Պահոց | 8:38 ե.

ՆԻԿՈԼԱՅ ՄԻՆՍԿԻ

6 Դկտ

ՍԵՐԵՆԱԴ
Մեր շուրջն ահավոր մռայլ է ու սև,
Երկնքից կախված կապարի ամպեր.
Լալիս են, հեծծում ծառերն անտերև…
Մի՜ զարթիր, հոգիս, մի՜ զարթիր, ընկե՜ր.
Մի՜ բանար աչերդ ու մի՜ հալածիր
Պայծառ երազի տեսիլն ըղձալի.
Ավա՛ղ, երազներ,
Ուրախ երազներ
Մի գամ են գալի։
Երանի նրան, որ աշնան ցրտում
Քընած՝ կերազե արևը գարնան.
Երանի նրան, որ անձուկ բանտում
Քնած՝ կերազե օրն ազատության։
Վայ զարթածներին. խավարն անթափանց.
Տանջվում են անքուն մթնում սոսկալի…
Ավա՜ղ, երազներ,
Ուրախ երազներ
Մի գամ են գալի։

Թարգմ. Հ. Թումանյան

ԼԵՎ ՏՈԼՍՏՈՅ

6 Դկտ

Քանի դեռ մենք քայլող գերեզմանոցներ ենք, ինչպե՞ս կարող ենք երկրի վրա կյանքի պայմանների լավացման որևէ հույս ունենալ։ Իրենից դժգոհ լինելը խելացի կյանքի անհրաժեշտ պայմանն է: Միայն այդ դժգոհությունն է մղում աշխատելու իր վրա: Անմեղսունակ հնարավոր չէ լինել: Թերևս հնարավոր է յուրաքանչյուր տարվա, ամսվա և օրվա հետ դառնալ ավելի ու ավելի անմեղ: Սրանում է կայանում ամբողջ մարդկության իրական կյանքն ու բարեկեցությունը…
Դուք` 20-րդ դարի երիտասարդներդ, ապագայի մարդիկդ, եթե ուզում եք ճշմարիտ իրականացնել ձեր մարդկային գերագույն առաքելությունը, պետք է նախևառաջ ազատվեք մտայնությունից, իբր գիտեք, թե ապագայի հասարակությունը ինչ կերպ է պետք ձևավորել: Ապա պետք է ազատագրվեք հայրենապարծությունից: Հետո` գիտության ստրկությունից, այսինքն պետք է հրաժարվեք կուրորեն հավատալ այն ամենին, ինչ տնտեսական ու հասարակագիտական տեսությունները ձեզ հրամցնում են իբրև գիտական ճշմարտություն: Եվ վերջապես պետք է ձերբազատվեք ամենագլխավոր խաբկանքից, թե կրոնի ժամանակներն անցել են պատմության գիրկը. սա մեր օրերի բոլոր չարիքների սկիզբն է:

ՖԵԴԵՐԻԿՈ ԳԱՐՍԻԱ ԼՈՐԿԱ

6 Դկտ

Երևակայությունը հայտնագործել է աշխարհի չորս ծեգերն ու երևույթների պատճառական կապը: Բայց նա երբեք չի կարողացել երկար գործել անհեթեթության քոսային շիկացման մեջ, որտեղ ազատ ու անզուսպ շարժվում է ոգեշնչումը: Երևակայությունը ամեն մի պոեզիայի առաջին աստիճանն է ու հիմքը: Նրա օգնությամբ բանաստեղծը աշտարակ է կառուցում` տարերքներից ու գաղտնիքից պաշտպանվելու համար: Նա անխոցելի է, նա հրամայում է, և նրան միշտ հնազդվում են: Բայց ամենագեղեցիկ թռչուններն ու ամենապայծառ կրակները սպրդում է նրա ձեռքերից: Այսպես ասած, մաքուր երևակայության բանաստեղծի համար շատ դժվար է իր բանաստեղծություններով խորը հուզում առաջացնել: Տիպիկ ռոմանտիկական երաժշտականությունն էլ` տաղաչափական տեխնիկայի համադրմամբ, անշուշտ, չի կարող բանաստեղծական հույզ հարուցել, և գրեթե միշտ խորթ է իսկական պոեզիայի հոգևոր խոր իմաստին: Բայց և բանաստեղծական զգացումն ինքնին, կուսական հսկողությունից դուրս, ոչ մի շրջանակով չսահմանափակված, սեփական օրենքներով ստեղծված բանաստեղծությունը նույնպես չի հարուցում անդրադարձ, իսկական բանաստեղծական հույզ:
Երևակայությունն աղքատ է, բանաստեղծական երևակայությունը` առավել ևս:
Տեսանելի երևակայությունը, կյանքի իրադարձություններն ու մարդկային մարմինը շատ ավելի հարուստ են նրբերանգներով, ավելի բանաստեղծական են, քան երևակայության բոլոր հայտնագործությունները:
Դա կարելի է հաճախ նկատել այն պայքարում, որ վարում են գիտական իրականությունն ու երևակայության պտուղը` դիցաբանությունը. փառք աստծո, հաղթում է գիտությունը, որ հազար անգամ ավելի բանաստեղծական է, քան բոլոր թեոգոնիաները:
Մարդկային երևակայությունը հորինել է հսկաների, որպեսզի նրանց վերագրի հսկայական քարայրների, կախարդական քաղաքների շինությունը: Հետագայում պարզվեց, որ հսկայական այդ քարայրները ստեղծել է ջրի կաթիլը, զուլալ ջրի կաթիլը` համբերատար ու հավերժական: Այս դեպքում, ինչպես և շատ այլ դեպքերում, հաղթանակեց իրականությունը: Ջրի կաթիլի բնազդը հսկայի թաթից գեղեցիկ է: Իրականության ճշմարտությունը հաղթում է երևակայությունը պոեզիայում, ավելի ճշգրիտ` երևակայությունը բացահայտում է սեփական խեղճությունը: Երևակայությունը տրամաբանորեն իրավունք ուներ հսկաներին վերագրելու այն, ինչը հսկաների արածն է թվում, բայց գիտական իրականությունը, որ չափազանց բանաստեղծական է և չի տեղավորվում տրամաբանության կանոնների շրջանակներում, իր ճշմարտությամբ է հագեցրել ջրի մաքուր և հավերժական կաթիլը: Որքան ավելի բանաստեղծական է այն բացատրությունը, թե քարայրն առաջացել է ջրի խորհրդավոր քմահաճությամբ, որը ենթարկվում է հավիտենկան օրենքների, քան այն պատկերացումը, թե իբր քարայրն է ստեղծվել է ինչ-որ հսկաների կամքով, որի ամբողջ իմաստն այն է, թե դրանք կարող են ծառայել իբրև բացատրություն:

ԱՎԵՏԻՔ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ

6 Դկտ

Հիշատակարան

1942թ մայիսի 7
Փողոցում մի սրճագույն շուն, այս տարվա ծնունդ, նիհար, խեղճ, կարծես անտեր, թափառում է սոված. գլուխը միշտ կախ, գետինը հոտոտելով, ուտելիք է գտնում, ինչ ուտելիք կարող է գտնել այս կիսասով քաղաքում. թերևս ոսկորի կտորները, հացի փշրանքները, ձկան ոսկորները… Խե˜ղճ շուն. ցեխոտ, հողոտ, քաղցած: Ինչու է ծնվել, եկել այս չար աշխարհը, մի ոճրագործ բնության կամքով: Ստեղծում է
բնությունը` առանց մտածելու նրանց կերակրելու մասին, անհաշիվ քանակությամբ ստեղծում է և իրար վրա բաց թողնում այս խեղճ արարածներին: Եվ դարձնում է նրանց գազան. անգութ. այնինչ կենդանիները բարի են հոգով. մարդն է չար, մարդն է բնության արժանի որդին- չարագործ բնության չարագործ զավակներ: Այս խեղճ շունը, որ շփոթված քաշ է գալիս` գալարվելով սովի ձեռքից, փողոցի
տղաները քարով զարկում են, ցավ են պատճառում. վնգստում է խեղճ շունը, և, հաշտված իր վիճակի հետ, նորից թափառում է: Բարի են կենդանիները, ազնիվ են – շունը, ոչխարը, այծը, եզը, գոմեշը, ձին,
ուղտը: Չար են մարդիկ… Պատերազմը մարդկության պատիժն է իր չար սրտի համար:

1954թ ապրիլ
Գյումրեցին ասում է- մարդու պակասություն:
Այսինքն` հաց, հարստություն կա, բայց մարդ չկա, խելոք, ազնիվ, մարդասեր, քաջ մարդ չկա…
— Ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա:
— Մարդու պակասություն, ուրիշ ոչինչ:
Բացել եմ ռադիոն և լսում եմ երաժշտություն աշխարհի զանազան վայրերից — Հինդ, Արաբ, Իրան, Բաքու, Հայաստան… Լսում եմ և երազում, բաց աչքերով…
Թափառում եմ երկրե-երկիր, սեր եմ որոնում, սիրածի եմ որոնում… Կարոտ, լաց, մայր, հայրենիք, մանկություն, երիտասարդություն, անցյալ… Երազներ, երազանք, վերացում, սլացում, եսազրկում. անուրջներում ապրում. գոյությունդ մոռանալ, ես-դ մոռանալ, ինքնամոռացում…
Առանց մարդու տիեզերքն ի՞նչ արժեք ունի, ո՞վ է հաստատողը նրա գոյության. նրան բացատրելու…
Ու՞մ համար է նա` տիեզերքը, երբ իրեն պես բոլորը` տարրերը, անզգա են: Ի՞նչ իմաստ ունի, ի՞նչ է:
Ոչինչ է նա, պարզապես մի անսահման ունայնություն, անմտություն, աննպատակություն:
Բնությունը ամենամեծ հանճարն է: Վարդը, եղնիկը, նժույգը, կարապը, դրախտահավը, քնարահավը… Նրա հանճարագեղ, հանճարեղ գործերն են:

1955թ հուլիս
Մարդը իր ինտելեկտով հիբերֆիզիկ է, նյութականից բարձր, վեր: Նա կենդանական (անասնական), բնական աշխարհի վրա իր աշխարհն է բարձրացրել` կուլտուրան, հոգեկանը: Եվ նա դրա շնորհիվ գոյության կռիվը տանում է ոչ թե մարդու դեմ, մարդը մարդու դեմ, ոչ` մարդը բնության դեմ: Մարդը նվաճում է բնության ուժերը, վերջիններին տիրում է և ծառայեցնում իր շահերի համար. և նա կռվում
է` իր վրա բնազդների դեմ ինքնիշխանության և ինքնատիրապետության համար:

1956թ դեկտեմբերի 27
Մոռանալ և խաբվել: Ուզում եմ մոռանալ անցյալս, բոլոր վատ, տխուր դեպքերը, աղետները: Չհիշեմ, այնպես լինի, որ զգամ` որ բնավ չի եղել: Խաբվել…
Խաբեցե’ք ինձ, բժիշկնե’ր, խաբեցեք, դեղագործնե’ր, խաբեցեք` մինչև վերջին րոպեն, մինչև վերջին շունչս խաբեցեք ինձ.- չիմանամ, որ հիվանդ եմ, որ ծանր հիվանդ եմ, որ չունիմ մռայլ հեռանկար, այլ պայծառ, ուրախ, արևոտ…

ԷՄԻԼԻ ԴԻԿԻՆՍՈՆ

6 Դկտ

Մեռա հանուն գեղեցկության:
Ինձ գերեզման մի օր դրին:
Հետո եկավ ինձ հարևան
Ճշմարտության զինվորն արի:

— Հանուն ինչի՞,- հարցրեց նա:
— Գեղեցկության,- շշնջացի:
— Իսկ ես` հանուն ճշմարտության:
Եղբայրներ ենք, իմ դրացի:-

Այս մութ խորշում մենք կողք-կողքի
Կզրուցենք ամբողջ գիշեր`
Մինչև մամուռն իսպառ ծածկի
Անուններն ու խոսքերը մեր:

Թարգմ. Ա. Դարբինյան

Wikileaks և Հայաստան

6 Դկտ

Երբ Wikileaks կայքէջն իր աննախադեպ բացահայտումներով ու գաղտնազերծումներով մի գիշերվա մեջ պղտորեց մոլորակի արյունը, առաջին պահին Հայաստանի իշխանությունները բոլորովին պատրաստ չէին պարզաբանել կամ գոնե ինչ-որ կերպ արձագանքել այդ փաստին: Նախագահի մամլո քարտուղարն իրենց լռությունը պատճառաբանեց այն հանգամանքով, թե սկզբունքորեն չեն մեկնաբանում այլ պետության դիվանագիտական գրագրությունը: Նույն օրինակով պատասխաններ հնչեցնելուց հրաժարվեցին նաև պաշտպանության նախարարությունը, արտգործնախարարությունը: Թերևս նրանք ճիշտ վարվեցին ներկա կացության մեջ, երբ հաստատել կամ հերքելը հավասարապես անհետևանք չէր մնալու, իսկ մի փոքր սպասելը և ժամանակի փոփոխությունների մեջ կողմնորոշվելը ոչ մեկին չէր խանգարի:
Բայց այդ սպասումն իր հետ մեկ այլ հետևանք էլ բերեց` վստահությունն այն ամենի նկատմամբ, ինչ ասվում էր Wikileaks-ի հրապարակած թղթերում: Որքան էլ ընդունենք, որ Հայաստանին վերաբերող տեղեկություններն անհամեմատ քիչ էին, այնուամենայնիվ դրանք ի զորու էին ձևավորել պատկերացումների այն նվազագույն շրջանակը, ինչը թույլ պիտի տար հետևություններ անել մի շարք կարևոր դեպքերի ու իրավիճակների մասին: Իսկ նման տեղեկություններ կային մեր բոլոր հարևանների ու նրանց հետ մեր առնչությունների մասին:
Առաջին հերթին ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին Վաշինգտոնի այն մեղադրանքները, համաձայն որոնց 2003 թվականին Հայաստանն իբրև թե նպաստել էր Իրանի կողմից հրթիռների և գնդացիրների ձեռք բերմանը, ինչի համար քիչ էր մնում, որ մեր նկատմամբ պատժամիջոցներ կիրառվեին: Հայաստանն այդ փաստը հերքել էր, և պետք է կարծել, որ հերքումը եղել է հիմնավորված: Նախ դրա օգտին է խոսում այն հանգամանքը, որ ոչ մի պատժամիջոց էլ կյանքի չկոչվեց, իսկ հետո ՀՀ-ում ԱՄՆ դեսպան Մարի Յովանովիչը օրերս ներողություն հայցելու պես մի ելույթ արտասանեց, որի իմաստն այն էր, թե չնայած Wikileaks-ի աղմկահարույց բացահայտումներին, Հայաստանի հետ հարաբերությունները շարունակելու են ամրապնդվել:
Հաջորդ խնդրահարույց թեման վրացականն էր: Մեզ համար մեկ անգամ ևս պարզ դարձավ, որ «եղբայրական» Վրաստանը բնավ էլ ավելի լավը չէ, քան, ասենք, Թուրքիան կամ Ադրբեջանը, իսկ ասվածի հավելյալ ապացույցները տվեցին ամերիկացի դիվանագետները`պատմելով 2008-ի օգոստոսյան պատերազմի ողջ ընթացքում պաշտոնական Թբիլիսիի գործելակերպի մասին, որ նախ օրեր շարունակ անպատասխան էր թողնում Երևանի բոլոր զանգերն ու դիմումները, ապա Բաթումից ու Փոթիից դեպի Հայաստան բեռնափոխադրումների սակագները միանգամից եռապատկեց (Ադրբեջանինը` ոչ): «Գների նման բարձրացումը հայաստանցի ներկրողների կողմից ընկալվել է որպես Թբիլիսիում կայացված քաղաքական որոշում»,- ասված էր Դեպարտամենտի տեղեկագրում: Իսկ դրա փոխարեն, ըստ նույն աղբյուրի, «Հայաստանի կառավարությունը խուսափում է Վրաստանի հասցեին ցանկացած բացասական հրապարակային հայտարարությունից: Եթե նման հայտարարություն այնուհանդերձ հնչեցվի, Ջավախքի հայության արձագանքը կարող է շատ վտանգավոր լինել Վրաստանի համար»:
Երբևէ Հայաստանի իշխանությունները առիթ կունենան մտորելու այն մասին, թե արդյո՞ք ճիշտ էին վարվել` թաքցնելով իրողությունը: Սակայն վստահաբար կարող ենք ասել, որ նման ճշմարտությունները եզակի չեն, և վաղ թե ուշ համբերության բաժակը կլցվի:
Իսկ ահա Թուրքիայի մասին գաղտնազերծված ճշմարտություններն այնքան էլ նոր չէին մեզ համար: Wikileaks –ի օգնությամբ ընդամենը վերահաստատվեց, որ թուրքական կառավարությունը հայ-թուրքական արձանագրությունները օգտագործել է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման աշխատանքները կասեցնելու, ղարաբաղյան հարցում պրոադրբեջանական լուծումներ կորզելու համար: Միայն թե լրացուցիչ այլ փաստաթղթեր կարող են արմատապես փոխել Անկարայի ու Բաքվի հարաբերությունների ջերմության աստիճանը: Դրան նպաստող փաստարկներից են Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի զրույցները ամերիկացի պաշտոնյաների հետ, որտեղ Ալիևը թուրքական կառավարության հասցեին բավականին խիստ արտահայտություններ է թույլ տվել, իսկ մի առիթով էլ խոստովանել է, թե Ռուսաստանի հետ գազային պայմանագրեր է կնքել, որպեսզի թույլ չտա Թուրքիային դառնալ էներգետիկ կենտրոն։ Հիմա դրանք Անկարայում շատ ուշադիր ուսումնասիրելու են։ Իսկ արդեն տեղի ունեցած քննարկումները ցույց են տալիս, որ թուրքական իշխանությունները Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման խնդրում այլևս նախկինի նման հակված չեն կարչած մնալ Բաքվի նազուտուզից:
Գալով բուն Ղարաբաղի հարցին, ուշագրավ պիտի համարել այս տարվա փետրվարին 25-ին Ալիևի հետ ամերիկացի պաշտոնյայի ունեցած զրույցի մանրամասն վերաշարադրումը: Ալիևն այնտեղ ասել է, որ պատրաստ է Մինսկի խմբի ձևաչափով առաջ շարժվել, սակայն լրացուցիչ ճնշումներ է պետք գործադրել Հայասանի նկատմամբ, ապա հավելել է, թե Սոչիում ՌԴ նախագահ Մեդվեդևը փորձել է համոզել Սարգսյանին, որ բեկումնային առաջընթացի հասնեն, սակայն Մոսկվայի կողմից այդքան ճնշումներից ու Լավրովի երևանյան այցից հետո էլ հայերը ոչ միայն հակադրվում են առաջընթացին, այլև հրաժարվում են ավելի վաղ համաձայնեցված կետերից:
Ոչ պակաս հետաքրքրական է ԱՄՆ-ի պաշտպանության նախարարության տեղեկանքում արված երկու կարճառոտ նշումները` կապված հայկական ուժերի` Ղարաբաղին հարող տարածքներից դուրս բերման հետ: Այնտեղ գրված է, որ դա «ամերիկյան կողմի դիրքորոշումը չէ», և «ամերիկյան վարչակազմը այս դիրքորոշումը չի պաշտպանում»:
Իբրև WikiLeaks-ի դոսյեի հայկական թեմատիկայի բաղկացուցիչներ, նշենք նաև պատմությունն այն մասին, թե ինչպես է ՌԴ պաշտպանության նախարարը ադրբեջանցի իր գործընկերոջը երկու շիշ օղու դիմաց վստահել հայերին զենք վաճառելու մասին գաղտնիքը, և, իհարկե, Վրաստանում ԱՄՆ դեսպանության հաղորդագրություններն առ այն, թե իբր Ռուսաստանը ֆինանսավորել է ջավախքահայերին` այդ տարածքում էթնիկ բախումներ հրահրելու նպատակով: Սակայն Wikileaks-ի թղթապանակն առավել քան հարուստ է, և հազիվ թե վերջինս որոշած լինի հետագայում ևս խնայել մեզ: 250 հազարի հասնող գաղտնի փաստաթղթերի մեջ անկասկած ի հայտ կգան նորանոր «հայաշունչ» տեղեկություններ: Երևանում արդեն խոսում են այն մասին, որ եթե ՀՀ-ում ԱՄՆ դեսպանատնից դուրս եկած փաստաթղթերը հրապարակվեն, դա կարող են շատ ու շատ նոր բաներ պարզել: Ասում են, որ 1700-ից ավելի փաստաթուղթ կա, որոնցից ընդամենը 400-ն է գաղտնազերծվել: Ակնարկում են այն մասին, թե նորերի մեջ ոչ միայն մարտի 1-ի հետ կապված, այլև, այսպես կոչված, «Պզոյի գործով» սենսացիոն տեղեկություններ են լինելու:
Ապագայի հետ առնչվող ենթադրությունները թողնելով ապագային և նաև ըմբռնելով, որ բազմաթիվ դեպքերում արտաքին քաղաքականության նախնական գնահատականները չեն կարող դիտարկվել որպես ԱՄՆ-ի պաշտոնական դիրքորոշում, այնուհանդերձ նկատենք, որ տվյալ պարագայում մեր չհիմնավորված հանգստությունն այնքան էլ տեղին չէ: Ճիշտ է, անլրջություն կդիտվի քաղաքական ուղենիշները գծելիս առաջնորդվել բացառապես Wikileaks-ով, սակայն դրա հետ մեկտեղ պետք չէ մոռանալ, որ նման տեղեկատվության արտահոսքը երկրների նկատմամբ ճնշումներ գործադրելու պոտենցյալ հիմք կարող է դառնալ, քանի որ դրանք մյուս կողմին դրդելու են միանգամայն այլ որոշումների կայացմանը, իսկ սա արդեն դժվարին կացության նախանշան է: Պատահական չէ, որ ԱՄՆ Կոնգրեսի Ներկայացուցիչների պալատի անդամ Ադամ Շիֆը Հայաստանին վերաբերող փաստաթղթերը «չափազանց անհանգստացնող» է անվանել։ Բայց անհանգստություն` մեզ համար, այլ ոչ թե Ադամ Շիֆի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: