Պահոց | 9:56 ե.

ԼԵՈՆԻԴ ԵՆԳԻԲԱՐՅԱՆ

17 Նյմ

ՎԵՐՋԻՆ ՌԱՈՒՆԴԸ

ԿԱՐՃ` ԻՄ ՄԱՍԻՆ
1961 թվականի ապրիլի 22, երեկո:
Երջանիկ երեկո: Այն ընդմիշտ կմնա հիշողությանս մեջ: Թվում է` այսօր էլ այն հիշում եմ ամենափոքր մանրամասնություններով հանդերձ:
Հիշում եմ, որ ցերեկը սարսափելի տրամադրություն ունեի, ինչ-որ ընկճվածություն: Նախորդ օրը հուզմունքից վատ էի քնել: Երեկոյան, վաղեմի սովորությանս համաձայն, ոտքով կրկես գնացի: Մոսկվան ողողված էր կինոթատրոնների և խանութների լույսերով: Թաց ձյուն էր գալիս: Փողոցի բանուկ մասը լիքն էր տեղում պտտվող մեքենաներով: Նրանք շփոթահար չռել էին դեղին աչքերը զզվելի եղանակի վրա, նրանց հենց քթի առջևով արագ անցնում էին ուշացած, շտապող անցորդները: Օձիքս բարձրացրած` ոտքերս քարշ էի տալիս մայթով, և ժամանակ առ ժամանակ գլուխս թափահարելով մաքրում էի կեպկայիս հովարին հավաքված ջրի կաթիլները:
Երբ կրկեսի ճակատին տեսա հսկայական, ջրից ներկը թափված ազդագիրը, որը ծանուցում էր իմ հյուրախաղերի մասին, լրիվ տրտմեցի: Հանդերձարանում մեխանիկորեն գրիմ արեցի և այդ ժամանակ միայն հասկացա, որ այսօր բեմելս է, առաջին ելույթս մոսկովյան կրկեսում, որն, իրավամբ, համարվում է լավագույնն աշխարհում: Ես հանկարծ պատկերացրի, թե ինչ կլինի, եթե ձախողվեմ:
Կարկամեցի, բայց ինչ-որ տեղ` խորքում, այլ զգացում կար, սպորտային ազարտի, սպորտային չարության զգացում, ճկուն, ուժեղ, ցանկացած մտքի հնազանդ մարմին կար, և կար այն, ինչը փայփայվում էր հինգ տարի շարունակ, և հենց այնպես զիջել ես չէի ուզում:
Այդ երեկոն հիշում եմ ամենայն մանրամասնությամբ: Ես հիշում եմ, թե ինչպես ինձ մոտ ներկայացման ավարտից մի փոքր առաջ կուլիսներ վազեց կրկեսի հայտնի մի դերասան և աղաչում էր ինձ «դիմանալ, որովհետև առայժմ ամեն ինչ հիասքանչ է…», իսկ ես ավելի էի հանդարտվում. գլխավորը թողնվել էր վերջում:
Հիշում եմ ճչացող դահլիճը վերջին` «Բռնցքամարտ» կլոունադայից հետո և, ինչն ամենաանհավանականն է, այն, որ ինձ կանչում էին հեռանալուցս հետո, կանչում էին, կարծես դա թատրոն էր, այլ ոչ թե կրկես: Հանդիսատեսների ծիծաղող դեմքեր, որ շարք առ շարք վեր էին բարձրանում մանեժի արգելապատից, և միայն մեկի դեմքն էր արցունքների մեջ, աջից չորրորդ շարքում, մորս դեմքը:
Այդ ամենը ես հիշում եմ, ասես երեկ էր, չեմ հիշում միայն ինչպես եմ ինձ պահել, ինչ եմ զգացել մանեժում, հիշողությանս մեջ միայն ազատության և երջանկության զգացողությունն է մնացել: 1961թ. լրիվ սկսնակ չէի. այդ ընթացքում արդեն մեկ տարի աշխատել էի մանեժում և 1956-ից, իհարկե, ոչ կանոնավորապես, որպես մնջկատակ աշխատում էի հեռուստատեսությունում և էստրադայում: Գլխավորը, որ հաջողվեց անել, եթե կարելի է այդպես արտահայտվել, կրկեսի և էստրադայի համար երկացանկի ընդհանուր ուրվագծերն էին, իսկ ծաղրածուի երկացանկը, նոր ռեպրիզը, նոր մնջախաղն այնքան թանկ են նստում հեղինակի վրա, որ, թվում է` չկա այնպիսի հոնորար, որը կարողանար փոխհատուցել նրա տառապանքը, եթե նույնիսկ այդ փոքր ստեղծագործությունը ծնվում է հընթացս:
Ինքնախարազանման, ինքնատվայտանքի քանի ժամ է պահանջվել, հուսալքության քանի ժամ է անցկացվել այն մտքից, որ դու բացարձակապես անտաղանդ ես և վերջին բանը, որ արել ես, այդպես էլ վերջինը կմնա: Բայց չհոգնեցնենք ընթերցողին հեղինակային դժոխքի սարսափներով, ավելի լավ է հիշել լուսավորն ու հաջողվածը:
Մի անգամ, դա 60 թվականին էր, ինձ կրկեսում ծրագրի համար հարկավոր էր գոնե մեկ նոր ռեպրիզ, այլապես կկործանվեի…
Ողջ առավոտ թափառեցի քաղաքում, և Լուի Արմսթրոնգի հիանալի երաժշտությունն ինձ հանգիստ չէր տալիս: Ես մենակ էի. երբ կամացուկ դնդնում եմ, չգիտես ինչու ընկերներս ինձ մենակ են թողնում` այսուայն կողմ փախչելով ու չխրախուսելով երաժշտական ունակություններս: Օ՜, նախանձ:
Երեկոյան, ներկայացումից առաջ, ասիստենտներիս, նրանք երկուսն են, պատմեցի նոր ռեպրիզիս մասին: Նրանք ծիծաղեցին և ասացին, որ կրկեսում դա չեն հասկանա: Հոգուս խորքում նրանց հետ արդեն համաձայն էի, բայց հակառակվելու զգացումից ջղագրգիռ ասացի, որ նրանք սխալվում են և այդ ռեպրիզի մասին դեռ առանձին գրախոսականներ կգրվեն:
Այդ երեկո խնդրեցի նվագախմբի շեփորահարին մի ինչ-որ բան նվագել Արմսթրոնգի բլյուզ ոճով և կատարեցի այդ ռեպրիզը:

ԵՍ ՃԻՇՏ ԷԻ
Դա աշխարհի պես հին մի պատմություն է այն մասին, որ չնայած իր ակնառու հաջողություններին` մարդիկ չեն ուզում ընդունել արվեստագետին, տվյալ պարագայում` ընդամենը ակրոբատին: Բայց երբ նրա տեխնիկան հասնում է կատարելության, իսկ դա ակնհայտ է, դահլիճը նրան պատշաճն է մատուցում… Ուշ է. նրա մեջ սպանել են հաջողության հավատը: Նա չի վերադառնա, իսկ եթե վերադառնա…
Իսկ թե ինչ կլինի, եթե նա վերադառնա, ես չգիտեմ, ես չեմ կարող իմանալ, թե ինչպես կվարվեն իմ հերոսներն ապագայում, ես մարգարե չեմ, ես սոսկ նրանց հեղինակն եմ, ես եմ նրանց ծնել, իսկ թե ինչպես կապրեն երեխաները հետո, միշտ չէ, որ միայն ծնողներից է կախված:
Հաճախ ասում են, թե հեղինակը պետք է «դիտի կյանքը», «ուսումնասիրի»: Ազնիվ խոսք, ես չգիտեմ ինչ է դա:
Իմ աշխատանքի ընթացքում ես մոտ քառասուն մնջախաղ և հիսուն ռեպրիզ ու կլոունադա եմ գրել ինձ և ուրիշ դերասանների համար, բայց ոչ մի դեպք չի եղել, որ սյուժեներից գոնե մեկը «տեսած» լինեմ:
Իմ կարծիքով` սյուժեն «տեսնելը» նույնն է, թե նատուրալիստական, ասես շուկայական գույնզգույն լուսանկար, կտավ նկարես և չավելացնես քո «ես»-ը. «ամեն ինչ ինչպես կյանքում է», և ամեն ինչ կեղծ է: Դե, չի կարող, իմ կարծիքով (այն, ինչ ասում եմ, իհարկե, սուբյեկտիվ է), մնջախաղի կամ ռեպրիզի սյուժեն կյանքում գոյություն ունենալ «մաքուր ձևով», ինչպես բնության մեջ մաքուր ձևով գոյություն չունեն թանկարժեք մետաղները:
Ես հիշում էի, թե որքան երկար եմ տառապել «Նրա ծննդյան օրը» մնջախաղը պատրաստելիս, և երբ այն պատրաստ էր, սովորականի նման այն ցույց տվեցի ընկերներիս: Նրանք միաբերան ասացին. «Այո՛»: Եվ անասելիորեն զարմացան, որ հետո մի քանի տարի ես այն չէի խաղում: Ահա թե ինչի մասին է:
Տղային հրավիրել են ծնունդի: Նա երկար մտածեց և որոշեց աղջկան ծաղիկներ նվիրել, ո՛չ, ծաղիկ. միայն մի ծաղկի խնայողություն ուներ: Ճանապարհին և հանդիսության մեղավորի տանը տեղի ունեցած բազմաթիվ արկածներից հետո տղան վերջապես հասնում ու Նրան է մեկնում իր նվերը: Իսկ աղջիկը պատասխանում է «Իսկ ո՞վ է ձեզ հրավիրել»-ի տիպի մի ինչ-որ բանով: Տղան հեռանում է:
Ես երկար ժամանակ չէի կատարում այս պանտոմիմը բեմում, երկար ժամանակ, մինչև որ ցավը մոռացա…

ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ

17 Նյմ

Մնա՜,
Էլի՜ մնա,
Մնա ինձ հետ,
Մարմնիս վրա,
Ձեռքերիս մեջ,
Թևատարա՜ծ,
Բավարարվա՜ծ,
Խենթ ու խելա՜ռ,
Ու հևասպառ:
Մնա սիրով
Ու նվաղած,
Եվ գիշերով
Ցանկապատված,
Սրտիս վրա,
Առանց ամոթ,
Մնա կրքոտ,
Մե՜րկ համարյա:
Այդպե՜ս մնա,
Չհագեցած,
Կյանքիս վրա,
Ձեռքս սեղմած,
Գիսախռիվ,
Մարմնակործա՜ն,
Հե՜զ, անխռո՜վ,
Ու ինքնիշխան:
Այսետղ մնա,
Բառ մի ասա,
Հրճվիր, ցնծա,
Մաշկիս վրա,
Հույսի գրկում
Ու գիշերվա,
Մինչև դրսում,
Լույսը բացվեր,
Իմ սե՜ր, իմ սե՜ր…

ԱՆՐԻ ԲԱՐԲՅՈՒՍ

17 Նյմ

ՔՆՔՇՈՒԹՅՈՒՆ

Սեպտեմբերի 25, 1893 թ.
Թանկագինս, իմ փոքրիկ Լուի: Այսպես, ամեն ինչ վերջացած է: Այլևս երբեք չենք հանդիպի: Դա նույնքան հաստատ հիշիր, որքան ես: Դու բաժանում չէիր ուզում, կհամաձայնեիր ամեն ինչի, միայն թե միասին լինեինք: Բայց մենք պետք է բաժանվենք, որպեսզի կարողանաս նոր կյանք սկսել: Հեշտ չէր դիմադրելը և՛ քեզ, և՛ ինքս ինձ, և՛ երկուսիս միասին… Բայց չեմ ափսոսում, որ արեցի դա, չնայած դու այնպես արտասվում էիր` գլուխդ մեր անկողնու բարձի մեջ թաղած: Երկու անգամ բարձրացրիր գլուխդ, նայեցիր ինձ խղճալի, աղերսող հայացքով… Ինչպիսի´ մոխրացած և դժբախտ հայացք ունեիր… Երեկոյան, մթության մեջ, երբ արդեն չէի կարողանում տեսնել քո արցունքները, զգում էի դրանք, նրանք այրում էին ձեռքերս:
Այժմ երկուսս էլ դաժանորեն տանջվում ենք: Այս ամենն ինձ ծանր երազ է թվում: Առաջին օրերին պարզապես անհնար կլինի հավատալը. և դեռ մի քանի ամիս մենք ցավ կզգանք, իսկ հետո կսկսենք առողջանալ: Եվ միայն այդ ժամանակ ես քեզ կրկին կգրեմ, չէ՞ որ որոշել էինք, որ ժամանակ առ ժամանակ գրելու եմ քեզ: Բայց նույնքան հաստատ որոշել էինք, որ իմ հասցեն դու երբեք չես իմանա, և նամակներս կլինեն մեզ կապող միակ թելը, և նա թույլ չի տա, որ մեր բաժանումը վերջնական խզում լինի:
Քեզ մի վերջին անգամ համբուրում եմ, քնքուշ, քնքուշ, բացարձակ անմեղ ու լռիկ մի համբույրով եմ համբուրում. չէ՞ որ մեր միջև այնքան մեծ հեռավորություն կա…

Սեպտեմբերի 25, 1894 թ.
Թանկագի՛նս, իմ փոքրի՛կ Լուի: Ինչպես և խոստացել էի, նորից եմ խոսում քեզ հետ: Արդեն մեկ տարի է, ինչ բաժանվել ենք: Գիտեմ` չես մոռացել ինձ, մենք դեռևս կապված ենք միմյանց հետ, և ամեն անգամ, երբ մտածում եմ քո մասին, չեմ կարողանում չզգալ քո ցավը:
Եվ այնուամենայնիվ անցած տասներկու ամիսներն արել են իրենց գործը՝ անցյալը սգալի մշուշով են պատել: Բա ոնց, մշուշ է լցվել: Ինչ-ինչ մանրուքներ աղոտացել են, իսկ որոշ մանրամասներ էլ պարզապես չքվել են: Ճիշտ է, դրանք երբեմն դուրս են լողում հիշողության խորքերից, երբ ինչ-որ բան պատահաբար դրանց մասին հիշեցնում է:
Մի անգամ փորձում էի հիշել դեմքիդ արտահայտությունը, երբ առաջին անգամ էի տեսել քեզ, բայց այդպես էլ չկարողացա:
Դու էլ փորձիր հիշել իմ հայացքը, երբ առաջին անգամ էիր տեսնում ինձ, և կհասկանաս, որ աշխարհում ամեն ինչ ջնջվում է:
Վերջերս ես ժպտացի: Ո՞ւմ… Ինչի՞ն… Ոչ մեկին և ոչնչի: Արևի շողն ուրախ ճառագեց ծառուղում, ու ես ակամա ժպտացի:
Առաջ էլ փորձում էի ժպտալ: Սկզբում ինձ թվում էր` դրան նորից վարժվելն անհնար է: Եվ, այնուամենայնիվ, քեզ եմ ասում, մի օր, իմ կամքին հակառակ, ժպտացի: Ուզում եմ, որ դու էլ ավելի ու ավելի հաճախ ժպտաս, հենց այնպես` ուրախացած լավ եղանակից կամ մտքից, որ ապագադ դեռ առջևում է: Հա, հա, գլուխդ բարձրացրու և ժպտա:

Դեկտեմբերի 17, 1899 թ.
Ահա, նորից քեզ հետ եմ, իմ թանկագին Լուի: Կարծես երազ լինեմ, չէ՞: Հայտնվում եմ՝ երբ խելքիս փչում է, բայց եթե շուրջդ դատարկ ու մութ է, միշտ ճիշտ պահին: Գալիս ու գնում եմ, շատ մոտ եմ լինում, բայց ինձ դիպչել չի լինում:
Դժբախտ չեմ զգում: Առույգությունս վերադարձել է, որովհետև ամեն օր լույսը բացվում է և, ինչպես միշտ, տարվա եղանակները փոխարինում են իրար: Արևն այնքան փաղաքուշ է շողում, որ ակամա ուզում ես վստահել նրան, ու նույնիսկ սովորական ցերեկային լույսը լի է բարյացակամությամբ:
Պատկերացրու, որ վերջերս պարել եմ: Հաճախ ծիծաղում եմ: Սկզբում նկատում էի, որ ծիծաղս գալիս է, իսկ այժմ արդեն անհնար է հաշվել, թե քանի անգամ եմ ծիծաղել:
Երեկ տոն էր: Արևամուտին ամենուր տոնական հագնված մարդիկ էին երևում: Գունեղ էր, գեղեցիկ, ծաղկանոցի նման: Եվ բազմաթիվ գոհ մարդկանց բազմության մեջ ես ինձ երջանիկ զգացի:
Գրում եմ, որ քեզ պատմեմ այդ ամենը, նաև այն մասին, որ այժմ նոր հավատի եմ դարձել՝ անձնազոհ սեր եմ տածում քո հանդեպ: Մի անգամ քեզ հետ դատողություններ էինք անում անձնազոհության և սիրո մասին՝ դա այնքան էլ լավ չհասկանալով… Արի միասին աղոթենք, որ ամբողջ սրտով հավատանք դրան:

Հուլիսի 6, 1904 թ.
Տարիներն անցնում են: Տասնմե՛կ տարի: Մեկնել էի հեռու, վերադարձել եմ և հիմա նորից պատրաստվում եմ գնալ:
Դու, իհարկե, քո տունն ունես, իմ թանկագին Լուի, չէ՞ որ դու հիմա լրիվ մեծ ես և, իհարկե, ընտանիք ունես, որի համար շատ կարևոր ես:
Իսկ դու ի՞նքդ, ինչպիսի՞ն ես դարձել: Պատկերացնում եմ, որ դեմքդ լցվել է, թիկունքդ՝ ավելի լայնացել, իսկ սպիտակ մազեր պետք է որ դեռ քիչ ունենաս, ու հավանաբար առաջվա նման դեմքդ լուսավորվում է, հենց որ ժպիտը խտղտում է շուրթերդ:
Իսկ ե՞ս… Հո չեմ նկարագրի, թե ինչպես եմ փոխվել` վերածվելով ծեր կնոջ: Ծե՛ր: Կանայք տղամարդկանցից շուտ են ծերանում, և եթե քո կողքին մնայի, քո մայրը կթվայի՝ և՛ արտաքինով, և՛ աչքերի այն արտահայտությամբ, որով քեզ կնայեի:
Տեսնո՞ւմ ես` ինչ ճիշտ արեցինք՝ ժամանակին բաժանվելով: Հիմա արդեն տառապել վերջացրել ենք, հանգստացել, և իմ նամակը, որը դու, իհարկե, ճանաչել ես ծրարի վրայի ձեռագրից, քեզ համար համարյա զվարճալի է:

Սեպտեմբերի 25, 1893թ.
Իմ թանկագին Լուի:
Ահա արդեն քսան տարի է, ինչ բաժանվել ենք… Եվ արդեն քսան տարի է, թանկագինս, որ ես ողջերի մեջ չեմ: Եթե դու ողջ ես ու կկարդաս այս նամակը, որը հավատարիմ և վստահելի ձեռքեր քեզ կուղարկեն, նրանք, որ այս երկար տարիների ընթացքում ուղարկել են քեզ իմ նախորդ նամակները, կներես ինձ, եթե դեռ չես մոռացել, կներես, որ մեր բաժանման հաջորդ իսկ օրը ինքնասպան եմ եղել: Ես չէի կարող, ընդունակ չէի ապրելու առանց քեզ:
Մենք երեկ ենք բաժանվել: Նայիր նամակի վրայի տարեթվին: Իհարկե, դրան ուշադրություն չէիր դարձրել: Չէ՞ որ երեկ էր, որ վերջին անգամ միասին էինք մեր սենյակում, և դու, գլուխդ բարձերի մեջ թաղած, անօգնական երեխայի նման լաց էիր լինում քո սարսափելի դժբախտությունից: Երեկ էր, որ երբ կիսաբաց պատուհանից ներս մտավ գիշերը, ձեռքերիս էին թափվում քո արցունքները, որոնք այլևս չէի կարողանում տեսնել: Երեկ էր, որ դու ցավից գոռում էիր ու բողոքում, իսկ ես, վերջին ուժերս հավաքելով, զսպում էի ինձ ու լռում:
Իսկ այսօր, մեր սեղանի մոտ նստած, մեր իրերով շրջապատված, մեր գողտրիկ անկյունում, գրում եմ քեզ այն չորս նամակները, որ պետք է ստանաս ժամանակային մեծ բաժանումներով: Ավարտում եմ վերջին նամակս, իսկ հետո կգա վերջը:
Այս երեկո ամենաճշգրիտ ցուցումները կտամ, որ նամակներս քեզ ուղարկվեն այն օրերին, որ նրանց վրա նշված են, ինչպես նաև կհոգամ, որ ինձ անհնար լինի գտնելը:
Այնուհետև կհեռանամ կյանքից: Կարիք չկա պատմելու քեզ, թե ինչպես. այս նողկալի գործողության բոլոր մանրամասները ավելորդ են: Դրանք կարող էին քեզ ցավ պատճառել նույնիսկ այդքան տարի հետո:
Կարևորն այն է, որ ինձ հաջողվեց քեզ պոկել ինձնից և դա անել զգույշ ու քնքուշ, առանց քեզ վիրավորելու: Ուզում եմ հետո էլ հոգ տանել քո մասին, իսկ դրա համար պետք է իմ մահից հետո էլ ապրեմ: Խզում չի լինի. հնարավոր է` չկարողանայիր էլ դա տանել. ախր բոլոր տխրությունները քեզ այնքան սուր ցավ են պատճառում: Ես կվերադառնամ քեզ մոտ` ոչ շատ հաճախ, որպեսզի իմ կերպարը կամաց-կամաց ջնջվի հիշողությունիցդ, ոչ էլ շատ հազվադեպ, որպեսզի ազատեմ քեզ անիմաստ տառապանքից: Իսկ երբ դու հենց ինձնից իմանաս ողջ ճշմարտությունը, այնքան տարիներ կանցնեն (իսկ ժամանակն Ինձ օգնում է), որ արդեն համարյա չես կարողանա հասկանալ, թե իմ մահն իրականում կնշանակեր քեզ համար:
Լուի, հարազատս, այսօրվա մեր վերջին զրույցն ինձ չարագուշակ հրաշք է թվում:
Այսօր մենք խոսում ենք շատ ցածր, համարյա անլսելի, ախր շատ հեռու ենք իրարից. չէ՞ որ ես միայն քո մեջ գոյություն ունեմ, իսկ դու ինձ արդեն մոռացել ես: Այսօր «հիմա» բառն այլ իմաստ ունի նրա համար, ով դա գրում և շշնջում է, և բոլորովին այլ իմաստ` նրա համար, ով կկարդա ու հազիվ լսելի կարտաբերի «հիմա»:
Հիմա`հաղթահարելով ժամանակային այս հսկայական տարածությունը, հաղթահարելով հավերժությունը, որքան էլ դա անհեթեթ թվա,համբուրում եմ քեզ այնպես, ինչպես առաջ: Ահա և վերջ… Այլևս ոչինչ չեմ ավելացնի, քանի որ վախենում եմ տխուր դառնալուց, այսինքն՝ չար, և քանի որ չեմ համարձակվում քեզ խոստովանել ցնորական երազանքներիս մասին, որոնք անխուսափելի են, երբ սիրում ես, և երբ սերն անծայրածիր է, իսկ քնքշությունը` անսահման:

Յոթ սարից այն կողմ

17 Նյմ

Ռադիոակտիվ նյութերի մաքսանենգության սկանդալային պատմությունը, ուրանի հանքերի շահագործման առիթով բարձրացված աղմուկը և այդ ամենի շուրջ ծավալված քննարկումները մեկ անգամ ևս հիշեցրին Հայաստանի ատոմակայանի, նրա ճակատագրի և երկրորդ ատոմակայանը կառուցելու հոգսերի մասին: Օգոստոսից ի վեր, երբ Հայաստան ժամանեց Ռուսաստանի նախագահ Դ. Մեդվեդևը և նույն օրերին ռուսական կողմը մեր երկրի հետ կնքեց ատոմակայանի նոր էներգաբլոկը համատեղ ուժերով կառուցելու համաձայնագիր, այդ թեմայի շուրջ կարծես թե որևէ այլ անդրադարձ չէր եղել: Իսկ հիմա բոլորը կրկին վերհիշեցին ԱԷԿ-ը, և դեռ նրանց համատեղ մտաբերումներում ներգրավվեցին նորանոր ձայներ: Այս շարքում առաջին հերթին ուշադրության էր արժանի ԱՄՆ-ի անակնկալ հայտնությունը: Երևան ժամանած ԱՄՆ-ի Պետդեպարտամենտի Եվրոպական և Եվրասիական երկրներին ամերիկյան օժանդակության ծրագրերի համակարգող Դենիել Ռոզենբլումը կառավարության ներկայացուցիչների հետ հանդիպման ժամանակ հայտարարեց, թե Միացյալ Նահանգները հույս ունի, որ ամերիկյան ընկերությունները ևս կմասնակցեն Հայաստանում նոր ատոմակայանի կառուցման աշխատանքներին: Հազիվ թե այս նախանձախնդրությունը պայմանավորված լիներ մեր երկրի էներգետիկ ապագայի մասին մտահոգություններով: Պարզից էլ պարզ էր, որ ամերիկացիներին առաջին հերթին անհանգստացնում է այն փաստը, որ Հայաստանի կառավարության և ռուսաստանյան Ռոսատոմ կորպորացիայի միջև ստորագրված համաձայնագրով ատոմակայանի նոր էներգաբլոկի միջուկային կղզյակը կառուցելու է ռուսական Ատոմստրոյէքսպորտը: Իսկ ռուսներին միջուկային հարցերում միայնակ չթողնելը Վաշինգտոնում միշտ էլ պատվի գործ են համարել: Եվ այժմ երրորդ կողմ դառնալու համար նրանք շանսեր ունեն, քանի որ անվտանգության սարքավորումների մատակարարման համար մրցույթ է հայտարարվելու և դրան կարող են մասնակցել տարբեր երկրների կազմակերպություններ: Ինչ խոսք, ամերիկացիներն այս հնարավորությունը հազիվ թե ձեռքից բաց թողնեն:
Ներկա պահին այլ մասնակիցներ ևս կան: Նոր միջուկային էներգաբլոկի հարթակի սեյսմատեկտոնիկ ուսումնասիրությունն իրականացրել է բուլղարական ,,Ուորլի Պարսոնս Յուրոպ Էներջի Սիստեմս Լիմիտեդ,, ընկերությունը։ Այդ աշխատանքներն անցել են փորձաքննություն Ատոմային էներգիայի միջազգային գործակալության փորձագետների կողմից: Գլխավոր նախագծողը լինելու է Ատոմէներգոնախագիծը: Ի դեպ, սա այն նույն ընկերությունն է, որի անունն առաջին հերթին կապվում է Իրանի Բուշերի ատոմակայանի հետ, որն էլ իր հերթին այդքան մեծ հոգսեր է պատճառում Արևմուտքին:
Սակայն եղածով հանդերձ բաց է մնում հարցերից ամենահիմնականը` ե՞րբ շահագործումից կհանվի Հայաստանի գործող ատոմակայանը և ե՞րբ պատրաստ կլինի նորը: Ըստ տրամաբանության, ատոմակայանը կդադարի գործել, երբ կշահագործվի միջուկային նոր էներգաբլոկը։ Ընդ որում, գործող էներգաբլոկի շահագործման ժամկետը լրանում է 2016 թվականի հունվարի 5-ին։ Միայն թե այս ամենը ասվածին մոտ լինելու այնքան էլ շոշոփելի հիմքեր չունի: Նախ սկսենք նրանից, որ գործող ատոմակայանը առաջին սերնդի է և դրա գործունեության ժամկետի երկարեցման կամ դրա կոնսերվացման վերաբերյալ որոշում կկայացվի միայն 2014-2015 թթ., իսկ այդ նպատակի համար կպահանջվի առնվազն 350-400 մլն. դոլար։ Եվ հավանաբար սա է պատճառը, որ Հայաստանն այժմ փորձում է թույլտվություն ստանալ Մեծամորի էներգաբլոկի շահագործման ժամկետը երկարաձգելու համար։
Գալով նորի ճակատագրին, նախ հիշենք, որ դեռևս 2009-ի մայիսին Էներգետիկայի նախարար Արմեն Մովսիսյանը հայտարարեց, որ նախատեսվում է նոր ատոմակայանի շինարարությունը սկսել 2011 թվականի սկզբին եւ ավարտին հասցնել մինչեւ 2017 թվականը։ 1200 մեգավատտ հզորությամբ կայանի կառուցման համար, ըստ նախնական հաշվարկների, կպահանջվի 5-7.2 միլիարդ դոլար։ Սա մեզ համար ահռելի թիվ է, իսկ կառավարությունն առ այսօր դեռ չի մատնանշել, թե կոնկրետ ինչ աղբյուրներից է հայթայթելու այդ գումարը։ Փոխարենը հապշտապ կարգով ու փութաջանությամբ վերանայվեցին ժամկետները: Նախկին 2011-ի փոխարեն այժմ էլ հայտարարում են, որ նոր բլոկի կառուցումը կսկսվի, ամենայն հավանականությամբ, 2012 թվականին։ Իսկ կառուցման համար նախատեսվում է 6 տարի ժամկետը, ինչը նշանակում է, որ շինարարությունն այս դեպքում կավարտվի 2018 թվականին:
Բոլորովին վերջերս ՀՀ ֆինանսների նախարար Տիգրան Դավթյանը հայտարարեց, թե 2011 թվականի պետական բյուջեում ոչ նոր ատոմակայանի և ոչ էլ Իրան-Հայաստան երկաթուղու շինարարության համար գումարներ հատկացված չեն: Նախարարը նաև նշեց, որ առաջիկա տարիների համար էլ` միջնաժամկետ ծրագրերում, բյուջեով նման ծախսեր արտացոլված չեն: Ստացվում է, որ մի օր էլ կգա վերանայվածը վերանայելու պահը: Այսինքն հեռանկար ասվածը մեզ համար առայժմ խիստ առաձգական ու հարաբերական է:
Ինչ վերաբերում է ավելի կարճաժամկետ ու մոտ խնդիրներին, դրանցից մեկը աշխատած միջուկային վառելիքի պահեստավորման ու անվտանգության հարցն է: Հայտնի է, որ թափոններն այսօր չեն տեղափոխվում Ռուսաստան, քանի որ Հայաստանը շրջափակման մեջ է։ Ադրբեջանի կողմից երկաթգիծը չի գործում, Վրաստանով տանելը նույնպես անհնար է: Վերջին տասնամյակի ընթացքում կուտակվածը մնում է Հայաստանում ու դեռ պարզ չէ, թե դա որքան պիտի շարունակվի:
Հոկտեմբերի 15-ին ԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի գործունեությունը դադարեցվեց 55 օրով՝ պլանային նորոգման, ինչպես նաև անվտանգության մի շարք միջոցառումների իրականացման համար։ Եվ քանի դեռ նորի ուրվականը յոթ սարից այն կողմ է, մեզ մնում է հուսալ, որ գոնե հինը աշխատել կսկսի սահմանված ժամկետներում և մոտակա տարիներին տհաճ անակնկալներ չի մատուցի:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: