Թուրքիայի պիղոսյան հաղթանակը

1 Դկտ

Այն բանից հետո, երբ ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովը հավանություն տվեց Թուրքիայում և Արևելյան Եվրոպայում հակահրթիռային պաշտպանության համակարգ տեղակայելու նախագծին, Անկարան հայտնվել է մի տեսակ երկակի վիճակի մեջ: Չնայած իշխանությունները շտապեցին հայտարարել, թե դա հաղթանակ էր, քանի որ հատկապես Թուրքիայի գործադրած ջանքերի շնորհիվ փաստաթղթում որևէ երկիր չնշվեց իբրև այդ համակարգի հավանական թիրախ, բայց ամենքն էլ հասկանում են, որ հնարավոր հակառակորդը մեկն է և խոսքը Իրանի մասին է: Ի վերջո, շուրջ 30 երկրներ այս պահին ունեն Եվրոպայի տարածք հասնող հրթիռներ, մինչդեռ անցյալ տարվա սեպտեմբերից ՆԱՏՕ-ի հակահրթիռային նոր համակարգ ստեղծելու գաղափարը մշտապես պտույտներ է գործել միևնույն առանցի շուրջը, որի նպատակն է վնասազերծել Իրանի միջուկային ծրագրից բխող վտանգները:
Այժմ Դաշինքը պատրաստվում է Թուրքիայի տարածքում տեղադրել X-ծածկույթով ռադարներ, որոնք թույլ կտան արագ հայտնաբերել տարածաշրջանում արձակված հրթիռները: Քաղաքական առումով սա անհնար է որևէ կերպ համարել ձեռքբերում, քանի որ այն Թուրքիան, ով դեռ երեկ ամեն գնով ձգտում էր նվազագույնի հասցնել իր տարածքում ՆԱՏՕ-ի օբյեկտների ներկայությունը, այժմ ստիպված է տեղի տալ:
Անշուշտ, սխալվում են նրանք, ովքեր պնդում են, թե Թուրքիայի դիրքորոշման փոփոխությունը հարկ է դիտարկել նրա՝ Եվրամիություն մուտք գործելու ցանկության ֆոնին: Այս հանգամանքը կարող է մասնակի դեր խաղացած լինել, բայց չպետք է մոռանալ, որ Եվրամիությունն ու ՆԱՏՕ-ն բոլորովին էլ նույնական չեն, և բազմաթիվ են դեպքերը, երբ այն, ինչ ցանկացել է ՆԱՏՕ-ն, հակասել է ԵՄ-ի պահանջներին: Ավելի իրատեսական է նման քայլը որակել իբրև Թուրքիայի սանձահարումը ԱՄՆ-ի կողմից: Վերջին շրջանում Վաշինգտոնին լուրջ անհանգստություն էր պատճառում իր դաշնակցի վարքագծի փոփոխությունը: Ակնհայտ էր, որ Անկարան նպատակ ունի աստիճանաբար հեռանում է Արևմուտքից ու ավելի ջերմ կապեր հաստատել Մերձավոր Արևելքում իր հարևանների, այդ թվում` Միացյալ Նահանգների նկատմամբ թշնամաբար տրամադրված Սիրիայի և Իրանի հետ։ Սպիտակ տանը չէին կարող չհիշել նաև, որ ըստ էության ԱՄՆ-Թուրքիա ռազմավարական դաշինքը ծնունդ էր առել Սառը պատերազմի տարիներին և այն ժամանակ ուներ մեկ հիմնական ուղղվածություն`դառնալ պատվար ԽՍՀՄ-ի ու սոցճամբարի երկրների դեմ: Իսկ հիմա իրերի վիճակը փոխվել է, և ակնհայտ է, որ երկաթե վարագույրի փլուզումից 20 տարի անց երկու երկրներն արդեն տարաձայնություններ ունեն: Հիշենք թեկուզ այն, որ 2003-ին Թուրքիան չտրամադրեց իր տարածքը Իրաքի դեմ գործողությունների համար: Այժմ էլ Թուրքիան, չնայած ԱՄՆ-ի ճնշմանը, շարունակում է հարաբերությունները Իրանի հետ և դրա փոխարեն լուրջ տարաձայնություններ ունի Իսրայելի հետ: Բավական է միայն մատնանշել փաստը, որ Թուրքիան համաձայնել է իր տարածքում տեղադրել ՆԱՏՕ-ի պաշտպանական հրթիռային համակարգն այն պայմանով, որ վերջինիս հավաքած տեղեկությունները չեն տրամադրվելու Իսրայելին: Եթե համակարգի տեղադրման ողջ իմաստն այն է, որ ժամանակին ճիշտ տեղեկություններ ստանալով` հնարավոր լինի ՆԱՏՕ-ի անդամ երկրներին պաշտպանել հարձակումից, իսկ Թուրքիան, փաստորեն, պահանջում է Իսրայելին զրկել կենսական նշանակություն ունեցող այդ տեղեկություններից, ապա հասկանալի է, թե ինչպիսի անախորժ կացության մասին կարող է խոսք գնալ:
Ասենք, հակահրթիռային պաշտպանության համակարգի խնդրում վերջնական հստակություն դեռևս չկա։ ՆԱՏՕ-ն միայն հաջորդ տարվա հունիսին է պատրաստվում որոշել, թե որտեղ է տեղադրելու համակարգի հրթիռներն ու հրամանատարական կենտրոնը։ Այս հարցում ևս Թուրքիան իր առանձնահատուկ պահանջներն ունի: Վերջինս պնդում է, որ դրա առավել հարմար վայրը Իզմիրի կենտրոնակայանն է, մինչդեռ ամերիկացիները պաշտպանում են Գերմանիայում գտնվող Ռամշտայնի ռազմակայանի տարբերակը։ Թուրքերը նաև ասում են, որ եթե հրամանատարության համար ընտրվի իրենց տարածքը, ապա կենտրոնը պետք է ենթարկվի միայն ու միայն Անկարային։ Իսկ նման ենթակայությունն, ինչ խոսք, ՆԱՏՕ-ի սրտով լինել չի կարող:
Արտաքին խոչընդոտներից զատ պաշտոնական Անկարան դեռ ստիպված է լինելու զսպել նաև ներքին ընդվզումները: Բոլորովին վերջերս Թուրքիայի երեք քաղաքներում բողոքի գործողություններ իրականացվեցին, որոնք կազմակերպվել էին երկրի տարածքում ՆԱՏՕ-ի հակահրթիռային տարրեր տեղադրելու ծրագրերի դեմ: Այստեղ շատերն են համոզված, որ երկիրն այդ որոշմամբ «մտնում է մագնիսական մի շրջանի մեջ, որտեղ Թուրքիան ոչնչանալու է»։ Թուրք վերլուծաբան Բանու Ավարի կարծիքով, հակահրթիռային համակարգի տեղադրմամբ Թուրքիան հարվածը վերցնում է իր վրա: Իսկ
թուրքական կառավարամետ քաղաքական գործիչ Ալբայրաքն ասում է. «Հօգուտ ՆԱՏՕ-ի զոհաբերել Իրանի հետ բարեկամությունը` նշանակում է վերջ դնել անկախ արտաքին քաղաքականությանը և կորցնել մահմեդական աշխարհում ձեռք բերված հարգանքը»։
ՆԱՏՕ-ի նոր որոշումն ու Թուրքիայի զիջողականությունը բոլորովին դուր չի եկել նաև Ռուսաստանին: Այդ մասին օրերս բացահայտորեն հայտարարեց նախագահ Դ. Մեդվեդևը` ընդգծելով, որ «եթե մեզ չհաջողվի կառուցողական պայմանավորվածության հանգել, կսկսվի սպառազինությունների մրցավազքի նոր ալիք: Այդ դեպքում մենք ստիպված կլինենք նոր հարվածային միջոցներ տեղակայելու մասին որոշումներ կայացնել: Ակնհայտ է, որ այդ սցենարը շատ ծանր կլինի»:
Ահա այսպիսի ծանր սցենարային հեռանկարի պայմաններում թուրքերը հազիվ թե վերհիշեն, որ ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովում իրենք հաղթանակ են տարել:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s