Պահոց | 8:04 ա.

ՖՅՈԴՈՐ ՍՈԼՈԳՈՒԲ

8 Նյմ

Գերեվարված մահը

Վաղնջական ժամանակներում ապրում էր մի խիզախ ու անհաղթ ասպետ: Պատահեց մի անգամ, որ նա գերեվարեց մահվանը: Բերեց նրան իր ամրակուռ ամրոցը եւ նստեցրեց զնդանում: Մահը ոչինչ, նստած է իր համար, իսկ մարդիկ դադարեցին մահանալ: Ասպետը հրճվում եւ մտածում է.
— Հիմա լավ է, բայց տագնապալի, նրան հսկել է պետք: Ավելի լավ կլիներ իսպառ ջնջել:
Միայն թե ասպետն արդար էր, չէր կարող նրան առանց դատի սպանել: Ահա եկավ նա զնդանի մոտ, կանգնեց պատուհանիկի մոտ ու ասաց.
— Մահ, ես ուզում եմ գլուխդ կտրել, դու աշխարհում շատ չարիք ես գործել:
Սակայն մահը լռում ու լռում է: Ասպետն էլ ասում է.
— Ահա, քեզ ժամանակ եմ տալիս, պաշտպանվիր, թե կարող ես: Ի՞նչ կասես քեզ արդարացնելու համար: Իսկ մահը պատասխանում է.
— Ես քեզ ոչինչ չեմ ասի, բայց այ, թող կյանքը խոսի ինձ համար:
Եվ տեսավ ասպետը, կանգնած է նրա կողքին կյանքը, պարարտ ու շառագունած, բայց եւ՝ այլանդակ: Եվ սկսեց նա էնպիսի գեշ ու սրբապիղծ խոսքեր ասել, որ խիզախ ու անհաղթ ասպետը սրսփաց ու փութաց զնդանը բացել:
Գնաց մահը, եւ մարդիկ դարձյալ մահանում էին: Իր ժամին մահացավ եւ ասպետը, եւ երկրի երեսին ոչ մեկին նա չասաց այն, ինչ լսել էր կյանքից` այլանդակ ու պիղծ կնկանից:

Կանխատեսելի ու անփոփոխ

8 Նյմ

Կիրակի օրը Ադրբեջանում կայացան 4-րդ խորհրդարանական ընտրությունները: Դրանց մասնակցեցին ընտրելու իրավունք ունեցող 4 միլիոն 950 հազար ադրբեջանցիների 50 տոկոսից քիչ ավելին: Ընտրությունների ընթացքին հետևում էին 1026 օտարազգի և մոտ 47.000 տեղի դիտորդներ: Միջազգային դիտորդները ներկայացնում էին 21 կազմակերպություններ, ներկայացուցիչներ էին ժամանել ԵԽԽՎ-ից, ԵՄ-ից, Թուրքալեզու երկրների խորհրդարանական վեհաժողովից, ԵԱՀԿ ԽՎ-ից ու ԱՊՀ-ից:
Միլի Մեջլիսի 125 պատգամավորական տեղերին հավակնում էին 690 թեկնածուներ, որոնցից 107-ին առաջադրել էր իշխող ,,Նոր Ադրբեջան,, կուսակցությունը, իսկ ընդդիմադիր թևը ներկայացրել էր 140 թեկնածու: Թեև հիմնական պայքարը ծավալվում էր իշխանական ուժի և երկու առաջատար ընդդիմադիր կուսակցությունների` ԱԺՃ և Մուսավաթ կուսակցության միջև, սակայն դրանցից զատ ընտրություններին մասնակցում էին նաև 13 կուսակցություններից կազմված 5 դաշինք, ու ևս 19 կուսակցություն, որոնք դաշինքների մեջ չէին:
Առաջին հայացքից նման խայտաբղետ բազմազանությունը կարող էր նույնիսկ ազատ կամքի արտահայտման նպաստավոր միջավայրի գոյության տպավորություն թողնել: Սակայն, ինչպես և ենթադրում էին քաղաքագետները, կայացան միանգամայն կանխատեսելի ընտրություններ` վաղօրոք նախապատրաստված, հղկված ու վերահսկելի սցենարին համապատասխան: Ընտրությունների ավարտից հաշված ժամեր անց իշխող կուսակցությունն արդեն հայտարարեց իր բացահայտ ու վստահ հաղթանակի մասին: Դրան հակառակ ընդդիմության ներկայացուցիչները հանդես եկան մեղադրանքներով` խոսելով արդյունքների կեղծման, բազմաթիվ խախտումների, քվեաթերթիկների լցոնման, դիտորդների աշխատանքը խոչընդոտելու մասին: Այս հանգամանքը փաստեցին նաև ԵԱՀԿ ներկայացուցիչները` տեղեկացնելով, որ իրենց աշխատանքներն ,,իշխանությունների կողմից էականորեն սահմանափել են,,:
Առավել համապարփակ գնահատականը լսելու հնարավորություն դեռևս կունենանք առաջիկա օրերին, բայց հազիվ թե դրանք այլևս էական նշանակություն ունենան Արդրբեջանի համար, որտեղ ավտորիտար ռեժիմը կարևորում է միայն սեփական իշխանության ֆորմալ վերահաստատումը, այլ ոչ թե միջազգային հանրության գնահատականը, ինչի հանդեպ Բաքուն վաղուց է իմունիտետ ձեռք բերել:
Դեռ մինչև նախընտրական արշավի սկիզբը, հանրության սիրտը շահելու նպատակով ,,Նոր Ադրբեջանն,, իր շարքերից ու պատգամավորական թեկնածուների ցուցակից հանեց շուրջ մեկ տասնյակ օլիգարխների, բայց նույն պահին էլ նրանց փոխարինեցին մարդկանցով, ովքեր որևէ բանով չէին տարբերվում իրենց նախորդներից: Այս ,,կոսմետիկ վերանորոգումը,, ևս նույն խնդիրն էր հետապնդում` ստեղծել փոփոխությունների պատրանք, առաջընթացի տեսլական: Եվ պատահական չէր, որ երեկ, ընտրական տեղամասերը փակելուց հետո իշխանությունները, իրադարձություններից առաջ ընկնելով, շտապեցին հայտարարել, թե կայացած ընտրությունները լիովին համապատասխանում էին ժողովրդավարական չափանիշներին, դրանք ազատ ու թափանցիկ էին:
Մեծ հաշվով քաղաքական պայքարի մասին նույնպես խոսք գնալ չէր կարող: Այդ իմաստով ընդդիմադիր Ժողովրդական ճակատն ու Մուսավաթը թե կազմակերպչական և թե համակիրների հավաքագրման տեսանկյունից չափազանց թուլացել էին, և նրանց նկատմամբ հաղթանակ տանելն առանձնապես մեծ դժվարություն չէր ներկայացնում: Եղածին գումարենք նաև այն փաստը, որ Ադրբեջանում 2005-ից ընտրություններն անցկացվում են միայն մեծամասնական համակարգով: Իսկ սա նշանակում է, որ վարչական ռեսուրսների և լծակների ակտիվ օգտագործման պայմաններում գործնականում բացառում է ընդդիմադիրների ընտրվելու հնարավորությունը: Ու որքան էլ արդարացի լինի վերջիններիս դժգոհությունը, թե քաղաքական բնականոն մրցակցության համար անհրաժշետ պայմանները երկրում իսպառ բացակայում են, ապա իրողություն է և այն, որ այդ առկա կացությունը չի ձևավորվել ընդամենը մեկ օրում կամ միայն նախընտրական շրջանի համար: Դրանից առաջ էլ ԵԱՀԿ դիտորդական առաքելությունն էր իր միջանկյալ զեկույցում փաստել ընտրողների ու թեկնածուների վրա կիրառված ճնշումների, հետապնդումների, քաղաքական դեբատների բացակայության մասին: Եվ ի՞նչ: Բաքուն նույնիսկ անհանգստության նվազագույն նախանշաններ չցուցաբերեց` հրաշալի գիտենալով, որ իրեն ամեն բան ներելի է: Եվ արդեն իսկ այսօր շատերն են այն համոզման, որ Արևմուտքը հերթական անգամ էլ աչք կփակի ամեն կարգի խախտումների և իրավունքների ոտնահարման դեպքերի նկատմամբ` առավել կարևորելով Ադրբեջանի աշխարհաքաղաքական-ստրատեգիական նշանակությունն իր շահերի խթանման և մի շարք խնդիրների լուծման գործում: Իսկ հանուն դրա կարելի է նաև ժողովրդավարությունը զոհաբերել առանձին վերցրած մի երկրում:
Հայաստանում հետևում էին ադրբեջանական ընտրությունների ընթացքին: Եթե մինչ այդ մեզ մոտ կարծիք էր ձևավորվել, թե իբր ընտրություններին նախորդած ժամանակահատվածում ագրեսիվ վարքագծով Բաքվի իշխանությունները տեղեկատվական անհրաժեշտ բազա էին ապահովում Իլհամ Ալիևի գլխավորած ,,Նոր Ադրբեջան,, կուսակցության բացարձակ հաղթանակի համար, ապա այժմ մեկ անգամ ևս համոզվեցին, որ Հայաստանի ու Արցախի հարցում չպետք է ակնկալել Ադրբեջանի դիրքորոշման որևէ կտրուկ փոփոխություն: Բոլորովին պատահական չէր, որ հատկապես ընտրությունների օրը Ալիևը հերթական անգամ հայտարարեց. ,,Մենք ցանկացած պահի կարող ենք վերականգնել մեր երկրի տարածքային ամբողջականանությունը ռազմական ճանապարհով,,: Այլ կերպ ասած, ամեն բանն առաջվանն է` անփոփոխ ու շարունակական:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՖՅՈԴՈՐ ՏՅՈՒՏՉԵՎ

8 Նյմ

Ասես-չասես` նրանք մնում են խուլ ու կույր,
Որքան ազատական, այնքան, ավաղ, տխմար,
Քաղաքակրթությունն արդեն դարձրել են կուռք,
Չըմբռնելով դրա ո’չ միտք, ո’չ գաղափար:

Ինչքան էլ խոնարհվեք, իզուր է, պարոնայք,
Ձեզ չի ճանաչելու Եվրոպան անհաղորդ,
Նրա աչքում պիտի դուք հավիտյան մնաք
Ոչ թե մտքի մշակ, այլ ընդամենը ճորտ:

ՏԵՂ ԱՐԵՎԻ ՏԱԿ

8 Նյմ

1946 թ` Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, իրականացվեց հայերի ամենախոշոր ներգաղթը: Խորհրդային երկիրն ամենքի համար անսպասելի սփյուռքի ողջ հայությանն արտոնեց վերադառնալ ու հաստատվել մայր հայրենիքում: Տասնյակ երկրներում ապաստան գտած շուրջ մեկ միլիոն հայեր այն օրերին ցանկություն հայտնեցին հայրենադարձվել Հայաստան:
Սակայն, որքան էլ նշանակալից ու բախտորոշ լիներ այդ իրադարձութունը, ամեն դեպքում, բնական հարց էր ծագելու, թե երկարատև պատերազմից քայքայված ու աղքատ երկիրն ինչպե՞ս էր պատրաստվում ընդունել հազարավոր ընտանիքների և, որ պակաս կարևոր չէր, որտե՞ղ էր պատրաստվում բնակցնել նրանց: Եթե ծրագիրն իրագործվեր ամբողջությամբ, ապա Հայաստան կարող էին վերադառնալ ավելի մեծ թվով մարդիկ, քան հանրապետության ողջ բնակչությունն էր: Միամտություն կլինի կարծելը, թե հայրենաբաղձության հուզական շեշտադրումները կարող էին ստվերել իշխանությունների իրատեսությունն ու սթափ դատողությունը՝ հարուցելով հավելյալ բարդություններ:
Թեև այն տարիների մասին ստեղծվել է պատկառելի գրականություն, սակայն հիշյալ հարցերի պատասխանները մինչ այժմ լռությամբ շրջանցվել են: Միայն այսօր, արխիվային եզակի վավերագրերի շնորհիվ, մենք հնարավորություն ունենք հետևելու դեպքերի անսպասելի զարգացմանը, քննելու իր էությամբ քաղաքական հնչեղություն ձեռք բերած ու հեռահար նպատակներ հետապնդող այդ ծավալուն նախաձեռնության բուն դրդապատճառներն ու մտադրությունները:
Եվ այսպես, դառնանք պատմության: Դեռևս 1946-ի տարեսկզբից ներգաղթի ծրագրի մասին ոչ միայն խոսվում էր հրապարակավ, այլև ձեռնարկվում էին կոնկրետ միջոցառումներ: Իսկ հանրությանն այդ մասին առավել մանրամասնորեն տեղեկացվեց նույն թվի փետրվարին: Այդ օրերին կայացավ ՍՍՌՄ Գերագույն Սովետի Երևանի ընտրական օկրուգի ընտրողների հանդիպումը Հայաստանի կոմկուսի կենտկոմի քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանի հետ: Հենց նրա ելույթն էլ նախատեսված էր բուն խնդրի բազմակողմանի արծարծման և բոլոր փակագծերը բացելու համար: Այդ ելույթի ընդարձակ սղագրության մեջ, որն ընդհանուր առմամբ նվիրված էր երկրի սոցիալ-տնտեսական զարգացման հեռանկարներին, կան հատվածներ, որոնք դժվար է այլ կերպ որակել, քան անսպասելի բացահայտումներ:
Իր ելույթում հայրենադարձության թեման Գր. Հարությունյանը սկսում էր այսպես. «…Մենք պետք է աչալրջորեն մոտենանք այս հարցին այն իրագործելու ժամանակ: Արտասահմանյան հայերի թիվը մոտ մեկ միլիոն է: Իհարկե, մենք բոլորին չենք կարողանա ընդունել Հայաստանի ներկայիս տերիտորիայում: Ամենաուշադիր հաշվարկումով, նկատի ունենալով մեր ռեսպուբլիկայի արդյունաբերության մեծ զարգացումը, գյուղատնտեսության ուժեղացումը, որը կարող է զբաղեցնել շատ ավելի աշխատող ձեռքեր, մենք առաջիկա տարիներում Հայաստանի ներկայիս տերիտորիայում կարող ենք ընդունել մաքսիմում 350- 400 հազար մարդ: Այնինչ ցանկացողները ավելի շատ են: Մենք ինչպե՞ս պետք է վարվենք մնացածների հետ»:
Հարցը հնչեցված էր: Դահլիճը պատասխանի էր սպասում: Կարճ դադարից հետո Հարությունյանն արտասանում է. «Մնացած 500- 600 հազար հայերին ընդունելու համար մենք հարց ենք դնում, որ Սովետական Հայաստանին վերադարձվեն Թուրքիայի կողմից զավթված հայկական մարզերը»:
Դահլիճը դղրդում է ծափահարություններից: Տասնամյակների լռությունից հետո առաջին անգամ, այն էլ հանրապետության առաջին դեմքի շուրթերից հնչում է այն, ինչ մասին խոսելը մի ժամանակ համազոր էր սեփական մահվան դատավճռի:
Սակայն կենտկոմի քարտուղարը շարունակում է: Նա հարկ է համարում բացատրել նման շրջադարձի էությունը՝ չմոռանալով թափանցիկ կերպով ակնարկել պատերազմի ավարտից հետո միջազգային հարաբերություններում գծագրվող ուժի նոր բևեռների գոյության փաստը. «…Միայն այս պայմանով մենք կկարողանանք ընդունել բոլոր ցանկացող հայերին: Իսկ նրանց մերժելու մենք ոչ մի բարոյական իրավունք չունենք: Դա է ներկայումս Թուրքիայի ձեռքին գտնվող հայկական մարզերը Սովետական Հայաստանին վերադարձնելու հարցի այժմեականությունը: Մենք հաստատակամորեն կձգտենք մեր առաջադրած հարցի դրական լուծմանը՝ նկատի ունենալով նրա աժմեականությունը:
Հայկական մարզերը Սովետական Հայաստանին վերադարձնելու հարցի առթիվ Թուրքիայի ուռա- հայրենասիրական մամուլը վերջին ժամանակներս հիստերիկ ճիչեր է բարձրացրել, թե Ռուսաստանը, չնայած Ատլանտիկ խարտիայի առկայությանը, սկսել է վարել էքսպանսիայի քաղաքականություն, որ ռուսները փորձում են ուրիշի տերիտորիաների զավթումով ապահովել իրենց ստրատեգիական շահերը ապագա պատերազմում: Ըստ որում, նրանք Ռուսաստանի կողմից «ուրիշի տերիտորիայի զավթման» ոչ մի փաստ չեն բերում:
Նրանք փութաջանորեն փորձում են թաքցնել այն փաստը, որ Թուրքիայի կողմից զավթված հայկական մարզերի վերադարձի հարցը դրված է բուն հայ ժողովրդի կողմից, ինչպես Սովետական Հայաստանի բնակչության, այնպես էլ Եվրոպայի, Ամերիկայի, Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներում ապրող հայերի կողմից: Այդ պահանջները պաշտպանվում են Սովետական Հայաստանի կառավարության կողմից, որը գտնում է, որ Թուրքիայի կողմից հայկական հողերի վերադարձը նրանց իսկական տիրոջը՝ Սովետական Հայաստանին, արդարացի է, և որ այդ հարցը խիստ կենսական նշանակություն ունի ամբողջ հայ ժողովրդի հետագա զարգացման համար: Ինչպես երևում է մեր ասածից, ոչ մի ստրատեգիական նկատառում չի թաքցված այդ մարզերը Սովետական Հայաստանին վերադարձնելու հարցի տակ»:
Ահա այսպես հաստատակամորեն ու վճռական էին տրամադրված հաղթող երկրի իշխանությունները, որոնք հանկարծ հիշել էին հայերի արդարացի պահանջների մասին ու պատրաստվում էին ամեն գնով իրականացնել այս մտադրությունը:
Բայց կանցներ շատ կարճ ժամանակ, աշխարհում մեծ-մեծ փոփոխություններ կկատարվեին, և նոր պայմաններում հերթական անգամ մոռացության կտրվեր այն, ինչը մի ողջ ժողովրդի մեծագույն իղձն ու ձգտումն էր: Նույն տարվա ավարտին այլևս ոչ ոք չէր խոսում ու գրում Արևմտյան Հայաստանի տարածքների վերադարձման մասին: Թուրքիան վերստին համարվում էր դաշնակից երկիր, իսկ Հայկական հարցը օրակարգից դուրս էր նետվել իբրև արգելակող գործոն:
Արդյունքում Մեծ հայրենադարձության շրջանում աշխարհի շուրջ 15 երկրներից հայրենիք վերադարձան ընդամենը 100 հազար հայեր: Հետո նրանց հոսքը հետզհետե նվազեց, ինչպես ցամաքող առուն, և շուտով իսպառ դադարեց: 400 հազար ներգաղթողների մասին հիշել այլևս խորհուրդ չէր տրվում:
Եթե պատմությունն ասվածը իրադարձությունների ու զարգացումների տրամաբանական շղթա է, որտեղ յուրաքանչյուր օղակ փոխկապակված է անցյալի ու գալիքի հետ, ապա, կարծում ենք, անհիմն չի դիտվի նաև հետրյալ վարկածի քննությունը: 1949 թվի ամառը Հայաստանի պատմության մեջ դարձավ նոր ողբերգության տարեթիվ: Մի քանի օրերի ընթացքում հազարավոր հայկական ընտանիքներ տեղահանվեցին ու աքսորվեցին հեռավոր Սիբիր: Հատկապես մեծ թիվ էին կազմում նրանք, ովքեր դեռ մի քանի տարի առաջ իբրև ներգաղթողներ վերադառնում էին իրենց գրկաբաց սպասող հայրենիքը: Երեկվա ընդարձակ երկիրն այլևս նեղ էր բոլորի համար: Գուցե այս չարաբաստիկ դեպքերի ենթաշերտերու՞մ պիտի նաև փնտրել 1946-ի տրամադրությունների ու դրանց ձախողման արձագանքը: Եվ գուցե պատմությու՞նն այս անգամ կհուշի, որ երբեմն հենց իրավիճակներն են դառնում այն շարժիչ ուժը, որ արթնացնում են ննջող հիշողությունը ու եզակի անգամ բացում հնարավորության դռները արդարության առաջ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: