Պահոց | 8:40 ե.

Քարտեզագրություն ըստ Աստանայի

3 Նյմ

Ճանապարհային քարտեզ-ը դիվանագիտական բառապաշարում արդեն վաղուց ընդունված և օգտագործվող հասկացություն է, որը նշանակում է : Մեզ մոտ դրա գործածությունն էլ ավելի մեծ հաճախակիություն ձեռք բերեց այն բանից հետո, երբ խոսք բացվեց դեկտեմբերի 1-2-ին Աստանայում կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովում Ղարաբաղի խնդրի վերաբերյալ ճանապարհային քարտեզ ստորագրելու հավանականության մասին: Իսկ այդպիսի հեռանկար գծագրեց ՌԴ նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը, ով հոկտեմբերի 27-ին Աստրախանում Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի նախագահների եռակողմ հանդիպումից հետո հույս հայտնեց, թե նախադրյալներ է տեսնում դեպքերի նման զարգացման համար:
Մեդվեդևի օրինակով կամ նրանից անկախ ուրիշները նույնպես վերջին օրերին տարբեր առիթներով անդրադարձան գծագրման անհրաժեշտությանը: Բրիտանական LINKS կազմակերպության գործադիր տնօրեն Դենիս Սամուտը ասաց, որ հակամարտության լուծման համար ճանապարհային քարտեզ է պետք, ոչ թե հերթական հռչակագիրը, քանի որ հակամարտությունից տուժած մարդիկ ուզում են փոփոխություններ տեսնել: Ավելի վաղ նույն միտքը պաշտպանել էր ԵԱՀԿ-ում ԱՄՆ ներկայացուցիչ Յան Քելլին, ով իր երկրի իշխանությունների անունից հույս էր հայտնել, թե Աստանայի գագաթաժողովի ընթացքում կարգավորման նոր հնարավորություններ կստեղծվեն: ,,Մենք կարող ենք կողմերին հրավիրել առնվազն ճանապարհային քարտեզի շուրջ պայմանավորվելու,,- նշել էր ԱՄՆ ներկայացուցիչը: Եվ նույնիսկ Սոցինտերն էր անհանգստություն ցուցաբերել` հակամարտող կողմերին հորդորելով գիտակցել կարևորությունը, որպեսզի պարզ լինի, թե որտեղ են հասել, ուր են շարժվելու, և պատրաստակամություն էր հայտնել նպաստելու դրա ստեղծմանը։
Իրատեսական չէ մտածել, որ մինչև օրս Երևանն ու Բաքուն ձեռքի տակ չեն ունեցել շարժման ուղղությունը մատնանշող որևէ ծրագիր, թեկուզ և սևագիր տարբերակով: Բայց այդ մասին բարձրաձայն խոսել կամ, առավել ևս, մանրամասնել ընդունված չէ: Ինչ վերաբերում է գալիք քարտեզին, ապա հազիվ թե այն իր մեջ ներառի կարգավորման հիմնարար հարցերը` կարգավիճակն ու տարածքային խնդիրը: Դա այսօր ուտոպիային հավասարազոր հեռանկար է: Շատ ավելի ճշմարտանման կլինի մտածել, որ օրակարգ կդրվեն մինիմում ծրագրեր` կրակի դադարեցման ռեժիմի ամրապնդում, ռազմական գործողությունների վերսկսումը բացառող պարտավորություն, ինչ-ինչ կոմունիկացիոն նախագծեր և այդ կարգի այլ կետեր: Սակայն սրանք էլ` լավագույն դեպքում: Թե բանակցող երկրները և թե միջնորդները հրաշալի տեսնում ու հասկանում են, որ ոչ միայն Աստանան, այլ մոտ ժամանակներս դրան հաջորդող մյուս աշխարհագրական տեղանունն ու քննարկումների վայրը դեռևս շոշոփելի ազդեցություն չեն կարող ունենալ գործընթացի վրա: Այդ իսկ պատճառով էլ ենթադրություններն այն մասին, թե գագաթաժողովի ընթացքում պետք չէ բացառել ճնշումներն ու հարկադրանքը, այս պահին հիմքեր չունեն: Նույնիսկ նրանք, ովքեր հեգնանքով ասում են, որ իբր Աստանայում կարող է հանկարծ գիշերը ճանապարհային քարտեզ ծնվել՝ առանց հասարակության, քաղաքական ուժերի գիտության, քանի որ այդպիսի դառը փորձ արդեն կա (նկատի ունեն թուրք-հայկական արձանագրությունների պատմությունը), ապա այս սարկազմի թիկունքում նույնպես էական ոչինչ չի գտնվի: Եթե նույնիսկ գագաթաժողովում հրաշքով նման մի բան ի հայտ գա, ապա այն ավելին չի լինի, քան տվյալ պահի արգասիք, ինչը հաջորդ իսկ վայրկյանից կարժեզրկվի կամ կդառնա ոչ պիտանի: Գուցե թե կողմերին դեռ կարելի է պարտադրել հարգել նախկինում ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, սակայն սկզբունքային լուծումները ուժի ու ճնշման գործադրմամբ չեն կարող ոչնչի հանգեցնել:
Դեռ մեկ ամիս ժամանակ կա մինչև մեծ հավաքը, սակայն Հայաստանի իշխանություններն այս հարցում կարծես թե հանգել են վերջնական որոշման և նրանց դիրքորոշումն առավել քան կտրական է:,,Մենք մեր դիրքերը չենք զիջելու և առանց Ղարաբաղի կարգավիճակի ոչ մի ճանապարհային քարտեզ չենք ստորագրի,,- ասում են նրանք: Տվյալ վերջնագրի զարմանալի շտապողականությունն ու վճռականությունը կարող է արդարացված լինել երեք հիմնական նախապայմանների դրդմամբ: Առաջինն այն է, որ որոշումը սնվում է Աստրախանի դասերից, իսկ այնտեղ, ինչպես հայտնի է, գործը բարի մտադրություններից այն կողմ չանցավ, իսկ միակ շոշափելի քայլը` գերիների ու պատանդների փախանակումն էլ մինչ այս պահը դեռ մեռյալ կետից առաջ չի շարժվել: Երկրորդը, ինչպես արդեն նշեցինք, առաջընթաց ակնկալելու նախապայմանների բացակայությունն է, իսկ այդ իրավիճակում անհնար է լույս աշխարհ բերել որևէ քարտեզ, փաստաթուղթ կամ ինչ-որ մի նախագիծ:
Եվ վերջապես, երրորդ պատճառ պիտի համարվի ԵԱՀԿ-ի հերթական գագաթաժողովի բուն էությունը, որն ավելի շուտ կլինի ցուցադրական, քան գործնական: Ղազախստանը մի ամբողջ տարի մեծ ու փոքր ջանքեր գործադրեց, բայց այդպես էլ չկարողացավ նշանակալի ձեռքբերում ունենալ ինչպես Ղարաբաղի հարցում, այնպես էլ մյուս նախաձեռնություններում: Եվ եթե ոմանք այսօր գուշակում են, թե դեկտեմբերի 2-ից հետո պետք է սպասել մեծ դադարի շրջանին, ապա նրանք մեծ հաշվով իրավացի են:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԵՂԻՇԵ

3 Նյմ

… Եվ պատերազմի գործը երկարելով՝ օրը տարաժամեց և երեկոյան դեմ դադարեց, շատերն իրենց մահվան օրհասը գտան, մանավանդ որ ընկածների դիակներն այնպես խիտ էին ու իրար մոտ թափված, ինչպես անտառի կտրատված փայտերը։
Այնտեղ պետք էր տեսնել նիզակների կոտրատումն ու աղեղների խորտակումը, ուստի և չէին կարողանում ստույգ որոշել երանելիների մարմինները, և սաստիկ խուճապ ու իրարանցում էր երկու կողմերի ընկածների համար: Ւսկ ովքեր (կենդանի) էին մնացել, ցիրուցան եղան ամուր ձորերի լեռնադաշտերում. և երբ պատահում էին միմյանց, դարձյալ սպանում էին մեկմեկու։ Եվ այսպես դաժան գործը շարունակվեց մինչև արևի մայր մտնելը։
Եվ որովհետև ժամանակը գարնանային էր, ծաղկալից դաշտերը լցվեցին հորդահոս արյունով։ Մանավանդ, երբ մեկը տեսնում էր ընկած բազմաթիվ դիակների կույտերը՝ սիրտը կտրատվում էր, և աղիքները՝ գալարվում, լսելով խոցվածների մրմռոցը և ջարդվածների մռնչյունը, վիրավորների թավալգլոր սողալն ու շարժվելը, վախկոտների փախուստը, վհատվածների թաք կենալը, անարի մարդկանց սրտաբեկությունը, թուլասիրտների ճիչերը, սիրելիների ողբը, մերձավորների սուգը, բարեկամների վայնասունը: Որովհետև ոչ թե մի կողմը հաղթեց, և մյուս կողմը պարտվեց, այլ քաջերը քաջերի դեմ դուրս գալով՝ երկու կողմերն էլ պարտություն կրեցին։
Բայց որովհետև հայոց զորավարն ընկել էր մեծ պատերազմում, այնուհետև էլ ոչ ոք գլխավոր չկար մեջտեղում, որին հենված ժողովեին մնացած զորքերը: Թեպետև ողջ մնացածներն ավելի շատ էին, քան մեռնողները, սակայն նրանք ցանուցիր եղան և քաշվեցին երկրի զանազան ամուր տեղերը և ուժով տիրեցին շատ գավառների ու բերդերի, որոնք ոչ ոք մինչև իսկ առնել չէր կարողանում:

… Իսկ երանելի առաքինիների և կապվածների ու պատերազմում ընկածների կանանց ամբողջ Հայոց աշխարհում ես հաշվել չեմ կարող, որովհետև չիմացածներս ավելի շատ են, քան՝ իմացածներս։ Հինգ հարյուրի չափ անուն–անուն ճանաչում եմ, ոչ միայն նրանցից, ովքեր ավազագույններից էին, այլև շատերին կրտսերագույններից։
Բոլորը միահամուռ երկնավոր նախանձով լցված ամենևին պակաս չմնացին նրանցից, ովքեր աշխարհ չէին մտել: Որովհետև թե՛ ավագագույնները և թե՛ մանկագույնները հավատի միևնույն առաքինությամբ զգեստավորվեցին: Ամենևին չհիշեցին մայրենի ազատության փափկության անունը, այլ իբրև այնպիսի մարդիկ, որոնք հենց սկզբից նեղությունների են համբերել շինական սովորությունների օրինակով և տանջվելով են անցկացրել իրենց կյանքը, նրանցից էլ ավելի մեծ վշտերի համբերել հանձն առան։
…Չկային նրանց համար առանձին անուշահամ կերակուրներ պատրաստող խոհարարներ և ոչ էլ ջոկ հացարարներ` ազատների սովորության համաձայն նրանց սպասավորելու համար, այլ (այդ ամենը) ընդհանուր էր։ Շաբաթամուտն (անց էին կացնում) անապատում բնակվող միայնակյացների կարգով։ Ոչ ոք մյուսի ձեռին ջուր չէր լցնում, և ոչ էլ կրտսերները ավագներին սրբիչ էին մատուցանում։ Փափկասուն կանանց ձեռքը օճառ չընկավ, և յուղ չառաջարկվեց ուրախության հանդեսների համար: Նրանց առջև մաքուր սկուտեղներ չդրվեցին և ոչ էլ բաժակակալներ տրվեցին ուրախության համար…
Փոշոտվեցին ու ծխոտվեցին նորահարսների սրահակներն ու առագաստները, և սարդի ոստայններ ձգվեցին նրանց հարսնարաններում. կործանվեցին նրանց դահլիճների բարձր գահերը, և խանգարվեցին նրանց սեղանների պարագաները, ընկան-կործանվեցին նրանց ապարանքները, և տապալվեցին ու ավերվեցին նրանց ապաստան ծառայող ամրոցները։ Զորացան–ճռզեցին նրանց ծաղկանոցների բուրաստանները, և արմատախիլ եղան նրանց գինեբեր այգիների տունկերը։
Հայոց աշխարհի փափկասուն տիկինները, որոնք փափուկ կյանքով ու քնքուշ մեծացել էին բազմոցների ու գահավորակների մեջ, շարունակ բոբիկ, ոտքով էին գնում աղոթատները, առանց ձանձրանալու ուխտելով և խնդրելով, որ կարողանան դիմանալ այն մեծ նեղությանը: Ովքեր իրենց մանկությունից հորթերի ուղեղներով և էրեների փափուկ մսով էին սնվել, մեծ ուրախությամբ խոտեղեն կերակուր էին ընդունում վայրենիների նման և ամենևին չէին հիշում իրենց սովորական փափուկ կյանքը: Նրանց մարմինների մորթը սև գույն ստացավ, որովհետև ցերեկն արևակեզ էին լինում և ամբողջ գիշերներն էլ գետնի վրա էին քնում:
Մոռացան իրենց կանացի տկարությունը և առաքինի տղամարդիկ դարձան հոգևոր պատերազմի մեջ, կռիվ բաց արին ու մարտնչեցին ծայրագույն մեղքերի դեմ, կտրեցին և դեն գցեցին նրա մահաբեր արմատները։ Միամտությամբ հաղթեցին խորամանկությանը և սուրբ սիրով լվացին նախանձի կապտագույն ներկվածքը, կտրեցին ագահության արմատները և չորացրին նրանց ոստերի մահաբեր պտուղները։ Խոնարհությամբ հաղթահարեցին ամբարտավանությունը և միևնույն խոնարհությամբ հասան երկնավոր բարձրությանը…
Շատ ձմեռների սառույցներ հալվեցին, գարուն հասավ, և նոր ծիծեռներ եկան, կենցաղասեր մարդիկ տեսան և ուրախացան, բայց նրանք երբեք չկարողացան տեսնել իրենց անձկալիներին։ Գարնանային ծաղիկները նրանց միտն էին բերում իրենց հավատարիմ ամուսիններին, բայց նրանց աչքերը կարոտ մնացին նրանց երեսների ցանկալի գեղեցկությունը տեսնելու։ Որսի բարակները վերջացան, և բոլորովին դադարեցին որսորդների արշավանքները։ Նրանք հիշվեցին միայն գրված հիշատակարաններով, և ոչ մի տարեկան տոն նրանց հեռու օտարությունից տուն չբերեց, նրանց ճաշատեղերին նայեցին ու արտասվեցին և բոլոր ատյաններում հիշեցին նրանց անունները։ Շատ արձաններ էին կանգնեցրած նրանց անվանը, և ամեն մեկի անունը նշանակված էր նրանց վրա։
Եվ մինչդեռ այսպես ամեն կողմից ալեկոծվում էին նրանց մտքերը, նրանք ամենևին չթուլացան երկնավոր առաքինությունից։ Դրսից նայողներին երևում էին որպես սգավոր և չարչարված այրիներ, իսկ իրենց սրտերում զարդարված ու մխիթարված էին երկնավոր սիրով։
Այլևս սովորություն չարին հեռու երկրից եկած մեկին հարցնելու, թե ե՞րբ կլինի, որ տեսնենք մեր սիրելիներին…

ԻԼՅԱՄ ԲԱԹԼԸՐ ՅԵՅԹՍ

3 Նյմ

ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՅՏՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
Ահագնացող պտույտներ գործելով երկնքում`
Բազեն այլևս չի լսում տիրոջ ձայնը:
Ամեն ինչ փշրվում է, կենտրոնը չի պահում:
Կատարյալ անիշխանություն է իջել աշխարհին,
Արյունաթաթախ հորձանքն է գալիս, և ամենուր
Խեղդվում է ծեսը անաղարտության:
Լավագույն մարդիկ չունեն համոզմունք,
Մինչդեռ վատերը լի են եռանդով:

Հաստատ ինչ-որ հայտնություն է գալիս…
Հաստատ Երկրորդ Հայտնությունն է գալիս:
Երկրորդ Հայտնությունը… Այս բառերը հազիվ արտասանած
մի հսկա կերպարանք
Երևում է աչքիս. ինչ-որ տեղ, անապատի ավազներում
Առյուծի մարմնով ու մարդու գլխով մի էակ,
Հայացքն` անողոք և դատարկ, ինչպես արևը,
Դանդաղ ազդրերն է շարժում, մինչ նրա շուրջը
Անապատային թռչունների ստվերներն են վխտում:

Խավարն է ընկնում կրկին, բայց հիմա ես գիտեմ,
Որ քսան դարերը քարացած քնի
Մղձավանջ դարձան ճոճվող օրորոցի մոտ:
Եվ ի՞նչ անգութ գազանի ժամն է հասել, որ կուզը ցցած`
Դեպի Բեթղեհեմ է գնում` ծնվելու համար:

ԺԱՆ ԹԵՆԳԵԼԻ

3 Նյմ

ՄԱՀԸ
… Ինձ մոտ մահվան նկատմամբ կենդանի մարդու վերաբերմունք է: Իսկ ես շարժաբան եմ` կինետիստ, տեղումս չեմ նստում, մշտապես շարժման մեջ եմ, բոլոր իմ աշխատանքները շարժիչներով են, ես ամեն ինչ զգում եմ շարժման մեջ, տարափոխում եմ արագությունները, սիրում եմ շարժման ներդաշնակությունը, կարողանում եմ օգտվել դրանից, այնպես որ, հենց այն ժամանակ, երբ ես անդրադառնում եմ մահվանը, պարզ է, ես նրան ինչ-որ կերպ վերակենդանացնում եմ: Ես ուզում եմ մահից սարքել կենդանի խաղ, ես ուզում եմ այնպիսի մահ, որը պատկերված է փարիզյան հայտնի նկարում: Դա հրաշալի գործ է, որը եթե չեմ սխալվում, կախված է Սանկտ Իոհան-Ֆորշտատ եկեղեցում, այնտեղ ամբողջ գերեզմանատան շուրջը, պատի վրա, ծածկի տակ, զարմանալիորեն պատկերված է մահվան պատմությունը, մահը և Հռոմի պապը, մահը և կայսրը, մահը և կայսրի կինը, մահը և թագավորը, մահը և թագուհին ու այսպես մինչև վերջին թափառականը, մինչև վերջին տխուր երեխան, աղջնակը, կույսը… Դա անվերջանալի, հրաշալի պատմություն է, միշտ և ընդմիշտ մահը շարժվում է, մահը մշտական շարժման մեջ է, անշարժ է միայն մեռնողը:
Մահը կենտրոնական իրադարձություն է, որը կյանքի հետ կազմում է բացարձակ և համապարփակ հակադրություն: Մահը- ոչ անհամաչափելի, սարսափելի մի բան է, անխոհեմ ամբողջ մարդկության համար, ես էլ ներառյալ: Դրա համար էլ ես մահից սարքում եմ խաղ, պար, մահվան կաքավում, ես խաղում եմ նրա հետ, աշխատում եմ նրան երեք մատ ցույց տալ, կատակներ եմ սարքում, բայց հոգուս խորքում միշտ հիշում եմ, որ ինչպես բոլոր կենդանի մարդիկ, ես էլ դատապարտված եմ մահվան…

Թարգմ. Ռուզան Վարդանյան

ԺԱՆ-ԺԱԿ ՌՈՒՍՍՈ

3 Նյմ

ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

… Իմ կյանքի մի մասն էլ ավարտվեց, և ես ինձ ավելի մոտ էի զգում մահվանը: Հասկացա, որ կյանքս անցել էր ցնորքների ու պատրանքների մեջ և չէի ճաշակել ոչ մի հաճույք, որին տենչում էր ծարավ հոգիս, չէի քաղել հեշտանքի պտուղը: Ավաղ, անցյալում հառաչանքներից բացի ոչինչ չէի տեսնում:Ես նույնիսկ բարեկամ չունեի, որն ինձ մխիթարեր այդ դժբախտության պահին: Առանց սիրո, առանց երջանկության ես եկել էի ծերության դուռը:
Այս խորհրդածությունները թեև վիշտ էին պատճառում, բայց իզուր էին ինձ համար: Թվում էր, թե մի օր ճակատագիրն ինձ կհիշի և կբերի այն, ինչ միշտ պակասել էր: Էլ ինչու՞ էի այս տենչանքներով աշխարհ եկել, մի՞ թե մինչև վերջին օրս բախտն ինձ ոչինչ չէր ուղարկելու: Այսքան դժբախտություն մի այնպիսի անմեղ հոգու համար, որը զգում էի իմ մեջ, մի՞թե անարդար չէր: Եվ այդ միտքն ինձ ավելի տխրեցրեց: Ախ, եթե կարողանայի արտասվել, ես կփրկվեի, և նույն պահին արցունքները հայտնվեցին աչքերիս, որքան սիրելի էին այդ արցունքները, որքան թանկագին…
Իրական աշխարհում ոչ մի հարազատ հոգի չգտնելով, ես ստեղծել էի մի իդեալական աշխարհ, միայն որը կարող էր ինձ մոռացում պարգևել: Այն մարդիկ, որոնք ապրում էին իմ երևակայության մեջ, ավելի գեղեցիկ էին ու առաքինի և բոլորն էլ իմ բարեկամներն էին` քնքուշ և հավատարիմ: Իմ պատկերացումներում բոլորովին էլ միայնակ չէի, մի կողքիս հավատարիմ բարեկամս էր, մյուս կողքիս` սիրելի մի կին: Սեր և բարեկամություն` ահա այն կուռքերը, որ միշտ պաշտել եմ: Երբեմն ինձ թվում էր, թե ունեմ երկու սիրուհի, և այդ կանայք այնքան տարբեր էին, որ չէի կարող որևէ մեկին լքել: Նրանք ինձ այնքան հավատարիմ էին, երբեք միայնակ չէին թողնում: Երբ դուրս էի գալիս զբոսանքի, ուղեկցում էին ինձ, ամեն օր նրանք տարբեր կերպարանքով էին, տարբեր զգեստներով: Մեկը շիկահեր էր, մյուսը` սևահեր, մեկը` աշխույժ, մյուսը` քնքուշ, բայց երկուսն էլ առաքինի: Ես կարող էի նրանցից մեկին նվիրել իմ երևակայական բարեկամին, առանց զղջալու, առանց խանդելու: Նրանցից մեկն իմ բարեկամուհին էր, մյուսը` տարփուհին, մեկն ինձ համար սիրուհի էր, մյուսը` աստվածուհի: Ես ծերանում էի, իսկ նրանք միշտ մնում էին երիտասարդ…

Թարգմանությունը` Ռուբեն Խաչատրյանի

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

3 Նյմ

«ՈՉ ԹԵ ՍՐՏԻ ՏԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ,
ԱՅԼ ՀՈԳՈՒ ԱՅԼԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆ»

Պարույր Սևակի գրական ժառանգության անբաժանելի մասն են կազմում նրա գրականագիտական ուսումնասիրությունները, հրապարակախոսական ելույթներն ու հոդվածները: Այդ էջերում է, որ բանաստեղծը մատուցել է պոեզիայի արդիական պահանջների ու խնդիրների մասին իր մտքերն ու դատողությունները` սահմանելով այն հավատամք-բանաձևը, որն ուղենիշ պիտի դառնար նաև 1970-80- ականների գրական սերնդի համար: Չմերժելով դասական ավանդները և դրանց ժառանգման անհրաժեշտությունը` գրողը միևնույն ժամանակ կարևորում էր նոր ձևերի, արտահայտչամիջոցների և լեզվամտածողության դավանումը, ինչը պիտի հանգեցներ պոեզիայում որակական աստիճանի փոփոխմանը` հօգուտ գեղարվեստական խոսքի ու մտքի ինքնատիպության:
Գրավոր երկերի հետ մեկտեղ հայտնի են նաև Պ. Սևակի բազմաթիվ բանավոր ելույթներ, որոնք տարբեր տարիներին հնչել են հեռուստա և ռադիոեթերներից: Մի քանիսը վերջին շրջանում հրապարակվեցին: Սակայն մեծ թվով ձայնագրություններ ու հարցազրույցներ այդպես էլ մնում են անհայտ կամ մոռացված: Դրանց որոնման և ներկայացման անհրաժեշտությունը պայմանավորվում է ոչ միայն բանաստեղծի ստեղծագործական ժառանգության ամբողջականությունն ապահովելու պահանջով, այլ նաև բացակա նյութերի արժևորմամբ, մի էական հանգամանք, ինչն անվիճելիորեն կարող է հաստատվել ստորև հրապարակվող վավերագրով:
1968 թ. հուլիսի 12-ին, երեկոյան ժամը 20.40-ին ռադիոյով եթեր է հեռարձակվել հարցազրույց Պարույր Սևակի հետ: Հաղորդման հեղինակն էր Կ. Քալանթարը: Այն տևել է 20 րոպե: Ձայնագրությունը, ցավոք, դեռ չի գտնվել: Սակայն Հայաստանի ազգային արխիվում` ՀՍՍՀ Մինիստրների Սովետի ռադիոհաղորդումների և հեռուստատեսության Պետական Կոմիտեի գրական հաղորդումների խմբագրությանը վերաբերող թղթապանակներում պահպանվում է այդ զրույցի սղագրությունը (ֆոնդ 191, ցուցակ 5, գործ 495): Շարադրանքը թույլ է տալիս կարծել, որ Սևակը նախապես ծանոթացել է հարցաշարին և ըստ այդմ էլ գրառել է իր պատասխանները: Այնուհետև, մեքենագրված էջերի վրա նա ձեռագիր ուղղումներ է կատարել: Բացի այդ, մի քանի նշումներից կարելի է ենթադրել, որ զրույցի ընթացքում եղել է նաև բանաստեղծի, այսպես կոչված, ազատ խոսքը, ինչը տեղ չի գտել սղագրության մեջ: Հարցերը բացակայում են, թեև պատասխաններից տրամաբանորեն հնարավոր է կռահել դրանց բովանդակությունը:
Ռադիոհաղորդման մտահղացման առիթ են հանդիսացել Սևակի բանասիրական ուսումնասիրությունները: Ինչպես հայտնի է, նա 1967 թ.հունիսի 27-ին պաշտպանել էր թեկնածուական ատենախոսություն` ներկայացնելով «Սայաթ-Նովա» մենագրությունը: Սակայն զրույցը շատ ավելի ընդգրկուն և տարողունակ է դուրս եկել, քան սկզբնական գաղափարն էր:
ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

1. Իսկապես էլ, ես իմ թեկնածուական դիսերտացիայի նյութն ընտրել եմ Սայաթ-Նովայի ստեղծագործությունը, և աշխատանքն սկսվեց այնպիսի ծավալով ու խորությամբ, որ ի պատասխան իմ հայցի, Գրական ինստիտուտի գիտական խորհուրդը որոշեց այդ աշխատության դիմաց ինձ տալ բանասիրական գիտությունների դոկտորի կոչում: Անգլիացի գրող Կիպրիները իր նշանավոր բանաստեղծություններից մեկում ասել է, որ Արևելքը Արևելք է, Արևմուտքը` Արևմուտք, և նրանք երբեք չեն հանդիպելու: Անգլիացի գրողի այս կարծիքը, հիմնականում սխալ լինելով, մի որոշ չափով նաև ճիշտ է: Եթե նկատի ունենանք այնպիսի անհատականությունների, որպիսին է Սայաթ-Նովան: Իսկապես էլ, եվրոպական գրականության մեջ դժվար թե հնարավոր լինի ցույց տալ այնպիսի մի բանաստեղծի, որը միաժամանակ ստեղծագործած լինի երեք լեզուներով և ստեղծագործած այնպես, որ համարվի այդ ժողովուրդների մեծ բանաստեղծ. միաժամանակ չմոռանանք, որ այդ անձը սքանչելի կոմպոզիտոր էր, երգիչ և երաժիշտ, որը ոչ միայն գրում էր, այլ իր գրածը եղանակավորում, երգում ու նվագակցում: Չենք կարող մեզ թույլ չտալ ասելու, որ երևի միայն Արևելքի շքեղ բնությունը կարող է նմանօրինակ «խաղ» խաղալ մեկի հետ: Ահա թե ով է Սայաթ-Նովան: Բայց, միաժամանակ, հարկ եմ համարում նշել մի հանգամանք, որը կարող է առերևույթ թվալ պարադոքսալ: Բանն այն է, որ ես` իբրև բանաստեղծ, իմ գրական առաջին իսկ քայլերից եղել եմ ոխերիմ թշնամի բանաստեղծության այն տեսակին, որ կոչվում է աշուղություն: Այսինքն` այն տեսակին, որի հիմնադիրը հայ, վրացական և ադրբեջանական գրականության մեջ եղել է Սայաթ-Նովան:
Աշուղություն ասելով` նախ պետք է հասկանալ դարեր առաջ ստեղծված, կանոնիզացված բանաստեղծական այնպիսի չափեր, որոնք պարտադրանքի ուժ ունեին, որոնք վաղուց դարձել էին կաղապար կամ կլիշե: Բանաստեղծական իմ խառնվածքով ես դեմ եմ ամեն տեսակ կաղապարվածության ու տրաֆարետի, ուստի և բնական է, որ իմ ողջ գործունեությամբ գիտակցաբար և անգիտակցաբար պետք է պայքարեի ու պայքարել եմ այդ կարգի բանաստեղծության դեմ: Ավելացնեմ ևս մեկ հանգամանք, որպեսզի մոտենամ պարադոքսը բացատրելուն:
Եթե աշուղությունը հասկանալի երևույթ էր XVI-XVIII, մինչև իսկ XIX դարերում, ապա անտանելի անախրոնիզմ է XX դարում, առավել ևս նրա երկրորդ կեսին: Այսպես դատելով` ես թշնամին եմ եղել ոչ թե Սայաթ-Նովային, այլ նրա ուշացած էպիգոններին: Մեր այսօրվա զրույցի ժամանակ ես առիթ կունենամ ևս մի այլ կողմից մոտենալու Սայաթ-Նովայի բանաստեղծական էությանը` կապված առհասարակ բանաստեղծության էության, մաշված բառով ասված` հավերժականության հետ, որտեղ սայաթնովականությունը կունենա ինձ համար ապացույցի մեծ ուժ: Բանն այն է, որ սայաթնովագիտությունը իր գոյության 120 տարիների ընթացքում զարգացել է մեծ մասամբ բանասիրական, աղբյուրագիտական ուղղությամբ: Եվ դա բնական է: Սայաթ-Նովայի` մեզ հասած եռալեզու բանաստեղծությունների ձեռագիր տետրակը գրված է հայերեն ու վրացերեն տառերով, ըստ որում` հաճախ խառը այբուբեններով, հայերեն բանաստեղծությունները` վրացական տառերով, իսկ ադրբեջանականը` հայերեն, դժվար կարդացվող մի ձեռագրով: Սայաթ-Նովայի բառապաշարը լեցուն է ոչ միայն հայերեն, վրացերեն, ադրբեջաներեն, այսօր արդեն անգործածելի և անհասկանալի բառերով, այլ նաև արաբական, պարսկական և թուրքական այնպիսի բառերով ու արտահայտություններով, որոնց մեկնաբանությունը շատ ու շատ կողմերով այսօր էլ լրիվ պարզաբանված չի, ու եթե ավելացնենք, որ Սայաթ-Նովայի մասին քիչ թե շատ լրիվ գաղափար կազմելու համար հարկավոր է թարգմանել նրա մի լեզվով գրված բանաստեղծությունները մեկ այլ լեզվի, ապա հասկանալի կդառնա, թե ինչու է սայաթնովագիտությունը իր ողջ պատմության ընթացքում զարգացել մեծ մասամբ բանասիրական և աղբյուրագիտական ուղղությամբ: Հասկանալի է, միաժամանակ, որ որքան էլ անհրաժեշտ եղած լինի այդ աղբյուրագիտական և բանասիրական աշխատանքը, որևէ գրողի ճիշտ գնահատությունը հնարավոր պետք է լինի միայն գրականագիտական բարձունքից նայելիս: Անարդար կլիներ ասել, թե մինչև այսօր այդ դիրքերից չի դիտվել բանաստեղծը, բայց և անարդար չի լինի ասել, որ այդ կարգի փորձերը չեն էլ բարձրացել փորձ լինելու աստիճանից: Իմ աշխատանքը նախ և առաջ կրել է հենց այդ գրականագիտական բնույթը: Սայաթ-Նովան ունեցել է ողբերգական կյանք, այդ ողբերգությունը խորանում է նաև նրանով, որ մենք այդ արտակարգ մարդու կյանքի մասին ունենք շատ քիչ տեղեկություններ: Մինչև հիմա էլ հայտնի չէ նույնիսկ այնպիսի մի հասարակ բան, թե երբ է ծնվել նա: Իմ ուսումնասիրության ընթացքում, բնավ էլ նպատակ չունենալով նորից խրվելու բանասիրության մեջ, ես ստիպված եղա իմ աշխատանքի մեկ երրորդը նորից դարձնել բանասիրական և այդտեղ, ինչպես թվում է ինձ, հասա որոշակի արդյունքի, հատկապես Սայաթ-Նովայի ծննդյան թվականը որոշելու ուղղությամբ:
Սայաթ-Նովայի խաղերը լեցուն են բազմաթիվ ծածկագրություններով, որոնց մի աննշան մասն է միայն մինչև հիմա լուծվել: Ինձ թվում է, որ ինձ հաջողվեց վերականգնել նրա այդ կարգի ծածկագրություններից մի ամբողջ շարք և դրանով իսկ ապացուցել, որ Սայաթ-Նովան ծնված պետք է լինի 1722 թվականին: Այդ ծածկագրությունների վերականգնումը միաժամանակ պարզեց, թե ով է եղել Սայաթ-Նովայի առեղծվածային սիրո օբյեկտը, ե՞րբ են նրան երկրորդ անգամ վտարել վրաց արքունիքից և այլն:
Աշուղությունն, իմ հաշիվներով, պիտի որ ծագած լինի 14-րդ դարում: Մինչև Սայաթ-Նովան անդրկովկասյան իրականության մեջ անպայման պետք է եղած լինեն աշուղներ, բայց, դե, նրանցից մեզ համարյա բան չի հասել: Աշուղները, իբրև օրենք, գրել են թուրքերեն լեզվով: Մեզ հայտնի են 400-ից ավել հայ աշուղների անուններ, որոնք բոլորն էլ, ըստ ընդունված անգիր օրենքի, գրել են թուրքերեն: Իբրև այդպիսին, նա մեր դարավոր գրականության հազվադեպ նորարարներից մեկն է: Իր և իր ժամանակակիցների վկայությամբ, նրանից առաջ ոչ ոք չի գրել նաև վրացերեն: Նա առաջինն էր, որ Վրաստանում հիմք դրեց աշուղության և ստեղծեց մի ամբողջ դպրոց: Բայց Սայաթ-Նովայի նորարարությունը սրանով չի վերջանում: Անհրաժեշտ է ասել, որ աշուղները, իբրև ժողովրդական երգիչներ, ավելի շատ քարոզիչ են, քան արվեստագետ, ավելի շատ դաստիարակ, քան բանաստեղծ: Նրանք ոչ այնքան խոսում էին իրենց անձնականի մասին, որքան կատարում էին իրենց ունկնդիրների պահանջը: Բավական է նշել մի հանգամանք, որ ասածս ապացուցված համարվի. բազմաթիվ են այն աշուղները, որոնք ի ծնե եղել են կույր, ուրեմն և՝ գաղափար իսկ չեն ունեցել ոչ բնության, ոչ էլ կանացի գեղեցկության մասին, մարդիկ, որոնք, բնականաբար, չեն կարող ունենալ և չունեն էլ երջանիկ կյանք, բայց նրանց երգերի գերակշիռ մեծամասնությունը այլ բան չէր, քան բնության, կնոջ գեղեցկության գովքը և խնջույքի ու ուրախության երգերը: Սա արդեն ցույց է տալիս, որ նրանք իսկապես ոչ այնքան խոսում են իրենց անունից, որքան կատարում իրենց մասնագիտությունը, այն, ինչ Մայակովսկին կոչում էր սոցիալական պատվեր: Եվ ահա Սայաթ-Նովան այն առաջին աշուղն է, որ շարունակելով իր մասնագիտությունը, կատարելով այդ սոցիալական պատվերը, խոսեց իր անունից, իր անձնականը դարձրեց իր մասնագիտության նյութ և դրանով իսկ մնալով աշուղ՝ դարձավ ճշմարիտ բանաստեղծ:

2. Ինչպես հայտնի է, վերջին տարիներին պոեմի ժանրը առիթ տվեց լուրջ խոսակցությունների: Հիշենք թեկուզ այն բանավեճը, որ մղվեց «Լիտերատուրնայա գազետայի» էջերում, դա անկասկած ժամանակին էր և բնական: Պոեմն` իբրև ժանր, ինչ-որ չափով կապ ունի արձակի հետ: Եթե կարելի է ասել՝ նա մի տեսակ միջանկյալ օղակ է արձակի և պոեզիայի միջև: Համենայն դեպս, համաշխարհային գրականության նշանավոր պոեմների մեծ մասն այդ են ապացուցում: Բայց իմ խորին համոզումով ճշմարիտ պոեզիան ոչ միայն գրական սեռ է այդ բառի пол իմաստով, այլ նաև род իմաստով: Պոեզիայի և պրոզայի տարբերությունը արտաքին չէ, այլ ներքին: Այսինքն պոեզիան պրոզայից տարբերվում է ոչ միայն այն բանով, որ գրվում է ոտանավորով և հանգավորումով, այլ ճշմարիտ պոեզիան պոեզիա է նաև առանց այդ հանգի ու չափի: Ինչպես գիտեք, հիմա մոդա է դարձել, կանայք էլ են շալվար հագնում, բայց դրանից, ինչպես հայտնի է, չի փոխվում նրանց սեռը: Նույնը կարելի է ասել նաև պոեզիայի մասին: Շալվար հագած որևէ օչերկ, որևէ վիպակային սյուժե չի կարող փոխել իր սեռը:
(Գրել «Անլռելի զանգակատան» մասին)
Այդ իմաստով էլ ես պոեզիա չեմ համարում այն ամենը, ինչ հնարավոր է գրել արձակով: Մանավանդ հիմա, երբ մենք ունենք դասական պոեզիայի մի այնպիսի հարստություն, մանավանդ հիմա, երբ ինքը արձակը հասել է մարդկային զգացումների և հոգեբանական նյուանսների արտահայտման այնպիսի նրբության ու խորության, երբ լրջորեն խոսվում է վեպի մահացման մասին, նստել և չափածո դարձնել մի սյուժե, որը ոչնչով չէր տուժի, եթե գրվեր արձակ, ես պարզապես համարում եմ անախրոնիզմ և աշխատանքի վատնում: Անձամբ ես` իբրև ընթերցող, մեծագույն դժվարությամբ եմ կարդում այն բոլոր պոեմները, որոնք պատմողական են և նկարագրական, ու ես` իբրև բանաստեղծ, նմանօրինակ պոեմները համարում եմ պարզապես շալվարավոր կանայք:
Գալով այն հարցին, թե բանաստեղծության ժանրերից որն եմ համարում մնայուն, ապա պետք է ասեմ, որ այս հարցի պատասխանն էլ ակամա կապվում է պոեմի ժանրի հետ: Գրականության պատմությունը ցույց է տալիս, որ ամենից շատ և ամենից շուտ հնանում է կոնկրետ սյուժեն: Սայաթ-Նովայից 600 տարի առաջ ապրում էր մի հայ, որին շատ բաներով կարող ենք համարել մեր նախահայր: Խոսքը Ներսես Շնորհալու մասին է: Նա լինելով հայ կաթողիկոս, միաժամանակ, մեծ բանաստեղծ էր, մեծ երգիչ, կոմպոզիտոր և երաժիշտ: Դարեր շարունակ նրա գլուխգործոցը համարվել է «Ողբ Եդեսիոյ» պոեմը, մի հսկայական գործ, որը գրվել է մեկ հանգով: Պոեմն ունի կոնկրետ սյուժե, գրվել է Եդեսիա հայկական քաղաքի կործանման առթիվ: Շնորհալուց մեզ հասել են նաև բազմաթիվ փոքրիկ բանաստեղծություններ, հոգևոր երգերի տեքստեր, որոնք ոչ իր ժամանակ, ոչ էլ հետագայում երբևէ չեն համարվել ու չեն էլ կարող համարվել գլուխգործոց: Բայց ահա այսօր մենք՝ Շնորհալու մեծ երկրպագուներս, միաբերան կարող ենք հաստատել, որ Շնորհալու գլուխգործոցը կարդում են միայն նրանք, ովքեր պիտի քննություն տան բանասիրական ֆակուլտետում: Ընթերցողի համար բնավ հետաքրքրական չէ, թե որտե՞ղ է այդ Եդեսիա քաղաքը, ե՞րբ է կործանվել, ինչու՞ է կործանվել: Կոնկրետ պատմական սյուժեն, հեռանալով մեզանից, դադարել է մեզ հետաքրքրելուց: Այդպես նաև այն բոլոր պոեմների հետ, որոնք կապված են եղել կոնկրետ պատմական, նկարագրական իրադարձությունների հետ՝ գրված Շնորհալու ժամանակներից մինչև կոլխոզշարժման ժամանակները: Մինչդեռ նույն Շնորհալու փոքրիկ երգերը այսօր բոլորիս աչքին թվում են մի-մի գլուխգործոց, որոնք երգվում են, անգիր արտասանվում, և իրենց թարմությունը, կասկած չունեմ, չեն կորցնելու այսուհետև: Դրանք ներբողներ են լույսի, դրանք հայցեր են, հոգու ճիչեր՝ ուղղված առ Աստված, որոնց այսօր մենք չենք հավատում, բայց չէ՞ որ հավատում ենք ինքներս մեզ: Այստեղ արդեն կարևորը ոչ թե հասցեատերն է, այլ հոգեկան այն ճիչը, որը երբեք չի հնանում ու չի հնանալու, քանի մենք մարդ ենք: Եվ քանի որ խոսքը հասավ հոգու մասին, ապա ես չեմ կարող չասել, որ իմ ըմբռնումով ժամանակակից բանաստեղծությունը բնորոշելու համար այսօր հոգի բառը ես համարում եմ վճռական: Դարեր շարունակ բանաստեղծությունը կապել են սրտին, համեմատել երգի հետ ու երգ էլ կոչել: Եվ ճիշտ են արել, բայց սրտից ու գլխից բացի մենք ունենք ևս մի բան, որ ժամադրավայրն է այդ երկուսի և կոչվում է հոգի կամ ոգի: Արդի բանաստեղծությունը ընդհանուր ուրվագծով (և ճիշտ բանաստեղծությունն առհասարակ և միշտ) վեր է սիրտ կոչվածից և ավելին է երգ կոչվածից: Սիրտ ունենալը քիչ է, սիրելի բարեկամներս, հարկավոր է նաև հոգի ունենալ: Եվ ասածս արտառոց նորություն մի՛ համարեք: Այս «նոր»ությունը շատ լավ հասկացել էին տակավին հին հնդիկներն ու քրիստոնյաները՝ մարդկային անմահությունը հեղյուսելով ոչ թե սրտի տեղափոխության, այլ հոգու այլակերպության վրա:
Մենք (բազմադարյան մարդկությունը) լի և առատ ենք սրտառուչ խոսքերով, ուրեմն և՝ մի քիչ էլ կուշտ ենք: Այժմ արդեն մենք առավել կարիք ունենք այդ հոգու դիալեկտիկային, ավելի, քան սրտալի զեղմանը, որը (այդ սրտի զեղումը) հիմքն է նախնական արվեստի, բայց ոչ երբեք՝ զարգացած արվեստի: Դրանով (սրտալի զեղմամբ) բանաստեղծությունը ոչ թե վերջանում է, այլ սկսվում է միայն, ինչպես որ երաժշտական ստեղծագործության մեջ էլ երգը երկուշաբթին է միայն, և ոչ թե շաբաթը:
Այդ պատճառով էլ արդի բանաստեղծության հիմնական տիպարը, երաժշտական տերմինով ասած, ես համարում եմ ոչ թե երգային մտածողությունը, այլ համանվագայինը (սիմֆոնիզմը): Ոչ թե մենաձայնությունը, այլ բազմաձայնությունը: Եվ սիմֆոնիզմ ու բազմաձայնություն ասելիս` ես չեմ ենթադրում անպատճառ սիմֆոնիա (պոեմ) կամ երգչախումբ (դրամատիկական պոեմ): Սիմֆոնիզմ և բազմաձայնություն՝ նույնիսկ 10-15 տողանոց բանաստեղծության մեջ: Ոչ թե մի երգ, որի եղանակը վերջանում է առաջին իսկ տնով (հետագա տների խոսքերն են փոխվում, իսկ եղանակն ու կրկներգը մնում են նույնը), այլ մի երգ, որի յուրաքանչյուր հաջորդ տունը նախորդ տան եղանակը փոփոխակում ու զարգանում է բոլորովին այլ ձևերով: Իսկ սիմֆոնիկ զարգացած երաժշտությունը ոչ թե բացառում, այլ ենթադրում է նաև այն, ինչ կոչվում է դիսոնանս, որ բանաստեղծության տիտղոսավոր և անտիտղոս գնահատողները հաճախ կոչում են «կոպիտ տեղեր» կամ «արձակայնություն»: Եկեք երաժիշտներին չծիծաղեցնենք մեզ վրա, դիսոնանսը երաժշտության ու երաժշտի թուլությունը չէ կամ անզորությունը, այլ ուժն է ու կարողությունը: Եվ անհամեստություն կհամարվի, եթե ասեմ, որ այսօրվա մարդը առավել բարդ կառուցվածք ունի, քան Դանեմարքայի արքայազնը: Այդ դեպքում արտահայտվեմ ավելի համեստ. մի՞թե մենք ավելի բարդ չենք, քան նույն այդ արքայազնի զրուցակիցները՝ գերեզմանափորը կամ խեղկատակը: Գոնե պիտի ամաչել այդ գերեզմանափորից ու խեղկատակից և 20-րդ դարի բանաստեղծությունը չըմբռնել իբրև խաղիկ-ջանգյուլումների բազմահարկություն: Խորալներ են ղողանջում մեր հոգում, իսկ մեզ ուզում են հաճույք պատճառել ճաշարանային նվագախմբով: Ռեքվիեմների կարիքն է մեզ տանջում, իսկ մեզ խորհուրդ են տալիս գնալ պարային հրապարակ: Սիմֆոնիաների են ծարավի մեր ականջները, իսկ մեր նույն այդ ականջները քաշում են հենց այդ պատճառով և, ականջներից քաշելով, ստիպում լսել հովվական այն շվին, որ ընդամենը երկու ծակ ունի՝ մեկի անունը՝ «հույզ», մյուսի անունը՝ «սիրտ»:
Վաղուց է եկել ժամանակը մտածող-մտավորական- իմացականությամբ լեցուն հերոսի՝ լինի դա քնարական հերոս, թե հերոս վեպ ու վիպակի: Ու եթե այդպես դատենք՝ արժե՞ արդյոք այնքան շատ խոսել ժողովրդական բանահյուսությունից օգտվելու, դա մշակելու-վերամշակելու անհրաժեշտության մասին: Բանահյուսությունն ունի իր անկրկնելի հմայքն ու հարստությունը: Եվ ամեն ազգի գրող էլ, ծնվելով ու մինչև մեռնելը, օգտվում է դրանից` ինչպես օդից: Բայց չմոռանանք նաև, որ բանահյուսությունն այլևս չի զարգանում, որովհետև չի կարողանում (անեկդոտները չհաշված): Ու եթե դեռ զարգացող բանահյուսություն կա, այդ էլ միայն հետամնաց ազգերի մեջ:
Արդ՝ հարաբերականության տեսության աղը ծամած, քվանտային տեսությունը համտեսած, կիբեռնետիկայով կոկորդը ողողած ընթերցողիս և ընթերցողիդ ինչպե՞ս պիտի հոգեպես գոհացնես քո ֆոլկլորային մտածելակերպով: Գրականությունը երգի ու պարի ազգային անսամբլ չէ, ոչ էլ համերգային դահլիճներում օր ու գիշեր ելույթ են ունենում նմանատիպ անսամբլները միայն:
Ինքնին հասկանալի է, որ եթե ես՝ իբրև ընթերցող, չեմ բավարարվում սրտառուչ զեղումներով և պահանջը ունեմ հոգեկան կերակուրի, ուրեմն և՝ չեմ կարող լրջորեն պոեմ համարել այն, ինչ կոչվում է կոնկրետ սյուժետային բանաստեղծություն: Ինձ բնավ չի հետաքրքրում, թե Վորոնեժ կամ մեկ այլ քաղաքում անձրևոտ թե արևոտ մի եղանակի ո՞վ էր քայլում, ու՞մ հանդիպեց և ինչո՞վ վերջացավ նրանց հանդիպումը: Հիշենք, որ պոեզիայի բազմադարյան սիմվոլը եղել է ոչ թե …-ը կամ կրիան, այլ պեգասը, որը միայն ձի չէր, այլև թևավոր ձի: Ուստի և` պոեզիան չի կարող լինել գետնատարած, գետնահուպ, նա պետք է լինի հրեղեն ձի, որը ոտները գետնին չի դիպցնում: Ուստի և` այլևս տարածականը չէ նրա մեծության չափանիշը, այլ մխվածք կամ սլացք. այլևս պետք է լինել ոչ թե երկրաչափ կամ աշխարհագրագետ, այլ երկրաբան կամ օդաչու, ոչ թե փռվել, լճանալ, այլ մտնել տուրբին՝ ջրի պես կամ գազի նման, հետազոտել մութը` լինի դա մթնոլորտ կամ ընդերք, միևնույն է: Այլ կերպ և մասամբ կրկնելով ասածը` պետք է մտնել ոգու ոլորտները, շահագործել հոգու հարստությունը: Այսինքն՝ նորից ու նորից հիշել, որ մեր մասնագիտության սիմվոլը հրեղեն ձին էր:
Այսքան կողմնակից լինելով ձիուն՝ հարկ եմ համարում նշել, որ ես ոխերիմ թշնամին եմ նրա մեկ հատկության: Ինչպես հայտնի է, նա ճանճեր քշելու համար անում է գլխի մի շարժում միայն, վերևից ներքև, որի թարգմանությունը մարդկային լեզվով կոչվում է՝ այո: Բանաստեղծն ամեն բան կարող է լինել, բայց ոչ բոլոր դեպքերում և բոլոր հարցերին այո պատասխանող: Իմ կարծիքով, դա ցինիզմի վատթարագույն տեսակն է:

3. Այո՛, ես կողմնակից եմ մեծ գաղափարներով հագեցած, ինտելեկտուալ կշիռ ունեցող բանաստեղծության, որով հեշտությամբ չպիտի մոռանանք, որ կենդանական աշխարհի ցուցակի մեջ մենք կոչվում ենք հոմո-սափիենս, մեծ բանական կենդանի ենք: Ինչքան էլ պոեզիան լինի հակոտնյա գիտություն, ինչքան էլ դա համարվի մարդու ոչ թե իմացական աշխարհի, այլ զգացմունքային աշխարհի արտահայտություն, այնուհանդերձ չպիտի մոռանանք, որ մեր զգացմունքն էլ բանական է, և մեր ամենաթաքուն, տակավին չըմբռնված հույզերի ու զգացմունքների մեջ մշտապես ներկա է մեր միտքը: Այս չափով էլ բանաստեղծության գաղափարայնությունը, բանաստեղծության մտավոր լիցքն ինձ համար ունի վճռական կշիռ: Վկա՝ համաշխարհային ողջ պոեզիան, այդ թվում նաև այն Սայաթ-Նովան, որով սկսեցինք մեր զրույցը: 200 տարվա ընթացքում մարդկությունը գաղափարապես զարգացել է այնպես, որ Սայաթ-Նովայի արտահայտած և պաշտպանած գաղափարների մի զգալի մասն այսօր մեզ համար հնացած են բացարձակապես, և այդ այն դեպքում, երբ նրա արտահայտած մարդկային հույզերն ու ապրումները, երբ նրա հոգեկան խռովքը լիապես թարգմանում է մեզ՝ XX դարի քաղաքացիներիս:
Ինտելեկտուալ պոեզիայի անունից խոսողները չպիտի մոռանան նաև այս հանգամանքը, որը, ճիշտն ասած, ոչ թե հանգամանք է, այլ արվեստի էությունն է: Ուրեմն, եթե ճիշտ է, որ այն ամենը, ինչ կարելի է գրել վեպով կամ օչերկով, բանաստեղծություն չէ, ապա ճիշտ է, որ պոեզիա չէ այն ամենը, ինչը կարելի է կարդալ այս կամ այն մենագրության, հոդվածի կամ գիտապոպուլյար շարադրանքի մեջ: Մի բան, որ այնքան նկատելի է, այսպես կոչված, ինտելեկտուալ պոեզիայի մեջ: Հիշեցնեմ, որ այն դարը (XVIII), որի ծնունդն էր Սայաթ-Նովան և որը մարդկության լավագույն դարերից մեկն է, բանականության և լուսավորիչների դարը, մեզ կտակելով անգնահատելի ժառանգություն, զարմանալիորեն շատ քիչ բան տվեց բանաստեղծության մեջ: Եկեք չվախենանք հիշելու այնպիսի վիթխարի մարդկանց, որպիսիք են, ասենք, Վոլտերն ու Լոմոնոսովը, իսկական գիգանտներ, որոնց պոեզիան իրենց վիթխարի գործունեության ամենաթույլ տեղն է: Բնական է, որ այսքանից հետո պոեզիայի ժանրերից ամենից մնայունը, ինչպես ցույց է տալիս համաշխարհային գրականությունը, բանաստեղծությունն է: Ահավասիկ, մի այնպիսի հանճար, ինչպիսին է Ֆիրդուսին՝ իր «Շահնամեով»: Մարդկային տիտանական աշխատանքի մի արդյունք և նրա կողքին՝ իր ժամանակակից Խայամը՝ իր փոքրիկ քառյակներով. մեզ համար` նրանցից հազար տարի հետո ապրողներիս համար, ո՞րն է ավելի մնայուն, կենդանի, ընթերցվող Ֆիրդուսու բազմահատոր «Շահնամե՞ն», թե՞ Խայամի փոքր հատորյակը: Ինչպես տեսնում ենք, պոեզիայի մնայունության մասին դատելիս ապագան զրկված է մեզ օգնելու հնարավորությունից: Ոչ մի մարգարե չի կարող ասել, թե ի՞նչ է լինելու 100 տարի հետո: Այստեղ մեր լավագույն խորհրդատուն կարող է լինել անցյալը, որը, կարծում եմ հազարավոր օրինակներով ապացուցում է զուտ լիրիկական և փիլիսոփայական բանաստեղծության առավելությունը պատմողականի և նկարագրականի հանդեպ:

4. Թվում է, թե այս հարցին պատասխանելը ամենից հեշտն է, որովհետև ես որոշակի նախասիրությունների բանաստեղծ եմ և անկարելի է, որ չունենամ իմ ամենից մոտիկ բանաստեղծները, բայց հարցի դժվարությունը կայանում է նրանում, որ ես դեղձ էլ եմ սիրում, խաղող էլ, մանդարին էլ: Ինձ շատ ու շատ կողմերով մոտիկ է, օրինակ, լիտվական բանաստեղծ Մեժելայտիսը, ռուս նորագույն բանաստեղծներից ամենից շատ հավանում եմ Անդրեյ Վոզնեսենսկուն: Մեժելայտիսի մեջ, օրինակ, ինձ դուր է գալիս նրա անկաշկանդությունն ու փիլիսոփայական այն հայացքը, որով նա նայում է կյանքին ու մարդուն:
Ես այսօր շատ երկար խոսեցի պոեզիայի այն տեսակի մասին, որը կապում եմ հոգի բառի հետ: Ինձ թվում է, որ այդ ուղղությամբ ամենից շատ տառապում և արդյունքի է հասնում Անդրեյ Վոզնեսենսկին:
Քաղաքակրթության ներկա էտապում մենք կանգնած ենք պարադոքսալ վիճակի առջև: Մի կողմից, երկրագունդն այնքան է փոքրացել, որ կարծես թե լինի իսկապես գլոբուս, կրճատվել են տարածությունները: Մոսկվայից Նյու Յորք գնալու և վերադառնալու վրա մենք ծախսում ենք ավելի քիչ ժամանակ, քան կծախսեին մեր հայրերը Մոսկվայից Լենինգրադ գնալու համար: Ռադիոն և հեռուստացույցը մայրցամաքները մոտեցրել են այնքան, որ կարծես թե դարձել են դրկիցներ: Ոչ մի ժամանակ մարդիկ այնքան կապված չեն եղել, որքան հիմա, բայց, մյուս կողմից, քաղաքակրթության նույն բարիքները մեզ գամել են մեր տներին՝ մեզ դարձնելով մի տեսակ մենատնտես: Աշխարհ տեսնելու փոխարեն մենք կարող ենք նայել կինոնկար, ըստ որում, մեր սեփական տանը, մեր սեփական հեռուստացույցի առջև:
Գնացք նստելու ու հարյուրավոր մարդկանց հետ կամա թե ակամա ծանոթանալու փոխարեն` մենք օգտվում ենք ինքնաթիռի ծառայությունից, որի մեջ իրար անուն հարցնելու ժամանակ էլ չենք գտնում: Այս չափով էլ մենք հետզհետե ավելի ենք առանձնանում մեր շրջապատից: Ստացվում է այնպես, որ ոչ մի ժամանակ մենք այնքան միասին չենք եղել և միաժամանակ՝ այնքան առանձնացած: Այսպիսի պայմաններում մեր հոգեկան տվայտանքների և մեր խորունկ խոհերի ու ապրումների լավագույն թարգմանը կարող է լինել մարդկային քաղաքակրթության ամենահին միջոցներից մեկը՝ պոեզիան: Բառերն էլ շատ գործածելուց մաշվում են, հաճախ նույնիսկ զրկվում են իրենց վսեմ նշանակությունից: Այդպիսի բառերից մեկն է՝ խաղաղություն: Բայց իսկապես էլ, մեր դարաշրջանում ավելի քան երբևէ, խաղաղությունը ձեռք է բերում ճակատագրական նշանակություն: Աշխարհի ամենամեծ նվաճողներն էլ անցյալ դարերում իրենց արծարծած պատերազմներով սպառնացել են երկրագնդի այս կամ այն մասին միայն: Մենք հիմա ապրում ենք մի այնպիսի, իսկապես էլ, անհանգիստ դարում, տեխնիկայի զարգացման այնպիսի մի փուլում, երբ պատերազմի վտանգը իսկապես էլ հավասարվում է մարդկության քաղաքակրթության կործանման վտանգին: Այստեղ է, որ մենք՝ բանաստեղծության սպասավորներս, ստանում ենք մի բոլորովին նոր պաշտոն: Իմ խորին համոզումով, բանաստեղծ և դիվանագետ հասկացությունները ոխերիմ թշնամիներ են: Բայց կա դիվանագիտության մի տեսակ, որն այդ յանուսյան բառին տալիս է սրբազան նշանակություն: Խոսքս հոգու դիվանագետների մասին է: Ինձ թվում է, որ մենք` այս անհանգիստ դարի բանաստեղծներս, մեր արվեստով պիտի կոտրենք հենց այդ դարը՝ վարելով հոգեկան մի բանակցություն, որի հիմնական նպատակն է ոչ թե թաքուն պատերազմ վարելը, մի բան, որ հատուկ է, այսպես կոչված, կլասիկ դիվանագիտությանը, այլ այդ պատերազմը հետաձգել այնպիսի մի անորոշ ժամանակով, որ հավիտյան է կոչվում: Հայտնի է, որ աստվածաշնչյան ժամանակներում, ինչպես նաև հին Հունաստանում կային հատուկ ամիսներ, երբ ամենակատաղի պատերազմն անգամ դադարում էր, ինչպես, օրինակ, ուխտագնացության և օլիմպիական խաղերի ժամանակ: Մենք՝ բանաստեղծներս, որ հավերժական ուխտավորներ ենք սիրո և բարության, մենք, որ դարավոր կրողներն ենք օլիմպիական ջահի, պիտի անենք մեզնից կախված ամեն բան, որպեսզի տարին իր 12 ամիսներով դառնա խաղաղության:
Կա՞ ավելի վսեմ ծառայություն, քան ասածս: Չեմ կարող չավելացնել նաև, որ ինձ համար` իբրև մի ժողովրդի զավակի, որ թերևս ամենից շատ վտանգված ժողովուրդն է եղել դարերով, խաղաղությունը բառ չէ, այլ գոյության պայման:

ՔՈՒԱՆ- ԹԱՈ- ՇԵՆԳ

3 Նյմ

Վերցրու դու կավի մի կտոր,
Թրջիր, տրորիր,
Եվ ապա ծեփիր արձանիկը քո
Եվ արձանիկն իմ…
Հետո դու ջարդիր դրանք ու խառնիր,
Շաղախիր ջրով,
Եվ կիսիր նորից ու կրկին ծեփիր
Արձանիկը քո
Եվ արձանիկն իմ:
Իմ արձանիկում այդժամ կլինեն
Մասնիկները քո,
Իսկ քոնի մեջ` մասնիկները իմ:
Ու ոչինչ այլևս չի բաժանի մեզ:

Չին հայտնի նկարիչ Չաո-Մանգ-Ֆուի կինը այս բանաստեղծությունը գրել է ի պատասխան ամուսնու ենթադվող դավաճանության: Ասում են, որ նկարիչն այնքան է հուզվել այս տողերից, որ վերադարձել է ընտանեկան օջախ:

ՀԵՐՄԱՆ ՀԵՍՍԵ

3 Նյմ

… Ես երբեք չեմ քննադատում: Դրանից ոչ ոք օգուտ չի քաղի: Փոխարենը ժամանակ առ ժամանակ ընտրում եմ իմ ընթերցած գործերից լավագույնը և հանձնարարում եմ ուրիշներին… Միայն դրական դատողություններն են, որ արժեք ունեն: Բացասականներն ու կշտամբանք պարունակողները հենց որ ասվում են, դառնում են անհիմն, թեև դիտողությունն ինքնին կարող է ճիշտ լինել… Մենք ճշմարտությունն ենք ասում, երբ հաստատում ենք, ընդունում, համաձայնում: Սխալների, մոլորությունների ամենանուրբ, ամենաոգեկան արձանագրումը դատողություն չէ, այլ բամբասանք…
Սխալ է կարծել, որ իբր թե բանաստեղծը վախենում է քննադատությունից և, արվեստագետի փառասիրությունից մղված` անմիտ շողոքորթությունները գերադասում է իսկական, խորաթափանց քննադատությունից: Ընդհակառակը, բանաստեղծը բոլոր կենդանի արարածների նման սեր է որոնում, սակայն նա, բացի դրանից, սպասում է, որ իրեն ճանաչեն և հասկանան: Միջակ քննադատների շրջապատում ընդունված է ծիծաղել քննադատությանը չդիմացող բանաստեղծի վրա, բայց այդ ծիծաղը վատ սկզբնաղբյուր ունի: Իսկական բանաստեղծն ուրախանում է իսկական քննադատություն լսելով: Նա չի պատրաստվում քննադատից բան սովորել, այդ մեկն անկարելի է, բայց քննադատությունից պարզաբանումներ և ուղղումներ է ակնկալում: Չէ՞ որ այն ժամանակ նա կարող է տեսնել նաև իր աշխատանքն ազգային մշակութի ընդհանուր հաշվեկշռում, տաղանդների և իրական գործերի փոխանակման հոլովույթում: Այլապես իր մտադրությունների մեջ չհասկացված (միևնույն է` գերագնահատում են իրեն, թե՞ թերագնահատում), նա ճախրում է մի անիրական աշխարհում, և այդ հանգամանքը ջլատում է նրա ուժերը…

ԱՆՏՈՆ ՉԵԽՈՎ

3 Նյմ

… Մեծագործ մարդիկ պետք են ինչպես արևը։ Կազմելով հասարակության ամենաբանաստեղծական ու կենսախինդ տարրը, նրանք արթնացնում են, հանգստացնում և վեհացնում։ Նրանց անհատականությունները կենդանի փաստաթղթեր են, որոնք հասարակությանը ցույց են տալիս, որ, բացի այն մարդկանցից, որոնք վիճում են լավատեսության ու հոռետեսության մասին, ձանձրույթից գրում են միջակ պատմվածքներ, ավելորդ նախագծեր և էժանագին դիսերտացիաներ, որոնք անառակություն են անում հանուն կյանքի բացասման և ստում են ի սեր մի կտոր հացի, կան այլ կարգի մարդիկ՝ սխրանքի, հավատի և հստակորեն գիտակցված նպատակի մարդիկ։

* * *
Կյանքում բաներ կան, որոնք, ինչքան էլ որ անարդար ու սխալ թվան, այլընտրանք չունեն։ Մեկին հոգեբուժարանում են փակում, մյուսին ծեծում են, երրորդին՝ բանտարկում։ Կարծես թե լավ չի, կարծես թե սխալ է, ինչ-որ բան խախտված։ Բայց, ուրիշ ո՞նց, ու՞ր է երկրորդ տարբերակը։ Սխալը մատնացույց անելը հեշտ է, իսկ լուծումը տալը՝ երբեմն անհնարին։ Փնտրում ես, փնտրում՝ պատասխան չկա։
Եթե չես տեսնում դիմացինիդ ցավը, չես ուզում հասկանալ, չես ուզում մտնել դրության մեջ, կյանքը շատ հաճախ թեքում է ղեկը քո ուղղությամբ։ Ու դու, կյանքիդ գնով, առողջությանդ, ազատությանդ կամ էլի ինչ-որ մի շատ թանկարժեք բանի, բայց հասկանում ես ի վերջո, տեսնում ես խորքը, անդունդի հատակը՝ արդեն քո առջև բացված։ Ու քեզ թվում է, թե դու ավելի ահավորը տեսար, մինչդեռ իրականում մանրուք ես դու էլ, քո կյանքն էլ, քո ցավն ու դարդն էլ։
Մահը կգա, քեզ կքշի, կհավաքի կտանի, նույնիսկ փոշու հատիկի չափ արժեք չես ունենա, մինչդեռ քեզ թվում է թե աշխարհը քո շուրջն է պտտվում, ու արևը քեզ համար է ծագում։

ԱԼԵՔՍԵՅ ՎԱՌԼԱՄՈՎ

3 Նյմ

… Վերջին տասնամյակի դժբախտությունն այն է, որ շատ թեմաներ շաղախահունց դարձան, և գրականությունը պատրաստ չէ աշխարհը ամբողջության մեջ տեսնելուն ու այդ հարցերին ամբողջական պատասխան տալուն: Կան կամ վաղահաս հրապարակախոսական դատողություններ, կամ լոկ մերձեցում թեմային, իսկ ավելի հեռու գնալ ինչ-որ բան թույլ չի տալիս, ուժերը չեն հերիքում, որովհետև որքան էությանը մոտ, այնքան սարսափելի է, այնքան մեծ է լարումը, լիքը` ճնշումը, ռադիացիան:Հոգևոր ուժի բացակայության պարագայում այդ ամենը կարելի էր հաղթահարել մի բանով` անկեղծությամբ: Բայց ահա հենց անկեղծությունը, անմիջականությունն ու բաց լինելը այսօր մեր գրականությանը ամենից շատ չեն հերիքում: Ստորացուցիչ վիճակը, որում նա հայտնվել էր, ստիպել է գրողներին դառնալ ճկուն ու ճարպիկ, վեր դասել վարպետությունն ու պրոֆեսիոնալիզմը, այն է` եկամտաբեր գործը Աստծո շնորհած տաղանդից, և վերաբերում է դա նաև շատ լավ գրողներին: Այդ իմաստով մենք հեռանում ենք մեր ոսկե դարաշրջանից ոչ միայն ժամանակով, այլև էությամբ, և երկրի սեղմված տարածքում քսանմեկերորդ դարի գրականությանը սպառնում է ավելի մանրանալու, իսկ գուցեև ընդհանրապես ոչնչանալու վտանգը:
Այսօր գրականությունը մոդելավորում են, սարքում, պատվիրում, փորձում են ղեկավարել այն, նրա ֆորմուլան հաշվարկել, բայց ինչպես ամեն մի կենդանի արարած, որի հանդեպ կիրառում են մեխանիկայի օրենքները, նա դիմադրում է…

Թարգմ. Շ. Խաչատրյան

ՈՎ ՍԻՐՈՒՆ, ՍԻՐՈՒՆ…

3 Նյմ

Ով սիրուն, սիրուն, երբ որ ես կրկին,
Հանդիպում եմ քեզ իմ ճանապարհին,
Նորից այրում են հուշերս անմար,
Նորից կորչում են և քուն, և դադար:

Ով սիրուն, սիրուն, ինչո՞ւ մոտեցար,
Սրտիս գաղտնիքը ինչո՞ւ իմացար.
Մի անմեղ սիրով ես քեզ սիրեցի,
Բայց դու, անիրա’վ, ինչո՞ւ լքեցիր:

Ախ, եթե տեսնեմ օրերից մի օր
Դու ման ես գալիս տխուր ու մոլոր,
Ընկեր կդառնամ ես քո վշտերին,
Մենակ չեմ թողնի իմ կարոտ յարին…

Լևոն Միրիջանյան

ՆԻԿՈԼԱՅ ԲԵՐԴՅԱԵՎ

3 Նյմ

… Մարդը պետք զարգանա գիտակցաբար, բայց ըստ էության ենթարկված է տիեզերական զարգացման օրենքներին: Գործնականում սա հոգևոր ու բարոյական աշխարհը դարձնում է մեխանիկական, բանական, մի կողմ է մղում մարդու բնույթի մեջ ամեն կարգի հակաբանական- տարերային էությունները: Այս ամենով հանդերձ աստվածասիրությունը և օկուլտիզմը ոգեկան մակարդակներ չեն, այլ հոգևոր են, աստղային, մոգական, թերևս հենց դրանք են մարդու որոնումների խորհրդանիշ հանդիսանում: Աստվածասիրությունն իր բոլոր դրսևորումներով, փիլիսոփայական տսակետից միամիտ է և կապում է իրեն փիլիսոփայալան տարբեր ձևերի հետ: Այստեղից էլ` ոգու նյութականացումն ու հոգևոր կյանքի մոգական պատկերացումը: Բայց ավելի նրբացած ու խորը փիլիսոփայություն ուսուցանում է, որ ոգին բացվում է սուբյեկտի մեջ, մարդու գոյության մեջ: Ոգին չի կարող օբյեկտ դառնալ և մտնել տիեզերքի աստիճանակարգության մեջ, ինչպես պնդում է վերամարմնավորման ուսմունքը: Անկասկած, վերամարմնավորման ուսմունքը կապված է մեծ, լիովին չլուծված մի խնդրի հետ, բայց այն էկզիստենցիալիստական չէ, հետևաբար չի լուծում մարդու ճակատագրի հարցը, որը էկզիստենցիայի ոլորտի խնդիր է և ոչ թե օբյեկտիվ- բնական: Վերամարմնավորման ուսմունքը բարդ կառուցվածք ունի: Նրա մեջ ճշմարտության հատիկ կա, բայց աղավաղված է, կեղծ ոգով ձևավորված: Այդ աղավաղումը կապված է մի երևույթի հետ, ըստ որի աստվածասիրությունն ու օկուլտիզնը վերադառնում են տիեզերական բազմադիվայնությանը, ինչից քրիստոնեությունն ազատում է մարդուն:

Թարգմ. Արմեն Դալլաքյան

ՊԱԲԼՈ ՊԻԿԱՍՍՈ

3 Նյմ

ՑԱՆԿԱՑԱ ՆԿԱՐԻՉ ԴԱՌՆԱԼ ՈՒ ԴԱՐՁԱ

Արվեստը ոչ անցյալ ունի, ոչ ապագա: Այն արվեստը, որն այսօր անկարող է համոզել, վաղն ընդհանրապես կանհետանա: Օրինակ, չես ասի, թե հունական կամ եգիպտական արվեստը անցյալին են պատկանում, որովհետև նրանք այսօր ավելի խոսուն ու կենդանի են, քան երեկ:Ձևափոխությունը դեռ էվոլյուցիա չէ: Եթե արվեստագետը փոխել է արտահայտչամիջոցները, սա դեռ չի նշանակում, թե փոխել է իր աշխարհընկալումը: Բոլորը, այդ թվում և նկարիչները, ունեն դրա իրավունքը: Ես մեդիտացիայով չեմ զբաղվում ու փորձարկումներ չեմ անում: Եթե բան ունեմ ասելու, ապա ասում եմ այն եղանակով, որ ինձ ամենից հարմարն է թվում:

***
Ասում են, թե արվեստագետը պետք է աշխատի հանուն արվեստի` արհամարհելով հաջողության միտքն անգամ: Սուտ է, արվեստագետը կարիք ունի հաջողության ոչ միայն ապրուստի միջոցներ հայթայթելու կամ իր ստեղծագործությունները իրացնելու համար: Նույնիսկ հարուստ նկարիչը կարիք ունի հաջողության: Պարզապես շատ շատերը ոչինչ չեն հասկանում արվեստից և դատում են գործի մասին ըստ նրա ունեցած հաջողության: Ուրեմն, ինչու հաջողությունը թողնենք : Եվ որտե՞ղ է ասված, թե հաջողությունը նրանցն է, ովքեր շոյում են հասարակության ճաշակը: Ես կապացուցեմ, որ կարելի է հաջողության հասնել` անկախ ամեն ինչից:Չմոռանամ միայն նշել, որ այստեղ բացառված են ամեն կարգի փոխզիջումները:

***
Գեղեցկության ընկալման ակադեմիական դաստիարակությունը սխալ է: Մեզ խաբել են և այնքան լավ են խաբել, որ ճշմարտության հետք անգամ չես գտնի հիմա: Վեներայի, Պարթենոնի գեղեցկությունը նույնատիպ ստեր են: Արվեստը գեղեցկության դրույթի կամ կանոնի պարտադիր կիրառումը չէ, այլ այն, որ ուղեղն ու բնազդը կարող են ընկալել անկախ կանոնից: Նկարչությունը ինձնից ուժեղ է, նա ինձ ստիպում է անել այն, ինչ ինքն է ուզում:

***
Երբ նկարում եմ, աշխատում եմ ստեղծել այնպիսի մի պատկեր, որին մարդիկ ամենաքիչն են սպասում և որը բավականաչափ արտառոց է չհասկացվելու համար: Ես մարդկանց տալիս եմ բնության կամ հենց իրենց պատկերը: Եթե մասերի բաժանենք կտավի կերպարները, ապա առանձին- առանձին նրանք արված են ընդունված կարգի համաձայն, բայց ի մի են բերված ու հավաքված են այնքան խառնիխուռն ու հասկանալի, որ դիտողն ակամայից մտածմունքի մեջ է ընկնում, որը և ստիպում է նրանց հարցերն ուղղել ինքն իրեն: Ամենավատն այն է, որ նկարիչը երբեք չի ավարտում իր կտավը: Եվ չկա մի պահ, երբ նա կարող է հանգիստ ասել. : Հենց կանգ ես առնում, նշանակում է` նորից ես սկսում: Իհարկե, փորձում ես կտավը մի կողմ դնել, որոշում ես այլևս ձեռք չտալ: Բայց փաստն այն է, որ երբեք ոչ մի կտավի տակ չես կարող գրել` վերջ:

Թարգմ. Մ. Զինջերջյանի

%d bloggers like this: