Պահոց | 12:57 ե.

Միջպետական վատառողջություն

18 Նյմ

Հայ-վրացական հարաբերություններում զանազան խնդիրների ի հայտ գալն ու դրանց արծարծումն այնպիսի մշտական ու պարբերական բնույթ է կրում, որ այլևս անհնար է դարձել որևէ մեկին հավաստիացնելը, թե երկու երկրների միջև պահպանվում է փոխըմբռնման ու բարիդրացիական մթնոլորտը: Մի սկանդալին հաջորդելու է գալիս մյուսը, մի անախորժությունն անմիջապես իր տեղը զիջում է հերթականին: Եվ եթե վերջին զարգացումներն արտաքուստ ներառում են կրոնական բնույթի անհամաձայնությունները, ապա դրանք նույնպես նույն շղթայի մասն են կազմում` սերված այն հետևողական քաղաքականությունից, որն այսօր իրականացնում են վրացական իշխանությունները:
Այլ կերպ դժվար է բնորոշել Վրաստանի ռեինտեգրացիայի և իրավունքների պաշտպանության փոխնախարար Ելենա Թևդորաձեի պահվածքն ու խոսքերը, որոնք լիարժեքորեն դրսևորվեցին ,,Թբիլիսիի հայ համայնքը. խնդիրներ և հեռանկարներ,, խորագրով կոնֆերանսի ժամանակ: Թևդորաձեն այնտեղ բացակայտորեն հայտարարեց, որ Հայ առաքելական եկեղեցին Վրաստանում կարգավիճակ չի ստանա։ Երբ նույն հարցը բարձրացրեց Վատիկանի ներկայացուցիչ Կլաուդիո Գուգերոտտին, տիկին փոխնախարարն այնմիջապես փրփրեց, ասաց, որ Հայ առաքելական եկեղեցին Վրաստանում, այսպես կոչված, մասնաճյուղ է, մեկ անգամ ևս կրկնեց, թե Էջմիածնի եկեղեցին Վրաստանում չի ճանաչվի և դրանից հետո լքեց կոնֆերանսի դահլիճը։ Վրաստանում Վատիկանի դեսպանին այլ բան չէր մնում, քան ի լուր ներկաների հայտարարել. ,,Աշխարհում որևէ տեղ նման պրակտիկայի չեք հանդիպի, երբ պետությունը ավանդական եկեղեցուն առաջարկում է գրանցվել որպես ակումբ կամ հասարակական կազմակերպություն,,:
Այն, ինչը կարող է զարմանք պատճառել Վատիկանի ներկայացուցչին, մեզ համար վաղուց այլևս զարմանալի չէ: Եվ խոսքը տվյալ դեպքում սոսկ այն պատմական անժխտելի փաստերի մասին չէ, որ Վրաստանում Հայ Առաքելական եկեղեցին գործել է դեռևս 4-րդ դարի 1-ին կեսից, երբ Վրաստանում քրիստոնեությունն ընդունվեց իբրև պետական կրոն, ոչ էլ նրա մասին, որ հետագա բոլոր դարերի և իշխանությունների օրոք Վիրահայոց թեմը պահպանել է իրեն հարիր կարգավիճակը:
Հարցն այս դեպքում նախ և առաջ վերաբերում է նրան, որ Թևդորաձեի խոսքերից առաջ բազմաթիվ անգամներ տեղի իշխանությունները հավաստիացրել էին, թե փոփոխություն է կատարվելու Քաղաքացիական օրենսդրության մեջ, ավանդական կրոնական համայնքներին Վրաստանում տրվելու է հանրային իրավունքի սուբյեկտի կարգավիճակ: Նույն միտքը հնչել է նաև Վրաց Ուղղափառ եկեղեցու Հովվապետ Իլիա Բ Պատրիարքի շուրթերից իբրև պաշտոնական դիրքորոշում, և վերջինս հավաստել է, թե կողմ է Վրաստանում Հայ Առաքելական եկեղեցուն ու մյուս ավանդական կրոնական համայնքներին նույն կարգավիճակը տալուն: Սակայն հիշողության կորուստը հետզհետե ձեռք է բերում ոչ միայն ախտաբանական, այլև քաղաքական նկարագիր:
Այսօր Վիրահայոց թեմը, պահպանելով կացության թելադրանքով գործելու կարգը, իր բողոքն արտահայտող հայտարարություն է տարածում, հասարակական կազմակերպություններն ու հանրությունը վրդովված է: Պիտի որ դժվար լինի հաշվել այն բոլոր համանման հայտարությունների ու կոչերի քանակը, որոնք շրջանառվել են վերջին տարիների ընթացքում: Միայն թե դրանք առայժմ որևէ կերպ էական արդյունքի չեն հանգեցրել և հազիվ թե կարողանան լինել արդյունավետ, երբ չկա համարժեք պատասխանը, սեպը սեպով հանելու համարձակությունը:
Մի՞թե նույնատիպ մի կացություն էլ այն չէր, որ հերթական անգամ հետաձգվեց Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին երկրորդի այցը Վրաստան: Մի քանի օր առաջ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Գերագույն հոգևոր խորհուրդը, ընդառաջելով վրացական կողմի խնդրանքին, ու նկատի առնելով Համայն Վրաստանի Պատրիարք-Կաթողիկոս Իլիա Երկրորդի արտասահմանում բուժումից հետո վերականգնողական շրջանի անհրաժեշտությունը, հարկ համարեց հետաձգել Վեհափառի` նոյեմբերի երկրորդ կեսին նախատեսված այցը: Հրաշալի պաշտոնական վարկած է` վատառողջություն: Եվ սա այս տարվա մեջ արդեն երրորդ անգամն է: Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ Իլիա Երկրորդն այժմ պատրաստ է անվերջ հիվանդանալ ու բուժվել, միայն թե իր հայ գործընկերը ոտք չդնի Վրաստանի հողի վրա: Եվ ու՞մ հոգսն է, թե նրա հիվանդությունը միայն ֆիզիկական չէ, այլ վաղուց ի վեր ձեռք է բերել դիվանագիտական բնույթ: Էջմիածինն ասում է, թե կատարվածի մեջ որևէ միտում չի տեսնում: Տարօրինակ է, իսկ ինչու՞ չի տեսնում: Եվ արդյո՞ք այդ կարճատեսությունը ներկա պահին լիովին չի ներդաշնակում վրացական ամնեզիայի հետ:
Էջմիածնում ու Երևանում միտում չեն տեսնում այն բանում, որ ավերվում են հայկական մշակույթի հուշարձանները, որ փակվում են հայկական դասարանները, որ անօրինական կարգով ձերբակալվում են հայազգի քաղաքացիներ, որ սահմանի վրա արգելվում է հայերեն գրքերի մուտքը Վրաստան, իսկ նույն սահմանի առանձին հատվածների նկատմամբ լուրջ հավակնություններ կան: Սակայն փոխարենը աշխարհով մեկ են լինում, երբ իմանում են, որ նախագահ Սահակաշվիլին Ախալքալաքի կենտրոնական հրապարակում հավաքված բնակիչներին դիմում է հայերեն բառերով կամ մի քանի կիլոմետր ճանապարհ է վերանորոգում նրանց համար: Ահա հենց այսպես էլ ձևավորվում են միջպետական այն հարաբերությունները, որոնք այսօր տառապում են լուրջ խրոնիկական հիվանդություններով ու մշտապես բուժման կարիք են զգալու Իլիա Պատրիարքի օրինակով:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

18 Նյմ

Հայ կամավորական շարժման, ֆիդայինների և ընդհանրապես անցյալ դարասկզբի ազգային-ազատագրական կռիվների թեման մշտապես հետաքրքրել է Պարույր Սևակին: Սակայն հատկապես զորավար Անդրանիկ Օզանյանի դերակատարությունն ու գործը բանաստեղծի համար եղել է որոնումների ու պրպտումների նյութ: Եվ ահա, նրա ձեռքն է ընկնում Անդրանիկի զինվոր Հակոբ Հակոբյանի (սասունցի Ծուռ Հակոյի) մեքենագիր գիրքը, ուր ծերացած հայդուկը տասնամյակներ շարունակ հավաքել ու ամբողջացրել էր իր պաշտելի հրամանատարի կյանքին ու գործին առնչվող փաստաթղթեր, գրություններ, լուսանկարներ: Ընթերցումից հետո Սևակը գրում է մի նամակ-գրախոսություն, որը ներկայացնում ենք ստորև:
Հ. Չարխչյան

ԶՈՐԱՎԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿԻ ՄԱՍԻՆ
Իմ սերունդը Անդրանիկի մասին շատ քիչ բան գիտե, չասելու համար՝ համարյա բան չգիտի։ Սրա համար կարելի էր ամոթից գետինը մտնել, որովհետև Անդրանիկի մասին բան չիմանալը հավասար է իր ժողովրդի նորագույն պատմությանը անգետ լինելուն։ Բայց ամոթից գետին պիտի մտնենք ոչ թե մենք, որ մի ամբողջ սերունդ ենք, այլ նրանք, որոնց վզին է ընկնում մեր այս անգիտության պատրելի, բայց անքավելի մեղքը…
Եվ թվում է, թե հասել է ժամանակը, որպեսզի այսօր մեկ լվանանք մեր ամոթանքը,- այս է հատկապես մեր սերնդի մարդկանց աոաջին ճիչը։ ՝
Մեր քույրերն ու եղբայրները (այս բառերի համազգային առումով) Սևանի կորցրած ջրից ավելի արյուն են կորցրել, մարտիրոսության ու նահատակության սրախիճ ճամփաներով ոտաբոբիկ են անցել ոչ նրա համար, որ նրանց սուրբ արյունը փոխարկվի ինքնապահովագրության պղտոր ջրի և քաջաբար զոհված նրանց կյանքը կոխկրտվի մտավախության ցեխի մեջ:
Այլևս բավակա՜ն է։
էլ հերի՜ք է:
Ժամանակն է, վերջապես, դադարեցնելու այն գիտակցված հավկուրությունը, որ հավասար է ոչ միայն ազգային դավաճանության, այլև վատթարագույն անբարոյականության, որովհետև երբ հերոսության ուրացումը յուրատեսակ դավաճանություն է, ապա մեծ մեռելների հիշատակի պղծումը զազրելի անբարոյականություն է…
Ես անհարմար եմ զգում, ուղղակի ամաչում եմ մեծարանքի որևէ խոսք ասել Անդրանիկի հիշատակին: Այս մեծ ու սուրբ քաջի հանդեպ բոլորովին անպարտ ու անմեղ՝ ես չգիտեմ ինչու այս րոպեիս ինձ անձամբ պարտավոր ու մեղավոր եմ զգում այնքան, որ մեծարանքի ամեն խոսք ինձ թվում է սեփական հանցագործությունից հետո ուրիշի բերանով «մեղա» ասելու պես բան։
Բայց պիտի որ ասվի այդ «մեղա»–ն և ասվի ոչ թե խոսքով, այլ գործով, ոչ թե ասած լինելով ձեռքերը լվանալու պիղատոսությամբ, այլ գործնականորեն ու հետևողականորեն մեր նորագույն պատմության բոլոր աղավաղումները շտկելով, բոլոր սևացումները սրբագրելով, որ հավասար է մեր կերած հացից ավազը ջոկելուն…
Ու եթե ինձ համար այսքան դժվար է Անդրանիկի մասին մեծարանքի խոսք ասելը., ապա ճիշտ նույն հոգեբանությամբ էլ չեմ կարող անձամբ իմ և իմ ողջ սերնդի անունից երախտագիտության խոսք չասել Անդրանիկի հազարավոր զինվորներից մեկին՝ Հակոր Հակոբյանին։
Ընկ. Հ. Հակոբյանի գործը և (այդ գործից էլ աոաջ) վարքը հուզիչ է մարդկայնորեն՝ իբրև զինվորի հարգանքի տուրք և մեծ զորավարի հիշատակին և միաժամանակ մի յուրատեսակ քաջագործություն է։
Նույն այն ժամանակ, երբ մեր նորագույն պատմությամբ զբաղվող տասնյա՛կ ու տասնյա՜կ մարդիկ` գիտնականներ իրենց վսեմ կոչումը իջեցնելով մինչև հավուր պատշաճության աստիճան և պատմաբանի իրենց բարձր դիրքերից հասնելով պատեհապաշտության մակարդակը՝ դարձել են գիտությունների թեկնածուներ ու դոկտորներ, կես ու լրիվ ակադեմիկոսներ,—
նույն այդ ժամանակ Անդրանիկի այս համեստ զինվորը, մեն ու մենակ, բոլորիս հայտնի չափով նաև վտանգած իրեն, տարիներ շարունակ արել է այն, ինչ պիտի անեին վերևինները:
Արել է՝ ոչ թե քիթը պահած օրերի քամուն, այլ ձեոքը դրած այն կիզիչ կրակին, որ խիղճ Է կոչվում։
Արել է՝ որքան ներել են իր ուժերը:
Արել է՝ առանց շահախնդրության, եթե վսեմ շահախնդրության չէ ազնվությունն ինքը։
Ուրեմն և՝
շնորհակալության նրան ի խորոց սրտից բոլոր նրանց, ովքեր իմ օրին են, այսինքն՝ գրագետ կոչվելու իրավունքով հանդերձ անգրագետներ են՝ ոչ թե ինչ-որ կետադրական նշանների կամ շարահյուսական կանոնների մեջ, այլ ա՛յն նշանների, որով կետադրվել է իրենց տարաբախտ ժողովրդի պատմությանն ինքը, կանոնների, որոնք կազմել են շարահյուսությունը ազատության ու չգոյության…
Այս մեքենագիր գրքի ընթերցողներից ոմանք կարծում են, թե փաստաթղթերի այս ժողովածուն ավելի հարմար է հրապարակել «Բանբերում»: Ո՛չ։ Այս ժողովածուն պիտի հրատարակի պետհրատը, մեծ տպաքանակով։ Ըստ որում պիտի հրատարակի ռուսերեն, անպատճառ՝ նաև ռուսերեն։
Ընկ. Հ. Հակոբյանին տրված է այն, ինչ չեն ունեցել մեր պատմաբանները, բայց ընկ. Հակոբյանը պատմաբան չէ, ուստի և թե՛ այս ժողովածուն և թե՛ ընկ. Հակոբյանի հավաքած մյոա նյութերը պիտի հրատարակել համապատասխան խմբագրի օգնությամբ և այս գործը պիտի լինի ընդամենը սկիզբ։
Սկիզբ՝ ամենից աոաջ Անդրանիկի գործնու գործունեությունը ի տես դնելու, գնահատելա ուղղությամբ, իսկ այնուհետև՝ մեր ժողովրդի ազգային — ազատագրական պայքարի նաև այլ հերոսների կյանքն ու գործը վեր հանելու և գնահատելու գծով:
Տակավին ապրում են, բարեբախտաբար, մեր հերոսական արյունաշաղախ երեկվա գոյամարտերի մասնակիցներից ոմանք (և վերջինները): ժամանակն է, որ գրել տրվենու հավաքվեն նրանց հուշերը, ինչպես նաև այն բոլոր պատմություններն ու երգերը, որոնք հասել են մոռացության դուռը, եթե չասենք, որ կիսով չափ արդեն ներս են մտել այդ դռնից։
Ընկ. Հակոբյանի գործի հրատարակումը պիտի որ սկիզբ լինի և այն ճանապարհի, որով իր ժողովրդին պիտի վերադառնա ոչ միայն անմեռ Անդրանիկը, այլև մեռած ու հեռավոր Փարիզում թաղված Անդրանիկը։
Ով՝ ով, բայց Անդրանիկը իրավունք չունի հանգչելու (և չի էլ կարողանա հանգչել) ոչ իր հայրենի հողում։
Այս «իրավունքը» պիտի խլվի Անդրանիկից։ Միակ իրավունքը։ Իսկ Անդրանիկի մնացած անչակերտավոր իրավունքները վերականգնեցնելու հապաղումն այլևս անհանդուրժելի է, եթե չենք կամենում, որ Պատմությունը Դատավարություն լինելուց բացի դառնա նաև Դատախազ՝ մեզնից ավագ և մեզ հետևող սերունդների հանդեպ…
ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ
30 Հունիսի 1963
Երևան

%d bloggers like this: