուն հակում է հագուստի առաջին գունագեղ կտորտանքին, բնավ էլ ամոթխածությունը չէ, այլ` անամոթությունը: Սակայն զգայականի բնագավառում ցանկացած խիզախում հակում ունի արագ նորաձեւության վերածվելու: Նորաձեւությանը չհետեւողը հասարակական տեսակետից անընդունելի արարք է կատարում: Այն, ինչ ընդունված չէ` ամոթալի է: Եվ ահա ծնվում է այլոց նման անամոթ շարժումներ չանելու ամոթը: Ահա այն հոգեբանական ոլորքը, որով պայմանավորված է հագուստի ծնունդը:
Հագուստի ողջ պատմությունը մարդկային զգացմունքայնության պատմությունն է: Սքողելով ուշադրություն հրավիրել, քողարկելով` ցուցադրել, թաքցնելով` ի հայտ բերել. ահա հագուստի զգայական գեղագիտությունը կառավարող հիմնական մոտիվները:
Ողջ արվեստն ընդհանրապես, իսկ գեղակերպայինը (պլաստիկ) և զարդանախշայինը (դեկորատիվ)` հատկապես զգայականության բազմազան կերպափոխություններն են ներկայացնում: Ժամանակակից ողջ մշակույթն է հիմնված զգայականության վրա: Արվեստն այլ կերպ չի կարող լինել, քան աշխարհի հանդեպ մեր զգայական վերաբերմունքի բյուրեղացում:

Թարգմ. Վարդան ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ

ՕԿՏԱՎԻՈ ՊԱՍ

21 Դկտ

ՃԱՆՃԵՐԸ
Ճանճն ապակու վրա չի կարող հասկանալ, թե ինչպես մյուս կողմից կարող է գոյություն ունենալ մի աշխարհ, որին նա հասու չէ: Ճանճը, ինչպես արդեն հաճախ հաստատվել է, կեղտի կտորի վրա դրախտում է կենում, մեղրի մեջ ընկած ճանճը դատապարտված է: Վիշնուի ճանճասպանը, որ պատրաստված է յակի մորթուց, դհարմա է նշանակում` կան նրանք, կանք մենք, և մենք չենք կարող նրանց մի կողմ չքշել: Ճանճերին հայտնի է հաճույքը, որ հասու չէ կաթնասուններին` զուգավորվել օդում: Բեհեղզեբուղը` Ճանճերի Տիրակալ: Ապոլոնիուս Թիանացին Բյուզանդիան ազատեց ճանճերից, պատրաստելով մի բրոնզե ճանճ եւ թաղելով այն սյան տակ: Ճանճը կարող է մտածել ինչ-ր այլ բանի մասին կամ ընդհանրապես չմտածել, նա չի նայում, ուր է թռչում, եւ խրվում է ցանցի մեջ: Յոկո Օնոն լուսանկարել էր մի ճանճի, որ մագլցում էր կրծքի վրայով այնպես, կարծես թե նվաճել էր Էվերեստը: Ռուս աղջնակները նախկինում կաղամբից դագաղիկներ էին կտրում եւ դրանց մեջ թաղում էին ճանճերին: Ճանճը բաց վերքի վրա պարզապես ճանճ է մնում եւ ախորժանք է ապրում այն փաստից, որ մարդը մարդ է մնում: Երբ Չառլզ Ռեզնիկոֆին Հոլիվուդում տեղ հատկացրին, բայց աշխատանք չտվեցին, նա իր սեղանի վրա ճանճերի լռության և մենության մասին բանաստեղծություններ էր գրում: «Ճանճը» կինոնկարի առաջին սերիայում երեխան երազում տեսնում է ինքն իրեն` պուճուրիկ մարդկային գլուխը սարդոստայն ընկած ճանճի մարմնի վրա, որ ծղրտում է` «Օգնեցեք»: «Ճանճը» կինոնկարի երկրորդ սերիայում իր մասին երազ է տեսնում մեծահասակը, և ճանճն առաջվա պես նրան սիրում է, ինչպիսի հրեշ էլ որ նա լինի:

Թարգմ. Վարդան ՖԵՐԵՇԵԹՅԱՆ

%d bloggers like this: