Պահոց | 10:37 ե.

ԷԼՄԵՐ ԴԻԿՏՈՆԻՈՒՍ

6 Նյմ

ՆԱԽԱԶԳԱՑՈՒՄ
Իմ ուղեղի խորքում սերմն է հասունանում`
ներծծելով իր մեջ կենաց դառը գինին,
այս աշխարհից մի օր ես էլ պիտի գնամ,
և իմ մահը պիտի հարության պես լինի:

Ու ես գիտեմ հաստատ, որ իմ գերեզմանին
չի բուսնելու երբեք ոչ մի խոտ ու ծաղիկ,
միայն ձյունը կիջնի, կպարի պաղ քամին,
բայց ավիշը կենաց ձյունի տակ չի պաղի:

Թարգմ. Գ. Դավթյան

ՇԱՐԼ ԼՈՒԻ ՄՈՆՏԵՍՔՅՈ

6 Նյմ

Մարդը պետք է բացի կնոջից ունենա նաև սիրուհի, որովհետև երբ մենք դառնանք դժբախտ ամուսիններ, այդժամ կարող ենք սփոփանք գտնել որպես սիրեկաններ: Նախ գտեք սիրուհի, հետո հարսնացու որոնեք: Կանայք պետք է հարգեն ամուսիններին, և ամուսիններն էլ` կանանց, բայց տղամարդիկ թող մի քիչ առավելություն ունենան կանանց հանդեպ: Կինը տղամարդուն անհրաժեշտ է` ինչպես նրա հագուստը: Ֆրանսիայում կա երեք իշխանություն` եկեղեցին, սուրը և կանացի զգեստը: Ասում են, որ հռոմեացիները հրամայում էին ամբողջ աշխարհին, բայց ենթարկվում էին իրենց կանանց: Եթե կանայք առաքինի չեն` գոնե հավատարիմ լինեն: Կնոջը տվեք ազատություն, հետո ասեք` նա բարոյական է, թե՞ անբարոյական: Ազատ երկրներում ավելի հեշտ է գտնել ազնիվ աղջիկներ, քան հետամնաց ազգերում…
Մարդիկ միշտ կծիծաղեն նրանց վրա, ովքեր ուզում են իրենց ավելի լավը դարձնել: Պետք է մարդ մնա այնտեղ, ուր ծնվել է, որովհետև ավելի մաքուր կամ կեղտոտ օդը կարող է վնասել նրա առողջությանը: Ավելի ճիշտ կլինի արտասվել մարդկանց ծնվելիս, քան մեռնելիս… Եթե կա Աստված, ուրեմն նա պետք է լինի արդար, այլապես նա կլինի բոլոր էակներից ամենաանկատարն ու անտանելին:

Թարգմ. Ռուբեն Խաչատրյան

ՍԻՄՈՆԱ ՎԵՅԼ

6 Նյմ

Հավատի` որպես լավագույն հենարանի ու նեցուկի օգնությունը կայանում է նրանում, որ Հորիցդ հաց խնդրելու դեպքում հաց ես ստանում և ոչ թե քար: Որևէ կրոնական դավանանքներից դուրս, ամեն անգամ, երբ մարդ արարածը լարում է ուշադրությունը անասելիորեն ցանկանալով ի զորու լինել ճշմարտության ընկալմանը, նա աներկբայորեն ստանում է այդ ունակությունը, այն էլ ավելի մեծ չափով, նույնիսկ, եթե նրա ճիգերն ու ջանքերը որևէ շոշափելի արդյունք չեն տվել: Էսկիմոսական հեքիաթն այսպես է բացատրում լույսի ծննդյան նախապատճառը. ,,Ագռավը մշտնջենական խավարի մեջ թափառելով, չէր կարողանում կեր հայթայթել, այնժամ նա ցանկացավ լույս, և երկիրը լուսավորվեց,,: Եթե իսկապես կա ցանկություն և եթե ցանկության առարկան լույսն է, ուրեմն լույսի փափագը կծնի լույս: Իսկ իսկական տենչանքը լինում է ուշադրության լարման դեպքում միայն: Իսկապես, լույսն է միակ բաղձալին այն դեպքում, երբ բացակայում են մնացած շարժառիթները: Եթե նույնիսկ տպավորությունն այնպիսին է, ասես ուշադրության ճիգերը տարիներ շարունակ անպտուղ են մնացել, ի վերջո կտա այն օրը, երբ այդ ջանքերի կատարյալ համամասնությամբ ծավալված լույսը կողողի մարդկային հոգին: Յուրաքնչյուր ճիգ ոսկու ևս մեկ հատիկ կավելացնի այն գանձին, որ աշխարհում որևէ ուժ անկարող է հափշտակել…

Թարգմ. Մ. Ջինջիրջյան

ՄԻ ԳՈՌՈԶԱՑԻՐ

6 Նյմ

Հին Հռոմում պատերազմից հաղթանակով վերադարձած զորահրամանատարի` կոնսուլի պատվին, որպես օրենք, կազմակերպում էին հաղթահանդեսներ: Հաղթահանդեսի երրորդ օրը քաղաքի Մարսյան դաշտով, ամբոխի ցնծալի բացականչությունների ներքո, անցնում էր չորս ճերմակ նժույգներով լծված ոսկեհուռ երկանիվը, որի մեջ բազմում էր կոնսուլը: Նրա դեմքը ներկված էր ալ կարմիրով: Հներն ասում էին, թե դա արվում էր, որպեսզի չերևա մեծարանքի, հրճվանքի շառագունումը հաղթողի դեմքին: Նրա թիկունքում կանգնած, ոսկե պսակը բռնած ստրուկը ժամանակ առ ժամանակ գոչում էր. ,,Մի գոռոզացիր, հիշիր, որ դու սոսկ մահկանացու ես,,:
Երկանիվից կախված էին նաև զանգ և խարազան, որոնք հաղթողին պիտի հիշեցնեին, որ ճակատագիրը փոփոխական է և, չնայած այդ օրվա մեծարանքին, ապագայում նա կարող է ամենադաժան պատիժների ու անարգանքի ենթարկվել:

ՎԱՐԴԱՆ ԱՅԳԵԿՑԻ

6 Նյմ

ՀԱՅՐԵՆԱՍԵՐ ԳՈՐՏԵՐԸ
Գարնանը մի սակավաջուր ցեխաջրում գորտեր ծնվեցին եւ այնտեղ էլ մեծացան: Կարճ ժամանակ անց ջուրը նվազեց, եւ գետում ապրող գորտերն եկան եւ հորդորեցին, որ իրենց հետ ապրեն.
«Եկեք մեր անմահական ջրերը,- ասացին,- խղճացեք ձեզ, քանզի ձեր ցեխաջրերը արեւի տապից ցամաքել են»:
Եվ նրանք պատասխանեցին.
«Ոչ, անհնար է, որ մենք լքենք մեր հայրենիքը»:
Շատ ժամանակ չանցած ջուրն ամենեւին գոլորշիացավ, եւ գորտերն այնտեղ կնքեցին իրենց մահկանացուն:

ԱՅԾԵՐ ԵՎ ԳԱՅԼԵՐ
Հավաքվեցին այծերը միասին և պատգամ ուղարկեցին գայլերի ազգին ու ասան, թե ինչու մեր մեջ լինի անհաշտ խռովություն և ոչ թե խաղաղություն: Հավաքվեցին գայլերը և շատ ուրախացան, նամակով պատգամ ուղարկեցին այծերի ազգին, նաև անթիվ ընծաներ: Եվ գրեցին այծերին.
«Լսեցինք ձեր բարի խորհուրդը և գոհ ենք աստծուց, որովհետև մեզ համար մեծ խնդություն է և խաղաղություն, նաև իմացնում ենք ձերդ իմաստության, որ հովիվն ու շներն են պատճառը և սկիզբ մեր խռովության և կռվի: Եվ եթե նրանց վերացնենք մեջտեղից, շուտով խաղաղություն կլինի»:
Լսեցին այծերը, հաստատեցին և ասացին.
— Իրավացի են գայլերը, որ մեզ սպանում են, որովհետև շները և հովիվը նրանց հալածում են մեզնից:
եվ այծերը վտարեցին շներին ու հովվին և երդվեցին, որ հարյուր տարի մնան անխախտելի սիրով: Այծերը ցրվեցին լեռներն ու դաշտերը և սկսեցին ուրախ լինել, ցնծալ ու խաղալ, որովհետև արածում էին լավ արոտներում, ուտում էին համեղ խոտեր, խմում էին պաղ ջրեր, խնդում էին ու վազվզում, փառք տալով, որ հասան լավ ժամանակի:
Գայլերը համբերեցին հարյուր օր, ապա հավաքվեցին դաս-դաս, ընկան այծերի վրա և կերան:

ԱՌՅՈՒԾՆ ՈՒ ԱՂՎԵՍԸ
Մի առյուծ կորյուն ծնեց: Հավաքվեցին կենդանիները կորյունին տեսնելու և ուրախանալու: Աղվեսը եկավ և հանդեսի ժամանակ, բազմության մեջ, առյուծին նախատեց բարձրաձայն ու անարգեց, թե այդ է քո զորությունը, որ ծնում ես միայն մի կորյուն և ոչ բազմաթիվ:
Առյուծը հանդարտաբար պատասխանեց.
-Այո՛, ես ծնում եմ մի կորյուն, բայց առյուծ եմ ծնում և ոչ քեզ նման աղվես:

ՍԱՅԱԹ-ՆՈՎԱ

6 Նյմ

Աշխարումըս ա՛խ չիմ քաշի, քանի վուր ջա՛ն իս ինձ ամա.
Անմահական ջըրով լիքը օսկե փընջան իս ինձ ամա.
Նըստիմ, վըրես շըվաք անիս՝ զարբաբ վըրան իս ինձ ամա.
Սուչս իմա՛ցի, էնենց սըպանե, սուլթա՛ն ու խան իս ի՛նձ ամա։

Մեճկըդ սալբ ու չինարի պես, ռանգըդ փըռանգի ատլաս է,
Լիզուդ շաքար, պռոշըդ ղանդ, ակռեքըդ մարքրիտ ալմաս է.
Օսկու մեչը մինա արած, աճկիրըդ ակնակապ թաս է.
Պատվական անգին ջավահիր, լալ-բադեշխան իս ինձ ամա։

Յիս էս դարդին վո՜ւնց դիմանամ՝ մագա՞մ սիրտըս ունիմ քարած,
Արտասունքս արուն շինեցիր, խիլքըս գըլխես ունիմ տարած,
Նուր բաղ իս, նուր բաղչի մեչը, բոլորքըդ վարթով չափարած
Վըրեդ շուռ գամ բըլբուլի պես՝ սիրով սեյրան իս ինձ ամա։

Քու էշխըն ինձի մաստ արավ յիս զարթուն իմ, սիրտըս է քընած.
Աշխարըս աշխարով կըշտացավ, իմ սիրտըս քիզնից սով մընաց.
Յա՚ր, քիզ ինչո՞վ թարիփ՚անիմ՝ աշխարամըս բան չը մընաց.
Կրա՛կե, ծովեմեն դուս էկած, ռաշ ու ջեյրան իս ինձ ամա։

Ի՛նչ կուլի մեկ հիդըս խոսիս, թե վուր Սայաթ Նովու յար իս.
Շուխկըդ աշխարըս բըռնիլ է՝ արեգագի դեմը փար իս.
Հուտով հիլ, միխակ, դարչին, վարթ, մանիշակ, սուսանբար իս,
Կարմըրագուն՝ դաշտի ծաղիկ, հովտաց շուշան իս ինձ ամա։

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԻՍՈՑԿԻ

6 Նյմ

ԴԵԼՖԻՆՆԵՐԻ ԵՎ ԽԵՆԹԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Ստորև գրոտածս ոչնչի ենթակա չէ և ոչ ոքի ենթակայության տակ չէ: Այսպես:
Հետաքրքիր է միայն. խելագարի զառանցա՞նք է սա, թե՞ խելագարի հիշատակարան և կապ ունի՞ արդյոք խելագարության հետ:
Լույսը կգա` բարին հետը, բայց իրիկունն էլ իր հմայքն ունի: Խեղճ ռուսաստան, մի բան է լինելու նրան: Առավոտյան… Հնդկացորենի շիլա և օշարակ էին տալիս: Լավ է ու անվտանգ: Իսկ Դալիլան շնանում է Սամսոնի հետ: Մի հսկիչ կին զեկուցեց, որ Սամսոնին զգետնեց: Դալիլան Սամսոնին հսկել է ծածուկ, պողպատասուրն ուսը առել, հեծել, անիծել ու Դեզդեմոնային սպանել:
Մարդակերների մասին այսպիսի պատմություններ են անում: Իբր երեք լավագույնները նրանցից (մարդակերներից) նստել, տոնածառ էին կրծում: Հյուծվեցին- ծյուրվեցին, տխրեցին ու որոշեցին, թե ով ում է ուտելու: Մեկն ասում է. , մյուսն ասում է. , երրորդն ասում է. : Բա ո՞վ ու՞մ: Ոչ մեկը… Որովհետև մարդակերներն իրենց օրենքներն ու սովորություններն ունեն. չես ուզում` մի կեր: Բժիշկ: Ես չեմ ուզում էս դեղը, սրանից սեռական անկարողություն է առաջանում, չէ, առաջանում է, չէ, առաջանում է, չէ… առաջանում է: Չէ, չէ, չէ: Դե լավ: Միայն վերջին անգամ: Իսկ ո՞ր թևս սրսկեք: Ախր ծակծկել են լրիվ սրիկաները, ասեղ խփելու տեղ չի մնացել…

ԽՈՐԽԵ ԼՈՒԻՍ ԲՈՐԽԵՍ

6 Նյմ

ԱԶԳԱԳՐԱԳԵՏԸ

Հենց պատմությունն ինձ պատմեցին Տեխասում, բայց տեղի էր ունեցել այն այլ վայրում: Եվ թեպետ դարերի ընթացքում նրա հերոսներն էին բյուր-հազարավոր իրական եւ ցնորական, կենդանի եւ մեռյալ մարդիկ, նրա հերոսը մեկն է: Նրան, որքան հիշում եմ, կոչում էին Ֆրեդ Մերդոք: Նա ամերիկավարի պարթեւահասակ էր, ոչ մուգ եւ ոչ էլ բաց գույնի մազերով, ձեւված էր առանց առանձնահատուկ տարօրինակությունների եւ զրույցի սիրահար չէր: Ոչնչով չէր առանձնանում, նույնիսկ այն շինծու չնմանությամբ այլոց, ինչը ներհատուկ է երիտասարդությանը: Ի ծնե հարգալից, Մերդոքը պաշտում էր գրքերն ու նրանց ստեղծողներին: Նա դեռեւս դուրս չէր եկել այն տարիքից, երբ մի կարգին չգիտես, ով ես դու, եւ առանց ետ նայելու, նետվում ես այն ամենի վրա, ինչ պատահում է` պարսիկների միստիկան եւ հունգարացիների հանելուկային ծագումը պատերազմի կամ հանրահաշվի հանկարծական փոփոխությունները, ճգնակեցությունը կամ շվայտությունը: Համալսարանում նրան առաջարկեցին մասնագիտանալ հնդկացիների բարբառներում: Արեւմուտքի որոշ ցեղերում դեռեւս պահպանվել էին գաղտնի ծեսերը: Մերդոքի գիտական ղեկավարը, տարեց մի պրոֆեսոր, նրան հանձնարարեց բնակվել հնդկացիների մոտ, հետեւել նրանց ծեսերին եւ հասու լինել գաղտնիքին, որը կախարդը բաց է անում շնորհառություն անցնող պատանիներին: Հետո նա դիսերտացիա կպատրաստի, որը ղեկավարությունը պարտավորվում է տպագրել: Ֆրեդը սիրով համաձայնվեց: Նրա նախնիներից մեկը զոհվել էր սահմանամերձ բախումներում, այժմ այդ վաղեմի երկպառակությունը, ընդհակառակը, դառնում էր կապող օղակ: Նա, անշուշտ, հասկանում էր, որ հեշտ չի լինի, հարկ է հասնել այն բանին, որ կարմրամորթները իրեն յուրային համարեն: Եվ, այդուհանդերձ, նա ձեռք զարնեց այդ երկարատեւ գործին: Երկու տարուց ավելի նա ապրեց լիակատար ամայության մեջ, կաշվե վրանի ծածկույթի տակ, իսկ երբեմն քնեց բաց երկնքի ներքո: Ելնում էր ադամամութին, լուսադեմին պառկում էր, սկսել էր մտածել օտար լեզվով: Քիմքը վարժեցրել էր հասարակ համին, ինչ ասես հագնում էր, մոռացել էր ընկերներին ու քաղաքը, սովորել էր այլ, տրամաբանություն անտեսող, մտակարգին: Աշակերտության առաջին ամիսներին գրառումներ էր անում, սակայն հետո թողեց, ոչ այն է` ուշադրություն չգրավելու համար, ոչ այն է՝ դեռեւս դրանց կարիքը չզգալով: Անցավ այն ժամկետը, որ տրված էր մարմնի եւ մտքի փորձությունների համար, եւ մոգը հրամայեց նրան հիշել իր երազը, իսկ լուսաբացին պատմել այն: Մերդոքն արդեն համոզվել էր, որ լիալուսնի գիշերներին նա երազում բիզոններ է տեսնում: Լուսադեմին նա դաստիարակին պատմեց կրկնվող երազը, եւ նա էլ վերջապես բացեց նրա առաջ գաղտնի գիտության գանձարանները: Մի օր լուսաբացին, ոչ մեկին չզգուշացնելով, Մերդոքն անհետացավ:
Քաղաքում նա սկզբում կարոտ զգաց առ այն առաջին երեկոներն ամայության մեջ, երբ, շատ օրեր առաջ, կարոտում էր քաղաքին: Նա հայտնվեց պրոֆեսորի կաբինետում, ասաց, որ գիտի գաղտնիքը, բայց որոշեց այն չհրապարակել:
— Դուք ի՞նչ է, երդո՞ւմ եք տվել,- հարցրեց զրուցակիցը:
— Բանն այդ չէ,- արձագանքեց Մերդոքը: -Այնտեղի հեռվում ես այնպիսի մի բան իմացա, որի մասին չես պատմի:
— Գուցե մեղավորը անգլերե՞նն է,- ենթադրեց պրոֆեսորը:
— Ոչ, ոչ: Այսօր, տիրապետելով գաղտնիքին, ես կարող եմ շարադրել այն հազարավոր տարաբնույթ կերպերով: Միայն մի բան չգիտեմ` ինչպես հաղորդել, որ գաղտնիքն անգին է, եւ մեր գիտությունը, ողջ մեր այս գիտությունը, դրա կողքին դատարկ բան է թվում: -Լռելով, նա հավելեց,- Ի վերջո, ամենակարեւորը նույնիսկ գաղտնիքը չէ, այլ առ այն տանող ուղիները: Ահա թե ինչը պիտի անցնես:
Պրոֆեսորը սառնությամբ հարեց.
— Դե ինչ, ձեր որոշման մասին հայտնեք Խորհրդին: Մտածում եք վերադառնալ հնդկացիների մո՞տ:
Մերդոքն առարկեց.
— Ոչ, դա հազիվ թե հնարավոր է: Դե և ինչո՞ւ: Այդ մարդիկ ինձ սովորեցրին այն, առանց որի չես կարող բավարարվել և ոչ մի տեղ և ցանկացած ժամանակ:
Դրանով, կարճ ասած, զրույցն ավարտվեց:
Ֆրեդն ամուսնացավ, բաժանվեց և Նյու Յորքի համալսարանում գրադարանավար է աշխատում:

Թարգմ. Վ. Ֆերեշեթյան

ԿՈՍՏԱՆՏԻՆ ՍՏԱՆԻՍԼԱՎՍԿԻ

6 Նյմ

ՆԱՄԱԿ ԴԵՐԱՍԱՆՈՒՀԻ ՏԻԽՈՄԻՐՈՎԱՅԻՆ
Երկար եմ ապրել: Շատ բան եմ տեսել: Հարուստ եմ եղել: Աղքատացել եմ: Աշխարհ եմ տեսել: Ունեցել եմ լավ ընտանիք, երեխաներ: Կյանք սփռեց բոլորին աշխարհով մեկ: Փառք եմ փնտրել: Գտել եմ: Տեսել եմ մեծարանք: Երիտասարդ եմ եղել: Ծերացել եմ: Շուտով մեռնել է պետք: Հիմա հարցրեք ինձ` ո՞րն է երջանկությունը:
Իմացությունը` արվեստում և աշխատանքում, դրանք ըմբռնելը: Քո մեջ ճանաչելով արվեստը` հասկանում ես բնությունը, կյանքը, նրա իմաստը, ճանաչում ես հոգին` տաղանդը:
Դրանից բարձր երջանկություն չկա:

ՀԱԿՈԲ ՕՇԱԿԱՆ

6 Նյմ

… Իմ գտածը: Փափուկ ձեռքերուն տեղ, անողոք մուրճը ճակատագրին, սալին վրայ իմ երազներուն, կիրքերուն, պատրանքներուն: Իմ գտածը` անարգանքը, ուրացումը: Սուտը: Կեղծիքը: Անասնութիւնը: Հովիկին տեղ` փոթորիկը: Հոտերուն տեղ` արիւնը: Որոնք բաժին եղան մեր սերունդին: Իմ գտածը` սուրը, անգթութեան, լրբութեան յեսանին վրայ անընդմէջ սրումով լման կէս դարու հասակով: Ինչ շուտ կը մոռնամ սակայն կամ կը կարծեմ մոռնալ: Ժամանակին մասերուն ես ալ զգացեր եմ Ձեռքը, իրաւ, բիրտ, որ երկարեցաւ ոչ թէ պսակ դնելու, այլ կուրծքս պատռտելու, խեղդելու համար հոն թպրտուն կայլակը կեանքին:

ՊԻԵՌ ԷՄԱՆՈՒԵԼ

6 Նյմ

ՃՇՄԱՐԻՏՆԵՐԸ, ԴԱՀԻՃՆԵՐԸ
Ատում եմ ձյունը,
Նրա անաղարտությունը օդապատրանք է սատանայական,
Շլացնում է այն, սակայն փայլը նրա որոգայթ է ու դավ,
Ցավ ու պատուհաս նրան, ով իրեն փրկված կհամարի`
Գայթելով փորձությանը
Ի գին գոյության` ձյան պես անաղարտ:
Խորշում եմ պարկեշտությունից անկիրք ու պաղսիրտ:
Պժգալի եք ինձ,
Անարատ շունչ-հոգիներ, մինչև ատամներն անկեղծ, շուշանագեղ,
Կզաքիսից ավելի մսակեր, գիշատիչ Հրեշտակներ,
Ողորմած եք խիստ, երբ գոչում եք ճիրանների միջից ձեր աղվափետուրե:
Աստված թող փրկեա զիս ձեր ատամներից ճերմակ: Թող
Որ գառնուկը չմոլորվի ձյան մեջ կուսական,
Ու թող չկորսվի նա մաքրաբարո անձանց մեջ,
Զի գեղմը նրա ձյունաճերմակ չէ,
Այլ մոխրադեղնավուն ու ճենճերահոտ, խառնակույտ
Մի փշալից, որին հողանյութը մարդկային հագչել է հետո,
Եվ ժահրը անառակության, և արյունը գռեհիկ,
Եվ արցունքների սփոփանքը դառնահամ:
Աստված պիղծ է,
Ով անպարսավելիներ:
Առաքինություն… կա՞ ավելի նողկալի բան արդյոք:
Պատվիրազանցությունից հետո հալվել է կնիքը անմեղության,
Դրախտավայրի թույլ մի նշմարանք, ջուրը, որ նեխած է, ավաղ,
Լավ չէ՞ արդյոք բորբոքել պապակիս տենդը մեզի գետերով`
Եդեմական թույն ու վարակն այդ ըմպելու փոխարեն:
Ավելի նողկալի բան կա՞ արդյոք, քան միտքը
Անպարսավելիների:
Խոսքը նրանց շողոքորթ է ձյունից ավելի,
Մանանան` սրբապիղծ աղտեղանքը բովանդակող,
Տեսել եմ մեղրածոր շուրթերը նրանց, ծանոթ է ինձ
Անցքը ամոթալի,
Այսպես, Գառան շուրջ շրջան բռնած գայլերն այդ
Վերաճառում էին Սկզբնավորման Պատմությունը Տիրոջ:

ԽՈՒԼԻՈ ԿՈՐՏԱՍԱՐ

6 Նյմ

«Առակ առանց բարոյախոսության»

Մի մարդ վաճառում էր գոչյուններ ու բառեր, եւ նրա գործերը վատ չէին ընթանում, թեեւ մարդիկ հաճախ նրա հետ սակարկում էին՝ աղերսելով գինն իջեցնել: Համարյա միշտ նա նրանց ընդառաջում էր, այնպես որ, օրվա ընթացքում կարող էր վաճառել բազում կոչեր փողոցային առեւտրականներին, որոշ քանակով հոգոցներ ռենտայով ապրող սենյորներին, ինչպես նաեւ՝ բառակազմություններ լոզունգների, գովազդային հայտարարությունների, խնդրագրերի եւ անսպասելի մտքերի համար:
Մի անգամ էլ նա որոշեց ընդունելություն ստանալ տեղի բռնակալիկի մոտ, ով բռնադատելով երկիրը, ոչնչով իր նմաններից չէր տարբերվում եւ ընդունեց խնդրարկուին գեներալների, նախարարների եւ սուրճի գավաթների ընկերակցությամբ:
— Կամենում եմ ձեզ վաճառել ձեր վերջին խոսքերը,- ասաց մարդը,- դրանք ձեզ շատ պետք կգան: Չէ՞որ ձեր վերջին ժամին դրանք, ինչպես հարկն է, չեն կապակցվի, իսկ ասել դրանք անպայման հարկ կլինի, որպեսզի գերեզմանի եզրին, առանց կմկմալու ուրվագծեք պատմական հետադարձ հեռանկարը:
— Թարգմանի ինչ է դուրս տալիս,- հրամայեց բռնակալիկն իր թարգմանչին:
— Ձերդ գերազանցություն, նա արգենտիներեն է խոսում:
— Արգենտիներե՞ն: Ինչո՞ւ ոչինչ չեմ հասկանում:
— Դուք ամեն ինչ հիանալի հասկացաք,- ասաց մարդը,- կրկնում եմ, ես եկել եմ վաճառելու ձեզ ձեր վերջին խոսքերը:
Բռնակալիկը վեր թռավ, ինչպես նման դեպքերում պատահում է, եւ հազիվ խեղդելով ձայնի դողոցը` հրամայեց ձերբակալել մարդուն եւ նետել հատուկ զնդանը, նրանցից, որ միշտ առկա են նմանատիպ կառավարումների դեպքում:
— Ափսոս,- ասաց մարդը, երբ նրան տանում էին,- Դուք, անշուշտ, կցանկանաք ասել ձեր վերջին խոսքերը, այլապես ինչպե՞ս կուրվագծեք հետադարձ պատմական հեռանկարը: Դե, ես էլ ուզում եմ վաճառել դրանք, ոչ մի խաբեություն այստեղ չկա: Սակայն, եթե դուք չեք ուզում ծախս անել այդ բառերի վրա, ապա չեք կարողանա նախօրոք սերտել այն պահի համար, երբ դրանք լեզու-բերան կգան, եւ արտասանել դրանք դուք չեք կարողանա:
— Իսկ ինչո՞ւ ես չեմ կարողանա արտասանել այդ բառերը, եթե դրանք հենց նրանք են, որ ես կկամենայի արտասանել,- հարցրեց բռնակալիկն՝ անցնելով սուրճի հաջորդ գավաթին:
— Ահը թույլ չի տա,- տրտմորեն պատասխանեց մարդը: -Չէ՞ որ դուք սարսափից ու ցրտից կդողաք: Մեն մի վերնազգեստով, թոկը վզներիցդ կախ, ձեր լեզուն փաթ կընկնի, այնպես որ, որեւէ խոսք կարգին արտաբերել չեք կարողանա: Դահիճը եւ ներկա գտնվող պարոններից նրա ընթերակաները ձեւի համար մի երկու րոպե կսպասեն, եւ երբ ձեր կոկորդից ոչ այն է՝ հառաչ, ոչ այն է՝ զկրտոց, ոչ այն է՝ ներման պաղատանք կարտաբերվի, թոթովել դուք կարող եք ընդամենը դա, ապա նրանք, համբերությունը կորցրած, տեղում ձեզ կկախեն:
Դահիճի ծայրահեղ վրդովված ընթերակաները եւ մանավանդ գեներալները սկսեցին ճնշել բռնակալիկին` այդ մարդուն տեղնուտեղը գնդակահարելու պահանջով: Սակայն բռնակալիկը ողջ-դժգույն մահվան հանգույն, բռիաբար քշեց նրանց եւ եկվորի հետ փակվելով, սկսեց գնել նրանից իր սեփական վերջին խոսքերը:
Մինչդեռ գեներալներն ու նախարարները, ծայրաստիճան ստորացված այն բանից, թե ինչպես վարվեցին իրենց հետ, խռովություն ծրագրեցին եւ հաջորդ առավոտյան որսացին բռնակալիկին, երբ նա իր սիրած տաղավարում խաղող էր ըմբոշխնում: Որպեսզի նա չհասցնի իր վերջին խոսքերից որեւէ մեկն ասել, նրան տեղնուտեղը գնդակահարեցին: Այնուհետեւ կառավարական պալատում սկսեցին փնտրել բառավաճառին, որ ասես գետնի տակ էր անցել, բայց շուտով նրան գտան շուկայում, որտեղ նա կոչեր էր վաճառում փողոցային մարմնամարզիկներին եւ աճպարարներին: Նրան նետեցին բեռնասայլը եւ հասցնելով ամրոց, սկսեցին խոշտանգել, որպեսզի նա ասի, թե այդ ինչպիսին պիտի լինեին բռնակալիկի վերջին խոսքերը: Բայց քանի որ ոչ մի խոսք չկարողացան նրանից կորզել, ապա քացով նրան տանջամահ արեցին:
Իսկ փողոցային առեւտրականները, որ նրանից տարբեր կոչեր էին գնել, շարունակում էին ճչալ դրանք խաչմերուկներում, եւ այդ կոչերից մեկը հետագայում դարձավ գեներալների եւ նախարարների վերջը տվող հակահեղափոխական շարժման նշանաբառն ու արձագանքը: Նրանցից ոմանք մահվանից առաջ խուճապահար մտածում էին, որ ողջ եղածը համատարած թյուրիմացությունների շղթա է, եւ այդ տարբեր բառերն ու կոչերը, որքան էլ դրանք անհեթեթ թվային, լիովին կարող էին վաճառվել, ի դեպ, առանց գնելու իրավունքի:
Այսպես նրանք բոլորն էլ ուղեւորվեցին հողում փտելու` բռնակալիկը, բառավաճառը, գեներալներն ու նախարարները, բայց ճիչերը տարբեր անկյուններում մերթ ընդ մերթ շարունակում էին հնչել:

Թարգմ. Վ. Ֆերեշեթյան

ԱԼԵՆ ՌՈԲ-ԳՐԻՆԵ

6 Նյմ

«Ռեալիզմից առ իրականություն»

Բոլոր գրողներն իրենց ռեալիստ են համարում: Ոչ ոք եւ երբեք չի ենթադրում, որ նա ստեղծում է աբստրակցիաներ, պատրանքներ, քիմերներ, ֆանտազիաներ, հորինվածքներգ Ռեալիզմը աներկմիտ սահմանում ունեցող տեսություն չէ, որի շնորհիվ կարելի կլիներ հակադրել որոշ գրողների մյուսներին. ընդհակառակը, դա դրոշ է, որի տակ կանգնում են, եթե ոչ բոլոր այժմյան վիպագիրները, ապա նրանց ճնշող մեծամասնությունը: Եվ նրանց բոլորին, անկասկած, հարկ է դրանում վստահել: Նրանց հետաքրքրում է իրական աշխարհը, նրանցից յուրաքանչյուրն իրոք տենչում է ինչ-որ «իրական» բան ստեղծել:
Սակայն նույնիսկ հավաքվելով միեւնույն դրոշի տակ, նրանք այդ անում են ոչ թե հանուն միատեղ պայքարի, այլ հանուն այն բանի, որպեսզի միմյանց հետ կապերը խզեն: Ռեալիզմը` դա այնպիսի գաղափարախոսություն է, որը յուրաքանչյուրին հանում է իր հարեւանի դեմ, եւ որակ է, որը յուրաքանչյուրը համարում է բացառապես իր արժանիքը: Եվ միշտ էլ այդպես է եղել` հենց ռեալիզմի մասին հոգածության շնորհիվ յուրաքանչյուր նոր գրական դպրոց ձգտում էր ոչնչացնել նախորդողը. դա ռոմանտիկների լոզունգն էր դասականների դեմ, այնուհետեւ՝ նատուրալիստների լոզունգն էր ռոմանտիկների դեմ մարտում, եւ նույնիսկ սյուրռեալիստներն իրենց հերթին պնդում էին, որ իրենց գրավում է միայն իրական աշխարհը: Այնպես որ, ռեալիզմը, հավանաբար, նույնքան հավասարաչափ է բաշխված գրողների միջեւ, որքան եւ դեկարտյան «ողջախոհությունը»:
Եվ այստեղ կրկին հարկ է ընդունել, որ նրանք բոլորը ճիշտ են: Եթե նրանց միջեւ համաձայնություն չկա, ապա սոսկ այն պատճառով, որ նրանք ամենքն իրականության մասին տարբեր պատկերացումներ ունեն: Դասականներն այն դասական էին համարում, ռոմանտիկները` ռոմանտիկական, սյուրռեալիստները` սյուրռեալիստական, Կլոդելը կարծում էր, թե իրականությունը` աստվածային բնույթն է, Քամյուն այն աբսուրդ էր համարում, քաղաքականության մեջ ներքաշված գրողներն իրականության մեջ տեսնում են ամենից առաջ տնտեսական կողմը եւ համարում են, որ այն ձգտում է սոցիալիզմի: Յուրաքանչյուրը խոսում է այն աշխարհի մասին, որն ինքը տեսնում է, բայց բոլորն այն տարակերպ են տեսնում:
Սակայն, հեշտ է հասկանալը, թե ինչու գրական հեղափոխությունները տեղի էին ունենում հանուն ռեալիզմի: Երբ գրելաեղանակի ինչ-որ ձեւ կորցնում է իր նախնական կենսունակությունը, ուժը, հզորությունը, երբ այն վերածվում է սովորական դեղատոմսի, ակադեմիզմի, որի ընդօրինակողները հետեւում են դրան, լոկ ենթարկվելով հնամոլության եւ ծուլության, եւ նույնիսկ իրենց հարց չեն տալիս դրա անհրաժեշտության մասին` մեռյալ ձեւերի մերկացումը եւ նորերի որոնումը, որոնք ունակ են նախորդներին փոխարինելու, հենց վերադարձն է առ իրականություն: Միայն ետեւում թողնելով հնացած ձեւերը, մենք կարող ենք առաջ գնալ իրականության յուրացման մեջ: Եթե մենք չենք համարում, որ այսուհետ աշխարհն արդեն լիովին բաց է (իսկ այդ դեպքում ամենախոհեմ բանը կլիներ ընդհանրապես գրելը դադարել), մենք կարող ենք սոսկ ջանալ փոքր-ինչ առաջ ընթանալ: Խոսքն այն մասին չէ, որ «ավելի լավ անես», այլ գնաս դեռեւս անհայտ ուղիներով, ուր նոր գրելաեղանակի անհրաժեշտություն է ծագում…

Թարգմ. Վարդան Ֆերեշեթյան

Փոխանակում` առանց հումանիզմի

6 Նյմ

Ռուսաստանի, Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների` Աստրախանում կայացած եռակողմ հանդիպման արդյունքում ձեռք բերված պայմանավորվածությունը` ռազմագերիների փոխանակության ու զոհվածների մարմինների վերադարձի մասին, երեկ վերջապես ի հայտ բերեց կյանքի կոչվելու առաջին նախանշանները: ժամը 12-ի սահմաններում հայ-ադրբեջանական շփման գոտու հյուսիս-արևելյան սահմանում` Իջևան-Ղազախ ճանապարհի հատվածում ադրբեջանական կողմը Հայաստանին հանձնեց սպանված հայ հովիվ Մանվել Սարիբեկյանի դին, իսկ Հայաստանը վերադարձրեց Ադրբեջանի քաղաքացի, 47-ամյա Էլդար Թաղիևին, ով շուրջ 10 ամիս առաջ ապօրինի հատել էր ՀՀ սահմանը: Ինչպես և նախատեսված էր, փոխանակման առաքելությունն իրականացվեց Կարմի խաչի միջազգային կոմիտեի աջակցությամբ:
Պետք է ասել, առաջին իսկ պահից ոմանք տարակուսանք հայտնեցին այն բանի առթիվ, թե ինչու՞ էր հայկական կողմը զոհված քաղաքացու դիակի փոխարեն հակառակորդին հանձնում կենդանի ադրբեջանցու, երբ կարելի էր նույնիսկ այս պարագայում որոշակի սկզբունքային մոտեցումներ պահպանել պարտավորությունների ստանձնման ու կատարման իմաստով: Սակայն, կարծում ենք, սա այդ դեպքը չէր, երբ կարելի էր խոսել համարժեքության մասին:
Պաշտպանության նախարարության տվյալների համաձայն, ներկայումս ադրբեջանական գերության մեջ շարունակում են մնալ 6 հայ զինծառայողներ ու 5 հոգուց կազմված մի ընտանիք: Դրա դիմաց Հայաստանը հայտարարում է, որ մեր երկրում Թաղիևից բացի ուրիշ ադրբեջանցի գերի այլևս չկա: Այսինքն դրանք կան, բայց գտնվում են Լեռնային Ղարաբաղում, քանի որ գերեվարվել են այն ժամանակ, երբ դիվերսիոն գործողություններ կատարելու նպատակով հատել էին ԼՂՀ սահմանը: Փաստորեն այդ երկու զինծառայողներին վերադարձնելու իրավասությունն այժմ միայն ու միայն Ղարաբաղի իշխանություններին է: Հենց Ստեփանակերտն էլ այս օրերին Կարմիր խաչի ներկայացուցիչների հետ բանակցություններ է վարում:
Հավանաբար իրավացի են նրանք, ովքեր Աստրախանի համաձայնության թերություններից մեկը համարեցին այն, որ դրանում հիշատակված չէր Ղարաբաղի անունը: Եվ այժմ զուտ քաղաքական նպատակներով թույլ տրված բացթողումը կարող է լուրջ դժվարություններ հարուցել փոխանակման գործընթացի համար, ինչից անմիջապես կօգտվի Ադրբեջանը` հայտարարելու, թե հայերը հրաժարվում են ստանձնած պարտավորությունների կատարումից: Սա, իհարկե, հասկանում են նաև Ստեփանակերտում, և պետք է հուսալ, որ ԼՂՀ-ն այնուամենայնիվ ընդառաջ կգնա միջնորդներին և հավելյալ խոչընդոտներ չի հարուցի Հայաստանի համար: Ադրբեջանական լրատվամիջոցների պնդմամբ, Ղարաբաղում են գտնվում զինծառայողներ Անար Հաջիևն ու Ռոման Հուսեյնովը:
Մինչ կողմերը կփորձեն համաձայնության գալ այդ խրթին հարցերի շուրջ, Կարմիր Խաչի ճանապարհին մի նոր բարդություն կարող է դառնալ հասարակության վերաբերմունքը, որը մի շարք հարցերում ուղղակի մեղադրում է այդ կազմակերպությանը իր աշխատանքները պատշաճ ձևով չկատարելու համար: Աշխատելով Ժնևյան կոնվենցիաների ներքո՝ ԿԽՄԿ-ն մեր տարածաշրջանում գործում է 1992 թվից ի վեր և ներկայացուցիչներ ունի ինչպես Հայաստանում ու Ադրբեջանում, այնպես էլ Ղարաբաղում: Մանդատ և չեզոք միջնորդի կարգավիճակ ունեցող այսանկախ հումանիտար կազմակերպության հասցեին քննադատություններ սկսեցին հնչել այն բանից հետո, երբ հայտարարվեց, թե ադրբեջանական բանտում Սարիբեկյանն ինքնասպանություն է գործել: Այդ ժամանակ էլ պարզվեց, որ Կարմիր Խաչի ներկայացուցիչները ոչ միայն վերջին մեկ ամսվա ընթացքում չէին այցելել գերուն, այլև առանց դիակը տեսնելու հայտարարեցին, թե հաստատում են նրա մահվան փաստը: Դեպքն այնքան արտառոց էր, որ դրան անդրադարձ եղավ նույնիսկ Ազգային ժողովում: Մյուս կողմից իրավապաշտպան կազմակերպությունները գտնում են, որ հատկապես ԿԽ-ն պիտի լուրջ պատասխան պահանջի Ադրբեջանից Հայաստանի քաղաքացու, այսպես կոչված, ինքնասպանության հանգամանքների վերաբերյալ, մի բան, որ նույնպես չի արվել և առայժմ չկա դրան անհրաժեշտ շահագրգռվածությունը:
ԿԽ-ի ներկայացուցչիները չեն կիսում այս կարծիքները և գտնում են, որ բոլոր դեպքերում իրենք հանդես են եկել չեզոք միջնորդ հանդիսանալու դիրքերից: Դրա հետ մեկտեղ նշում են, որ շարունակելու են մասնակցություն բերել հայրենադարձումներ իրականացնելու գործին։ Ու թերևս նրանք այս հարցերում էլ իրավացի են: Մեր ռազմագերիներին ետ բերելու խնդիրը նախ և առաջ մեր երկրի խնդիրն է և հետո միայն ամեն կարգի միջնորդների ու մարդասիրական կառույցների: Եթե օգնում են` շնորհակալ պիտի լինենք, իսկ եթե թերանում են` բացը պիտի լրացնենք մեր ջանքերով:
Մյուս գերիների հնարավոր փոխանակման մասին որևէ տեղեկություն առայժմ չկա: Սակայն կարծիք կա, որ այս անգամ շատ երկար սպասելու անհրաժեշտություն չի լինի, և մինչև դեկտեմբերի սկիզբ գործընթացը կավարտվի: Այս տեսակետը հիմնվում է այն փաստի վրա, որ հազիվ թե երկու երկրների նախագահները ցանկանան Աստանայի հանդիպմանը մեկնել` իրենց ուսերին կրելով ևս մի հավելյալ բեռ:
Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: