Պահոց | 4:58 ե.

ԱՆՆԱ ԱԽՄԱՏՈՎԱ

29 Նյմ

ՎԵՐՋԻՆ ԿԵՆԱՑԸ
Ես խմում եմ քանդված իմ տան
Ու ձախողակ բախտի համար,
Մեր համատեղ այս մենության
Եվ, իհարկե, հենց քեզ համար:
Ինձ դավաճան շրթունքների
Ու աչքերի համար մռայլ,
Նրա համար , որ ցավերիս
Տերը հարմար ճար չգտավ:

Կմոռանա՞ն ինձ- այ թե զարմացրին,
Ինձ մոռացել են մի հարյուր անգամ,
Հարյուր անգամ ես իջել եմ շիրիմ,
Եվ գուցե նաև հիմա էլ չկամ:
Իսկ մուսան իմ՝ խուլ, կուրացած, անձայն,
Ինչպես հատիկը, փտել է հողում,
Որ ելնի մոխրից փյունիկի նման
Ու հանց աղավնի հառնի եթերում:

ՍԵՐԸ
Մերթ օձի պես կծկվելով
Կախարդում է սիրտդ կարծես,
Մերթ պատուհանից օրերով
Ղուղունում է աղավնու պես:
Մերթ շողում է եղյամի մեջ-
Չքնաղ պսակ մի ծաղկավառ…
Բայց և թաքուն ու մշտարթուն՝
Խլում քեզնից քուն ու դադար:
Քաղցր է լսել լացը նրա
Ջութակի մեղմ աղոթքի մեջ…
Օ, փորձանք է գտնել նրան
Դեռ անծանոթ ժպիտի մեջ:

Գյուլի «կարելի»-ն և «չի կարելի»-ն

29 Նյմ

Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի եռօրյա պաշտոնական այցը Շվեյցարիա ավարտվեց, և հազիվ թե այն մեզ համար որևէ նշանակություն ունենար, եթե մեծամասամբ նվիրված չլիներ հայ-թուրքական հարաբերությունների ու Ղարաբաղի խնդրի կարգավորման գործընթացներին: Սա Թուրքիայի նախագահի` պատմության մեջ առաջին պետական այցն էր Շվեյցարիա: Տեղի մամուլը, որն այդ օրերին ողողված էր նրա` Բեռն և Ցյուրիխ այցելությունների լուսաբանմամբ, առանձնակի շեշտում էր, թե Շվեյցարիայի նախագահ Դորիս Լոյթհարդի հետ Գյուլի զրույցներից մշտապես անբաժան էր Հայաստանի հետ հարաբերությունների առանցքային թեման: Իսկ նման ընդգծված ուշադրությունն ակնհայտորեն մի քանի պատճառներ ուներ: Առաջինն, անշուշտ, այն էր, որ հատկապես Շվեյցարիան ժամանակին միջնորդեց և աջակցեց երկու կողմերի հարաբերությունների կարգավորումը նախատեսող արձանագրությունների ստորագրմանը: Մյուս կողմից Շվեյցարիան այն երկրներից մեկն է, որտեղ ճանաչել են Հայոց Ցեղասպանությունը: 2003 թվականին, երբ այդ երկրի խորհրդարանի ստորին պալատում ընդունվեց հիշյալ բանաձևը, Անկարա- Բեռն հարաբերությունները մի առ ժամանակ սառեցվեցին: Սակայն դա երկար չտևեց, քանի որ Թուրքիայի համար հեշտ է մոռացության տալ վիրավորանքը, եթե կան ավելի կարևոր շահեր:
Եվ վերջապես, պատճառներից մեկն էլ կարող է համարվել այն, որ թուրքերը հակված են ղարաբաղյան հակամարտությունն ու հայ-թուրքական հարաբերությունները քննարկման առարկա դարձնել Աստանայում դեկտեմբերի 1-2-ին կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովում: Իսկ դրա համար առաջին հերթին անհրաժեշտություն կա հիշեցնելու խնդրի գոյությունը և հնարավորինս վառ գույներով ներկայացնելու դա, ինչն էլ մեծ հմտությամբ իրագործեց Գյուլը:
Թուրքիայի նախագահն այս անգամ առավել քան պերճախոս էր: Իր մտադրությունները լիովին իրագործելու ճանապարհին նա նույնիսկ չզլացավ գովերգել Հայաստանի նախագահին` հատուկ ելույթում շեշտելով, թե «այս կետին հասնելու գործում կարևոր դերակատարություն ունեն նաև ՀՀ նախագահ պարոն Սարգսյանի մինչ օրս ցուցադրած առաջնորդի և պետական գործչի հմտությունները»: Այդպես էլ չհստակեցնելով, թե ի՞նչ կետի մասին է խոսքը և արդյո՞ք այդ կետն արժանի է խրախուսման, Գյուլը ավելացրեց, որ գործընթացն իր ավարտին հասցնելու համար նա Հայաստանի հարգելի նախագահից նույն ոգևորությամբ շարունակություն է ակնկալում:
Աշխատանքի այսպիսի բաժանումից հետո արդեն կարելի էր նաև ասել, որ «թուրքական կողմը պահպանում է հարաբերությունների կարգավորման հարցում ունեցած իր կամքն ու վճռականությունը և շարունակում է ջանքեր գործադրել Կովկասում տևական և ընդգրկուն խաղաղության ու կայունության հաստատման գործում»:
Այս ամենը մենք շատ անգամներ ենք առիթ ունեցել լսելու, ինչպես և գիտենք, որ, ըստ Անկարայի, անհրաժեշտ է հայ-թուրքական խնդիրը դիտել Կովկասում սառեցված հակամարտությունների լուծման տեսանկյունից։ Ասել է, թե` Ղարաբաղը նախկինի պես շարունակում է նախապայման մնալ, և Թուրքիան ոչ մի առաջընթաց քայլ էլ չի պատրաստվում կատարել առանց ադրբեջանական շահը գերակա դիտելու: «Ես չեմ ուզում այս խնդիրներն իրար կապել, սակայն անհրաժեշտ է այն մեծ պատկերով դիտարկել»,- չուզենալով ուզում և չկապելով կապում է Գյուլը: Ու որքան էլ անկեղծ լինեին Շվեյցարիայի նախագահի մղումները, ով հորդորում էր Հայաստանին և Թուրքիային առաջ ընթանալ կարգավորման գործում, Գյուլի ողջ բառապաշարն ու ոգևորությունը պիտի ծառայեցվեր մեկ հիմնական նպատակի`մոլորեցնել միջազգային հանրությանը՝ երկխոսության շարունակման պատրանք ստեղծելով:
Այն, ինչ վերաբերում է թուրքական կողմին, արդեն քիչ թե շատ հստակ է: Բայց ահա Հայաստանի պահվածն այս առումով փոքր-ինչ տարօրինակ ու անհասկանալի է ի սկզբանե: Քանի դեռ գործընթացի սկիզբը նոր-նոր էր դրվել, ամեն կողմից դա դադարեցնելու և Թուրքիայի հետ շփումների չգնալու կտրական կոչեր էին հնչում: Իսկ այն բանից հետո, երբ Անկարան ինքն էլ սկսեց արհեստական խոչընդոտներ հարուցել, Հայաստանում պատկերն անմիջապես փոխվեց և նրանք, ովքեր դեռ երեկ դատափետում էին Հայաստանի իշխանություններին թշնամու հետ հաշտվելու համար, սկսեցին նույն կրքոտությամբ հայհոյել թուրքերի ոչ կառուցողական դիրքորոշումը, նրանց մեղադրել պայմանավորվածությունները դրժելու, աշխարհի աչքին թոզ փչելու և մեծ ու փոքր այլ մեղքերի մեջ:
Մենչդեռ թե Հայաստանի, թե Թուրքիայի կացությունը իրարից քիչ բանով էր տարբերվում: Հայ-թուրքական գործընթացը մնաց թղթի վրա նախ և առաջ այն պարզ պատճառով, որ հասարակության մեծամասնությունը դրան «ոչ» ասաց ինչպես մեզ մոտ, այնպես էլ հարևան երկրում: Իսկ քանի դեռ չկա միասնական համաձայնությունը, ոչ մի իշխանություն չի համարձակվի սեփական պատասխանատվությամբ ու նախաձեռնությամբ կտրուկ քայլերի գնալ: Այդպես էր վիճակը Հայաստանում, այդպես էր վիճակը նաև Թուրքիայում: Այլ խնդիր է, թե գործընթացի ձախողումից հետո կողմերից յուրաքանչյուն ինչպես փորձեց դրսևորել իրեն ու ջրից չոր դուրս գալ: Բայց երկու թևերն էլ գերազանց գիտակցում են, որ սա ավարտ համարվել չի կարող, ընդամենը ժամանակ է անհրաժեշտ նոր փորձի նախապատրաստման և հանրությանն այդ մտքի հետ հաշտեցնելու համար: Այս իմաստով ամենևին պատահական չէր օրերս Թուրքիայի արտաքին հարաբերությունների հարցերով խորհրդի ղեկավար Մուստաֆա Այդընի արած այն հայտարարությունը, թե հայ-թուրքական արձանագրությունները գտնվում են Թուրքիայի խորհրդարանում, սակայն մինչև այդ երկրում խորհրդարանական ընտրությունները կառավարությունը չի փորձի նպաստել դրանց վավերացմանը:
«Նոր հայ-թուրքական գործընթաց կարող են սկսել արդեն 2011-ի աշնանը»,- հստակեցրեց Այդընը:
Նման սառը ուղղամտությունը շատ ավելի նախընտրելի է, քան ամեն կարգի սնամեջ ու գունազարդված դատողությունները: Եվ բոլորովին անսպասելի ու սխալ չի լինի, եթե առաջիկայում այս բովանդակությամբ մի հայտարարություն էլ հնչի Հայաստանից:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՉԱՐԵՆՑՅԱՆ ԳԱՂՏՆԱԳՐԵՐ

29 Նյմ

Գրականագիտությունը միշտ (և ոչ առանց հիմքի) արժևորել է այս կամ այն ստեղծագործության գրության շարժառիթները, նախապատմությունն ու ազդակները՝ դիտարկելով դրանք ոչ միայն որպես տվյալ հեղինակի կենսագրության, այլև գրականության պատմության էական դրվագի արծարծում ու վավերագիր: Եվ որքան էլ մենք պնդենք, թե գեղարվեստական ստեղծագործությունն ի վերջո երևակայության, կենսափորձի ու նախատիպերի մի յուրօրինակ համադրություն է, բոլոր դեպքերում
սխալ կլինի դա որակել որպես ընդհանրականը մասնավորեցնելու պարզունակ քայլ: Ասվածի կարևորագույն փաստարկներից մեկն էլ թերևս այն է, որ որոշ գործեր կրում են հեղինակային «լրացուցիչ» նշումներ: Այդ «ծանուցումներն» ու գաղտնագրերը մեկ անգամ ևս ապացուցում են, որ հիշյալ մանրամասները կարևորված են հենց գրողի կողմից:
Եղիշե Չարենցին անվիճելիորեն կարելի է դասել այն գրողների շարքին, որոնք առավելագույն թվով գաղտնագրեր ու ծածկագրեր են կցել իրենց ստեղծագործություններին: Զանազան աքրոստիկոսներից, նմանաձայնություններից, թափանցիկ ակնարկներից և անուղղակի հասցեագրումներից զատ նրա բանաստեղծություններից շատերը ուղեկցվում են առանձին անվանատառերով, բովանդակային զուգորդումներով և հակիրճ, մշուշոտ ծանոթագրություններով: Այս կարգի մակագրություններով հարուստ են հատկապես Չարենցի գրչին պատկանող էպիգրամներն ու դիֆերամբները: Մեծամասամբ հաջողվել է գաղտնազերծել թե դրանց հասցեատերերի անունները և թե գրության շարժառիթները: Բայց և այնպես, քիչ չեն այն բանաստեղծությունները, որոնք դեռ շարունակում են կրել իրենց վերապահված գաղտնիքը:
Դիտարկենք դրանցից մի քանիսը: Էպիգրամներից մեկը, որ «Դագաղաճառ» վերնագիրն ունի, ուղղված է ոմն Հ. Հ.-ին : Ահա այդ բանաստեղծությունը.

Դագաղաճառ
(Հ. Հ.)
Այս հարգելի ընկերը
Իր անահ նախահորից
Անունից բացի ժառանգել էր
Եվ մի հավատ խորին,
Թե բավ է ունենալ մի ոսկոր,
Որպեսզի խորտակես Բելին…
. . . . . . . . . . . . .
Մեծարում եմ ահա քեզ խոսքով,
Ով ողորմելի:-
1928

Ե. Չարենցի «Անտիպ և չհավաքված երկերի» ծանոթագրությունների բաժնում Անահիտ Չարենցը գրել է. «Չհաջողվեց պարզել՝ ով է Հ.Հ.-ն»: Միաժամանակ ժողովածուն կազմողը տեղեկացնում է. «Հետագայում Չարենցը ավելացրել է հետևյալ ծանոթությունը. « N-ի քարտուղարության առթիվ հարյուր հիսուն միլիոն բնակիչ և այս հսկա բանակից ուր է մարդը կըրակ բացի այս հանճարեղ վարպետին- 1933- Ով ողորմելի»:
Վերնագիրը, անձի մասին անցյալ ժամանակով խոսելը կարող էր մղել այն ենթադրության, թե վերջինս իսկապես վախճանվել էր և այդ չափածո խոսքը մի յուրօրինակ դամբանական էր: Սակայն տեսնենք՝ արդյո՞ք դա այդպես է:
«Անահ նախահոր» մասին ակնարկը պիտի նշանակի, որ էպիգրամի հերոսի անունը Հայկ է: Դա է հուշում նաև Բելի անվան հիշատակումը: Այս հանգամանքը, գրության տարեթիվը, ինչպես նաև լրացուցիչ բացատրության մեջ «քարտուղարություն» ու «բանակ» բառերի ներկայությունը հանգեցնում են միանգամայն այլ ենթադրության:
Վստահաբար կարելի է ասել, որ էպիգրամի «հերոսը» սովետական կուսակցական և ռազմական գործիչ Հայկ Ալեքսանդրի Հովսեփյանն է: Վերջինս 1927 թվին ընտրվեց ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար, սակայն մեկ տարի անց ազատվեց աշխատանքից: Թերևս հենց այդ իրադարձությունն էլ առիթ է տվել Չարենցին գրելու «հոգեհանգստի» խոսքը: Ինչ վերաբերում է հինգ տարի անց ավելացված ծանոթությանը, ապա այստեղ ևս ակնարկը թափանցիկ է: Այդ ժամանակ Հայկ Հովսեփյանը աշխատում էր կարմիր բանակի գլխավոր քաղաքական վարչությունում, զբաղեցնում բարձր պաշտոններ: Այն, որ Հովսեփյանը եղել է ձախողված պետական պաշտոնյա, վկայում են նաև ժամանակակիցները: Մորուս Հասրաթյանն իր հիշողություններում նրա մասին ասում է. «…Միշտ մնաց անգույն ղեկավար»: Իսկ ահա Չարենցի որակումներն, ինչպես տեսնում ենք, եղել են շատ ավելի խիստ:
Նույն կերպ, ժանրին հատուկ գրոտեսկային ու սատիրական պատկերամիջոցների օգտագործմամբ է գրված մեկ այլ էպիգրամ՝ «Անառակ որդիներին».

Անառակ որդիներին
(Դիֆերամբ)

Դուք, որ վատնեցիք մեր գանձը հետին-
Մեզ թողիք տկլոր ու բոկոտն ու խեղճ,
Եվ գլուխը մեր թեքեցիք գետին,
Եվ նախատինքը մեր դեմքը թրջեց.-
Երգում ենք ահա ձեզ փառք ու պատիվ՝
Չորեքթաթ կեցած ձեր կառքի առջև:
1929

Այս դիֆերամբի տողատակում Չարենցը ծանոթագրության կարգով ավելացրել է. «Տես նրա գրքում Բ.Կ. կոնցեպցիան… 1905 թվից… իդիոլոգիական»:
Ինչպես տեսնում ենք, թեև բանաստեղծության վերնագրում և շարադրանքում դիմումը կատարված է հոգնակիով, ինչը պիտի հերոսների մեկից ավելի թիվ նշանակի, այնուամենայնիվ տողատակում Չարենցը հիշատակում է կոնկրետ անձի կոնկրետ գիրքը՝ «նրա գրքում»: «Ձեր կառքի առաջ» բառակապակցությունը անուղղակի վկայությունն է այն բանի, որ խոսքը վերաբերում է հասարակության մեջ բարձր դիրք կամ պաշտոն զբաղեցնող մեկին: Ո՞վ է նա:
Հնարավոր վարկածներից մեր ընտրությունը տրամաբանորեն պիտի կանգ առներ մի այնպիսի անվան վրա, որը և աշխատություն ունի՝ նվիրված 1905 թ. Բոլշևիկյան կուսակցության գործունեությանը, և այդ ժամանակ զբաղեցրել է բարձր պաշտոն: Դա Արտաշես Կարինյանն է՝ սովետական և կուսակցական գործիչ, գրականագետ, ով այդ տարիներին Հայաստանի Կենտգործկոմի նախագահն էր: 1927թվին նա Մոսկվայում լույս էր ընծայել «Հեղափոխական և ազգային շարժումները Կովկասում 1905 թ.» վերնագրով մի աշխատություն: Ի դեպ, այդ աշխատության մի քանի գլուխներ հրապարակվել էին «Խորհրդային Հայաստան» թերթում դեռ 1926 թ. հունվարից: Իսկ 1929 թ. դարձյալ Մոսկվայում հրատարակվեց Կարինյանի «Նացիոնալիզմի «նոր դիրքերը» գիրքը: Հավանաբար այս և Կարինյանի համանման մյուս ուսումնասիրություններն է նկատի ունեցել Չարենցը, երբ շեշտել է «կոնցեպցիա» ու «իդիոլոգիա» բառերը:
Բանաստեղծության գրության ժամանակ՝ այսինքն 1929 թ. Կարինյանն ազատվել էր զբաղեցրած պաշտոնից և նշանակվել Թիֆլիսում լույս տեսնող «Անդրկովկասի ժողովրդական տնտեսություն» ամսագրի խմբագիր: Հավանաբար պետական պաշտոնում ձախողվելու և դրանց հետևանքների փաստն է հիշատակված Չարենցի տողերում: Ավելորդ չէ ասել նաև, որ հենց այդ տարվա հուլիսի 4-ին, ինչպես գրում էր «Խորհրդային Հայաստան» թերթը, ՀԱՄԿ(բ)Կ ԿՎՀ-ի զտող հանձնաժողովը որոշել էր «…դիտողություն անել «Նարոդնոյե Խազյայեստվո» ժուռնալի խմբագիր Կարինյանին»…
Անհատական հասցեագրումներից զատ Չարենցի գործերում կարելի է հանդիպել նաև այնպիսի ստեղծագործությունների, որոնց համար ազդակներն իրադարձային են: Այսպիսի դեպքերում հեղինակի վերաբեմունքը դրսևորվում է ոչ միայն սուբյեկտիվ դիրքորոշմամբ, այլև խմբակային ու գաղափարական առանձնահատկությամբ: Չարենցի այդ բնույթի էպիգրամներից մեկը ասվածի լավագույն արտահայտությունն է.

Բաժակաճառ, ասված մի մեծարգո ժողովում

Բարեկամներ, այսօր ես ձեզ ասեմ պիտի,
Որ շարքերում, լծված այս կառեթին-
Կա և կարապ, և ձուկ, և խեցգետին:-

1928-ին գրված այս եռատողը պիտի արտահայտեր այդ շրջանում գրական առանձին խմբերի ու հոսանքների միջև առկա անհամաձայնություններն ու տարաձայնությունները: Սակայն դրանցից հատկապես ո՞ր դրվագն է նկատի ունեցել Չարենցը: Չափածո գրության տրամադրությանն առավել մոտ կարող են դիտվել հենց տարեսկզբին ծավալված իրադարձությունները, երբ բախվող թևերն իրենց գործողություններում իսկապես ինչ-որ բանով հիշեցնում էին Կռիլովի հայտնի առակի հերոսներին: Ստեղծված իրավիճակն ինչ-որ կերպ լիցքաթափելու, առկա հակասությունները շտկելու նպատակով 1928 թ. հունվարի 19-ին Թիֆլիսում ստորագրվեց հատուկ բանաձև: Այդ փաստաթուղթը, որն ուներ նաև «Վերջերս Անդրկովկասյան հայ պրոլետգրողների միջև ծագած տարաձայնությունների վերացման մասին» բացատրիչ ենթավերնագիրը, ստորագրել է նաև Ե. Չարենցը:
Միևնույն ժամանակ կարծում ենք, որ բանաստեղծը «մեծարգո ժողով» ասելով նկատի է ունեցել ոչ միայն այդ հավաքը: Չարենցը կարող էր ակնարկել նաև 1928 թ. հունվարի 30-ին Երևանի Կուլտուրայի տանը կայացած գրական մեծ երեկոն ու այնտեղ հնչեցրած իր ելույթի բովանդակությունը: Նրա զեկուցումը կոչվում էր «Հայաստանի պրոլետգրականության մեջ եղած տարաձայնությունների վերացման մասին»:
Հիշատակված քիչ թե շատ «անմեղ» գաղտնագրումների կողքին հաճախ կարելի է հանդիպել նաև այնպիսի ծածկագրերի, որոնց կիրառման պահանջը մեծապես պայմանավորված է եղել ժամանակի հարկադրանքով, փոխհարաբերությունների բարդությամբ և հետևանքների նկատմամբ խոհեմ զգուշավորությամբ: Այդ շարքին պատկանող բանաստեղծություններից առանձնացնենք այս մեկը.

«7 կախվածները»
( Վ. Վ.-ի հիշատակին)

…Երբ աղջամուղջին նա վեր է կացել,
Հանգիստ հագնվել- երևի հանկարծ
Այնպես է նրան մի պահ թվացել,
Թե ինքը ահա առաջին անգամ
Պատանեկան տագնապով արթուն
«Յոթ կախվածների» գրքույկն է կարդում:

…Կծալի հանգիստ, մի կողմ կդնի
Նա սենտիմենտալ այդ գիրքը հիմա,-
Կընկնի անկողին և խոր կքնի,-
Ինչպես միշտ՝ իսկույն:
Եվ ա՞յն է արդյոք
Տարբերությունը գրքի ու կյանքի,
Որ քունն իր հիմա լինելու է լոկ
Անսահման երկար և խոր, և հանգիստ…

Չարենցի բանաստեղծությունը թվագրված է՝ 27. 9. 1936 թ.: Եվ այս ոչ այնքան ընդարձակ ստեղծագործությունն իր հետ միանգամից մի քանի հարցականներ է բերում: Ե՞րբ, ի՞նչ առիթով է գրված և ու՞մն է նվիրված բանաստեղծությունը: Ինչու՞ է հեղինակն օգտագործել ռուս գրող Լեոնիդ Անդրեևի հայտնի պատմվածքի վերնագիրը:
Նախնական հարցը՝ ե՞րբ է գրվել, առաջին հայացքից կարող է տարօրինակ հնչել: Ի՞նչ իմաստ կա նման հարցադրման, եթե Չարենցը նշել է գրության ճիշտ օրը: Սակայն պարզվում է, որ այն կարող է ակամա վրիպակի հետևանք լինել: Բանն այն է, որ դրանից մեկ օր առաջ բանաստեղծը ևս մի քանի գործեր է գրել, որոնցից մեկը նույնիսկ հենց այդպես էլ վերնագրված է. «26. 9.1936 թ.»: Բայց ահա Չարենցն իր ձեռքով դա ուղղել է՝ կողքին փակագծերում գրելով (օգոստոս): Մենք հակված ենք այն կարծիքին, որ «7 կախվածներ» բանաստեղծության դեպքում նույնպես տեղի է ունեցել նույն սխալը, և այն պիտի գրված լինի օգոստոսի 27-ին: Այս կարծիքին են մղում մյուս հարցերի բացատրությունները: Հենց այդ ամսաթիվն է, որ մեզ օգնում է գաղտնազերծել չարենցյան առեղծվածը և պատասխանել՝ ինչու՞ 7 կախվածներ, ովքե՞ր են նրանք, ո՞վ է Վ. Վ.-ն և ինչ կապ ունի նա «կախվածների» հետ:
1936-ի օգոստոսին խորհրդային երկրում Ստալինն իրականացրեց իր ամենաարյունալի դավադրություններից մեկը: «Բացահայտվեց» այսպես կոչված «Տրոցկիստական- զինովևական տեռորիստական կենտրոնը»: Նրա մի քանի տասնյակ անդամների աղմկահարույց դատավարությունը կայացավ օգոստոսի 19-24-ը: Իսկ Օգոստոսի 26-ին մամուլում հրապարակվեց «կենտրոնի» անդամների դատավճիռը: Նրանց ներկայացված մեղադրանքում ասված էր, որ վերջիններիս կողմից ստեղծվել է տեռորիստական գաղտնի կազմակերպություն, որ նպատակ ուներ իրականացնել երկրի բարձրագույն ղեկավարության ներկայացուցիչների սպանությունները: Խմբի պարագլուխները` թվով 7 հոգի, դատապարտվեցին գնդակահարության: Դատավճիռն իրականացվեց նույն օրը: Այս փաստը մեզ հիմք է տալիս կարծելու, որ Չարենցն ամենայն հավանականությամբ, հենց այս տեղեկության ազդեցության տակ էլ գրվել է «7 կախվածները»: Իսկ ո՞վ էր Վ. Վ-ն: Մահապատժի էին ենթարկվել հետևյալ կուսակցական գործիչները՝ 1. Գ. Զինովև, 2. Լ. Կամենև, 3. Գ. Եվդոկիմով, 4. Ի. Բակաև, 5. Ս. Մադկովսկի, 6. Վ. Վահանյան, 7. Ի. Սմիրնով: Ինչպես տեսնում ենք, 6-րդը Վաղարշակ Հարությունի Վահանյանն էր, որը դատավարական փաստաթղթերում ներկայացվում է իբրև խորհրդային ծառայող: Իսկ այդ ծառայողն իրականում հայտնի պատմաբան, փիլիսոփա, գրականագետ էր, այն տարիներին Մոսկվայում վարում էր Հայաստանի պետհրատի բաժանմունքը, և Չարենցը նրան ոչ միայն ճանաչում էր, այլև ակտիվ համագործակցում: Կասկածից վեր է, որ «Յոթ կախվածները» բանաստեղծը նվիրել է ընկերոջ ու համախոհի հիշատակին:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԻՎԱՆ ԲՈՒՆԻՆ

29 Նյմ


Մենակություն

Եվ քամի, և անձրև, մառախուղ.
Ու ջրեր սրտաշունչ, սառցապատ.
Այստեղ կյանքը մեռել է վաղուց
Ու դարձել է այգիս անապատ:
Ես նստած եմ մթին սենյակում,
Ցուրտ քամին է լոկ դուռս թակում:

Դու երեկ էլ ինձ մոտ էիր, բայց
Ես արդեն տաղտկալի եմ, ձանձիր:
Ու վերջում իրիկվա ցուրտ ու թաց
Դու իմ կինը հանկարծ թվացիր…
Ինչ արած, ես կապրեմ դեռ կրկին
Միայնակ ու մի կերպ առանց կին…

Ու անցնում են այսօր անդադար
Նույն ամպերը անվերջ շարքերով.
Առմուտքի մոտ քո հետքը դատարկ
Աղոտվել է, լցվել է ջրով:
Եվ նայելն է այնպես ցավալի
Իրիկվա գարշագույն խավարին:

«Դարձիր ետ,- կանչեցի քեզ կրկին,-
Ես վարժվել եմ քեզ հետ ապրելուն»:
Բայց չունես դու անցյալ, երբ, տիկին,
Դադարում ես մեկին սիրելուց:
Էհ, խմեմ, վառեմ բուխարին…
Գուցե շուն ես գնեմ այս տարի:

ՖՐԵՆՍԻՍ ԲԵԿՈՆ

29 Նյմ

Ծնողների և երեխաների մասին

Ծնողների ուրախությունները ծածուկ են այնպես, ինչպես նրանց դառնությունները և վախերը. նրանք չեն կարողանում բացահայտ դրսևորել առաջինները և չեն ցանկանում հայտաբերել երկրորդները: Երեխաները հոգսերը դարձնում են ավելի հաճելի, իսկ դժբախտությունները, ընդհակառակը, ավելի դառն. նրանք ավելացնում են կյանքի դժվարությունները, բայց և մեղմացնում մահվան մասին խորհրդածությունը: Տեսակի շարունակումը հատուկ է բոլոր կենդանիներին, իսկ հիշողության, արժանիքների և ազնվաբարո գործերի պահպանումը բնորոշ է միայն մարդուն: Չէ՞ որ, անշուշտ, յուրաքանչյուրին պետք է հայտնի լինի, որ ամենաազնվաբարո գործերն ու նախաձեռնությունները ծագում են այն մարդկանցից, ովքեր երեխա չունեն, և ձգտում են սերունդներին իրենց ոգու պատկերները թողնել, քանի որ արդեն չի հաջողվել իրենց մարմնի նկարագրերը նրանց թողնել. այնպես որ սերնդի հոգսն ավելի ուժեղ է նրանց մոտ, ովքեր ժառանգ չունեն: Նրանք, ովքեր առաջինն են հռչակավոր դարձնում իրենց տոհմը, ավելի ներողամտորեն են վերաբերվում իրենց զավակներին՝ համարելով նրանց ոչ միայն իրենց տոհմի, այլ նաև իրենց գործի շարունակությունը, այսինքն` ոչ միայն երեխաներ, այլ նաև ստեղծագործություններ:
Ծնողների վերաբերմունքն իրենց երեխաների նկատմամբ, եթե նրանք մի քանիսն են, շատ դեպքերում միանման չէ, իսկ երբեմն ծնողները, հատկապես` մայրը, սիրում են նաև անարժաններին: Սողոմոնը մի անգամ ասել է. «Խելացի որդին ուրախացնում է հորը, իսկ հիմարը` վշտացնում մորը»: Երեխաներով լի տանը կարելի է տեսնել, որ ավագներից մեկին կամ երկուսին հարգում են, իսկ ամենափոքրերին` երես տալիս, սակայն ամենալավ մարդիկ հաճախ ձևավորվում են հենց միջնեկներից, որոնց կարծես թե մոռանում են: Երեխա պահելիս ծնողների ժլատությունը վնասակար սխալ է. այն երեխաներին անազնիվ է դարձնում, մղում խորամանկությունների, ստիպում ընկնել վատ շրջապատ և հարկադրում ավելի շատ տրվել շռայլության, երբ հարստանում են: Եվ դրա համար էլ լավագույն արդյունքը ձեռք է բերվում այն ժամանակ, երբ ծնողներն ավելի շատ մտածում են երեխաների մոտ իրենց հեղինակության, քան քսակի մասին:
Մարդիկ (ծնողներ, դպրոցի ուսուցիչներ և ծառաներ) մանկության տարիներին եղբայրների միջև մրցակցություն առաջացնելու և դրան աջակցելու հիմար սովորություն ունեն, իսկ դա բազմիցս հանգեցրել է վեճերի, երբ նրանք չափահաս են դարձել, և խախտել ընտանիքների անդորրը: Իտալացիները համարյա տարբերությւն չեն դնում իրենց երեխաների և եղբոր ու քրոջ որդիների կամ մյուս արյունակից հարազատների միջև. նրանց համար միևնույն է՝ նրանք իր սեփական մարմնի արգասիքն են, թե ոչ, քանզի պատկանում են նույն տոհմին:
Եվ եթե ճիշտն ասենք, բնության մեջ էլ շատ նման բան է կատարվում, ընդ որում այն աստիճանի, որ երբեմն, պատահում է, տեսնում ենք երեխայի, ով ավելի նման է քեռուն կամ այլ հարազատի, քան իր ծնողին: Թող ծնողները կանխապես ընտրեն զբաղմունք և կարիերա, որոնց, իրենց կարծիքով, պետք է նվիրվեն երեխաները, քանի որ այդ ժամանակ նրանք ավելի ենթարկվող են, և թող ծնողները շատ չղեկավարվեն իրենց երեխաների հակումներով՝ համարելով, որ նրանք ավելի լավ կկապվեն այն բանին, ինչին ավելի շատ են տրամադրված: Ճիշտ է, եթե երեխաները դրսևորում են ինչ-որ բացառիկ ձիրքեր կամ ընդունակություններ, ապա ճիշտ կլինի չընդդիմախոսել նրանց, բայց սովորաբար լավ է հետևյալ պատվիրանը` Optimum elige, suave et facile illud faciet consuetude» («Ընտրիր լավագույնը, իսկ սովորությունը այն հաճելի և թեթև կդարձնի»): Կրտսեր եղբայրները սովորաբար ավելի հաջողակ են, բայց հազվադեպ կամ երբեք այնտեղ, որտեղ ավագ եղբայրները զրկված են ժառանգությունից:

%d bloggers like this: