Պահոց | 10:36 ե.

ՋՈՆ ԼԵՆՈՆ

30 Հկտ

Եթե հանճարներ լինում են, ապա ես դրանցից մեկն եմ: Հաճախ մտորում էի` հանճա՞ր եմ, թե՞ խելագար: Խելագար լինել չեմ կարող, այլապես կնկատեին: Ուրեմն հանճար եմ: Այսինքն հանճարեղությունն իմ կարծիքով խելագարության ձև է (մենք` բոլոր հանճարներս, այդպիսին ենք): Բայց ես, այսպես ասած, քաշվում էի դրանից, ինչպես քաշվում էի կիթառ նվագելուց: Եթե աշխարհում լինում են հանճարներ, ապա նա… հենց ես եմ, իսկ եթե ոչ` թող ամեն ինչ գրողի ծոցը գնա: Այսպես էի մտածում, երբ երեխա էի, բանաստեղծություն էի գրում ու նկարում: Ես շնորհիվ չէ, որ ինչ-որ նշանակալից բան դարձա, միշտ էլ այդպիսին էի:
Ինձ նման մարդիկ արդեն ութ- ինը- տասը տարեկանում գիտակցում են իրենց այսպես կոչված հանճարեղությունը… Հիշում եմ, միշտ զարմանում էի, թե ինչու իմ մեջ ոչ մի կերպ չեն բացահայտում այդ բանը: Դպրոցում սովորելիս ինքս ինձ հարց էի տալիս. մի՞թե ոչ ոք չի տեսնում, որ բոլորից խելացի եմ, նաև ուսուցիչներից, որոնք միայն գլուխս անպետք տեղեկություններ էին լցնում: Բարձր դասարաններում ինձ լրիվ կորած էի համարում ու ասում էի մորաքրոջս. : Բայց նա շարունակում էր թափել իմ գրողի տարած ձեռագրերը: Նրան այդպես էլ չներեցի, որ չփորձեց նայել, տեսնել` ինչ կա իմ մեջ:Հանճարեղ լինելը հիմնականում ցավ է: Միայն ցավ…

Թարգմանությունը` Գ. Մարգարյանի

ԲԼԱՍ ԴԵ ՕԹԵՐՈ

30 Հկտ

ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ԻՄԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ
Աղմուկը
երեկվա: Էլ երբեք առավոտ չենք տեսնի:
Այդպես է սահմանված:
Աղմուկը, որ աճյուն է դարձել, նորից ծառ կդառնա:
Օդը
մաքուր է: Զնգում է
գետակը ջրաղացի մոտ:
Օ, հայրենիք
առանց ներկայի:
Օ, ծանր մտատանջող
անցյալ:
Իմ ժողովուրդ,
նրանք, ովքեր պնդում են դեռ, թե երջանիկ են,
խաբում են քեզ:
Օ, հող սքանչելի,
դու արժանի ես
լայն ճանապարհի:

ՇԱՀԱՆ ՇԱՀՆՈՒՐ

30 Հկտ

… Մենք ամեն երկիր ունեցած ենք և ունինք լավ լուսանկարիչներ, կաղապարի վարպետներ, սակայն ուր է էականը, բարձրագույնը, գեղեցիկը: Դուն ալ կատարյալ մարմնացումն ես հայության: Հայը ունի լավ նկարիչներ, բայց ո’չ նկարչություն, հայը ունի լավ դերասաններ, բաըց ոչ թատերգություն, հոգնիլ չգիտցող ճամփորդներ` բնավ նավապետ: Հայը ունի զմայլելի բանաստեղծներ, բայց ո’չ գրականություն, Աստված` ոչ դիցաբանություն, խնկելի հեղափոխականներ, բայց ոչ’ հեղափոխություն, հայը ունեցած է ազատություն, երբեք` անկախություն:
Կը նահանջեն ծնողք, որդի, քեռի, փեսա, կը նահանջեն բարք, ըմբռնում բարոյական, սեր: Կը նահանջե լեզուն: Եվ մենք դեռ կնահանջենք բանիվ և գործերով, կամա և ակամա, գիտությամբ և անգիտությամբ. մեղա մեղա Արարատին:
Եղան հայեր, որոնք իրենց մորթը փրկելու համար վճարեցին ոսկի, եղան անոնք, որոնք լքեցին տուն, տեղ, երկինք, եղան դեռ վատեր, որոնք ուրացան ազգ ու լեզու և հերոսներ, որոնք տվին արյուն, կյանք, օր ու արև:
Իսկ մենք կը վճարենք իբրև վերջին փրկագին այն, որ պիտի գա: Իբրև վերջին փրկագին ` մանուկներ, որոնք կրնային մեծնալ, ապագայի սերունդներ, որոնք մեզմե վերջ պիտի գային: Որովհետև այն, որ պիտի գա, պիտի ըլլա օտար բանիվ և գործով…

ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ

30 Հկտ

ՉԱՐԵՆՑԻ «ՄՈՌԱՑՎԱԾ» ՀՈԴՎԱԾԸ

1928 թ. հունվարին Թիֆլիսում լույս տեսած «Պրոլետար» (նախկին «Մարտակոչ») թերթի համարներից մեկում տպագրվել է Ե. Չարենցի «Հարկադրված պատասխան» հոդվածը: Սակայն այն տեղ չի գտել ոչ գրողի երկերի վեցհատորյակում ու քառահատորում, ոչ անտիպների երկու ժողովածուներում (Ե. Չարենց «Անտիպ և չհավաքված երկեր», Երևան, 1983 թ., և Ե. Չարենց «Նորահայտ էջեր», Երևան, 1996 թ):
Նման դեպքերում կատարվածը սովորաբար մեկ բացատրություն է ունենում. նյութի բացակայությունը կարող է պայմանավորված լինել հրատարակիչների և խմբագիրների չիմացությամբ: Եվ այդ պարագայում որևէ արտառոց, առավել ևս՝ դատապարտելի երևույթի շուրջ մտքեր չեն ծնվում:
Բայց արի ու տես, որ Չարենցի հատկապես այս հոդվածի անտեսումն անիրազեկության կամ վրիպումի հետևանք լինել չէր կարող: Բանն այն է, որ նվազագույնը մի դեպքում ժողովածու կազմողները տեղյակ են եղել հոդվածի գոյության մասին: Խոսքը նախ և առաջ վերաբերում է Արփենիկ Չարենցի կազմած «Անտիպ…»-ներին, որի ծանոթագրությունների բաժնում «Հարկադրված պատասխանը» ոչ միայն հիշատակվել է, այլև նրանից նույնիսկ մեջբերվել է մի փոքրիկ հատված (էջ 685):
Ի՞նչ է ստացվում: Գիտեին այդ մասին և, այդուհանդերձ, նպատակահարմար են գտել չընդգրկել: Ինչո՞ւ: Ո՞րն է եղել այս աննախադեպ «խտրականության» պատճառը: Ի վերջո, ոչ Չարենցի հոդվածն էր անարժեք սևագրություն, և ոչ էլ գիրքն էր մի սեղմ հատընտիր, որ շատ դեպքերում լույս է ընծայվում ստեղծագործությունների կամայական ընտրությամբ:
Միանշանակ պատասխան տալը այնքան էլ հեշտ չէ: Սակայն քիչ թե շատ ընդունելի, տրամաբանական բացատրություն կարող է հուշել հենց տվյալ նյութը: Նախ, կասկածից վեր է, որ հոդվածը դուրս է մնացել խիստ որոշակի նկատառումներով: Նման «կանխարգելիչ» հանգամանքի դեր առաջին հերթին կարող էր խաղալ շարադրանքի բովանդակությունը, ուր արտահայտված են մեծ բանաստեղծի համոզմունքներին ոչ այնքան բնորոշ, ծայրահեղ գաղափարական-քաղաքական դիրքորոշումներ:
Բայց կա հոդվածը, որն արդեն գրականության պատմության փաստ է, ժամանակաշրջանի ոգին պատկերող վավերագիր, և ուրեմն հարկ չկա լռությամբ շրջանցել դա, «փրկել» Չարենցին իր իսկ տողերից՝ քողարկման գնով:
Սրանով հանդերձ, պետք է նկատել, որ «մոռացված» հոդվածն այն արգասինքն է, ինչին կարող էր հանգեցնել 1920-ականների երկրորդ կեսին ծավալված գրապայքարը: Նոր ժամանակների պահանջների շուրջ ընթացող բանավեճերը շատ արագ կորցրեցին իրենց զուտ գրական-մշակութային ատաղձը՝ վերածվելով դաժան, անհաշտ ու հիշաչար մի գոտեմարտի, որտեղ լիովին կիրառելի էր միջոցների անխտրական ընտրությունը: Այսուհետ պրոլետարական սկզբունքներից յուրաքանչյուր շեղում խարանվում էր ազգայնականության աններելի մեղքով, զգացմունքայնությունը քաղքենիություն էր, հիշողությունը՝ անցյալի իդեալականացում:
Այդ առումով Չարենցն ամենախոցելի հեղինակն էր: Նրա վաղ շրջանի ստեղծագործություններից յուրաքանչյուրը պատրաստի թիրախ էր հմուտ նետաձիգների համար: Իսկ դիպուկահարների պակաս չէր զգացվում: Եվ պիտի ասել, որ Չարենցը երբեմն ուղղակի հարկադրված էր լինում ընկրկել այդ մեղադրանքների ճնշումից: Ասվածի ամենաբնորոշ վկայություններից մեկն այն հանածանոթ փաստն է, որ նա իր ժողովածուներից դուրս էր թողնում նախկինում գրված նույնիսկ ամենահրաշալի գործերը: Ցավալիորեն իրավացի էր Եգիպտոսում լույս տեսնող դաշնակցական «Հուսաբեր» թերթը, որն այն օրերին արձանագրում էր. «…Հայաստանի մեջ, ինչպես հայտնի է, «հեղափոխության» դեմ մեղանչում կը նկատվի հայրենիքի սերն ու կարոտը երգելը: Եղիշե Չարենցը գեշ կացության մեջ կը գտներ ինքզինքը՝ մինչև իր «ալ-կարմիր» դառնալը «Ես իմ անուշ»-ը գրած ըլլալուն համար…»:
Ահա, այսպիսի մթնոլորտում, 1927 թ վերջին ահագնացող գրապայքարի մի առավել պղտոր ալիք բարձրացավ, որ սպառնում էր մեկընդմիշտ խորտակել ընդդիմության ուժասպառ պատնեշները: Այդ օրերին էր, որ մամուլում պարբերաբար հայտնվում էին Ն. Դաբաղյանի, Հ. Սուրխաթյանի, Գ. Վանանդեցու հրապարակումները, հակամետ թևերը մարտի էին դուրս բերել իրենց «ծանր հրետանին»: Չարենցը ստվերում մնալ չէր կարող: Խիստ ծայրահեղ իրավիճակում նրա համար այլ ելք չԷր մնում, քան հակառակորդին հարվածել սեփական զենքով: Դրանցից առավել նշանակալին դարձավ Բաքվի «Կոմունիստում» տպագրված Չարենցի «Օբյեկտիվ քննադատության մասին» հայտնի հոդվածը: Արձագանքը չուշացավ: «Խորհրդային Հայաստանում» հայտնվեց Ազատ Վշտունու «Նամակ խմբագրությանը»:
Իբրև փոխհրաձգության կանխատեսված շարունակություն, Չարենցը գրեց ևս մի հոդված, որն էլ «Հարկադրված պատասխանն» էր:
Ստորև ներկայացնում ենք այդ հոդվածն ամբողջությամբ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

«ՀԱՐԿԱԴՐՎԱԾ ՊԱՏԱՍԽԱՆ
«Կոմունիստում» տպված իմ նամակ խմբագրության («Օբյեկտիվ քննադատության մասին») մեջ Ազատ Վշտունու «Կամավորի հուշատետրից» գրքույկից բերված մեջբերումների առթիվ Վշտունին մի նամակ է տպագրել «Խորհրդային Հայաստանում», որի մեջ փորձում է, իրեն արդարացնելու նպատակով, թոզ փչել անտեղյակ ընթերցողի աչքին, հայտարարելով, թե իմ մեջբերած դաշնակցական քառյակը պատկանում է ոչ թե իրեն, Վշտունուն, այլ դա դաշնակցական երգ է, որ ասում է պատմվածքի հերոսը:- Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ «արդարացման» մանկական պրիոմ, մի՞թե պարզ չէ Վշտունու համար, որ դաշնակցական երգը իր հերոսի շրթունքները կարող է դնել միմիայն դաշնակցական հեղինակը, մանավանդ որ ամբողջ պատմվածքի ընթացքում հեղինակի սրբազան ակնածանքն ու հարգանքը այդ հերոսի կողմն է: Հարկավոր է լինել բարեխիղճ և տղայական փորձեր չանել հետին թվով արդարացում գտնել բաների, որոնք չունեն և չեն կարող ունենալ ոչ մի արդարացում: Դժբախտաբար, թերթի էջերը թույլ չեն տալիս Վշտունու այդ գրքից այլ մեջբերումներ անելու: Թողնենք ուրեմն այս պարզ հարցը մի կողմ և պատասխանենք մի այլ հարցի, որ նա բարձրացնում է իր նույն այդ նամակում: Նա պահանջում է, որպեսզի տողերիս գրողը ցույց տա նրան «մի շովինիստական կամ ազգայնական գրվածք 1917 թվից մինչև այսօր»: Եթե այսքան համառությամբ Վշտունին ուզում է, որպեսզի մենք ցույց տանք նրան իր ազգայնական գործունեության նմուշները և Հոկտեմբերից հետո – մեզ մնում է ցույց տալ, բերել փաստեր և ուրիշ ոչինչ:- Ահավասիկ մեր ձեռքի տակ է 1919 թվին (Հոկտեմբերից երկու տարի հետո) Թիֆլիսում հրատարակվող որբական «Փարոս» թերթը, որի հոգևոր առաջնորդն է եղել ինքը Վշտունին:- Դա նրա ստեղծած թերթն է, նրա ղեկավարության ու գուրգուրանքի առարկան, հանգամանք, որի մասին վկայում է «Փարոսի» N 10 (1919 թ. հունիս) տպված «Ազատ Վշտունին որբերի աշխարհում» հոդվածը:- Այստեղ գրված է.- «…նրա (այսինքն Վշտունու — Ե. Չ.) որբերի ինտելիգենտ որբությունն էր, որ ի հայտ բերեց «Փարոս» թերթը. նրա սիստեմատիկ դաստիարակության շնորհիվ էր, որ դուրս եկան ուժեր, որոնց վրա ծանրացել է «Փարոսի» հրատարակությունը»:- Գուցե Վշտունին հայտնի, թե հեղինակը «զրպարտո՞ւմ է»:- Այդ դեպքում բերենք իր, Վշտունու, դիմումը «Փարոսի» խմբագիրներին, որի մեջ ափաշկարա երևում է իր վերաբերմունքը դեպի այդ թերթը.-
«Իմ անուշիկ եղբայրներ,
Լույսի ու հավատքի մի հանգրվան է ձեր «Փարոսը». ձեր արյունոտած, բայց կենսունակ հոգու ավետարանը կարող է լինել այդ թերթը: Տարօրինակ և զարմանալի սերունդ է մեր սերունդը՝ արյան ու արցունքի անապատում իսկ կանգնեցնում է գեղեցկի և լույսի սրբազան մեհյան:
…Հաջողություն ձեր փայփայած թերթին:
Ազատ Վշտունի»
2 ապրիլի, 1919 թիվ:
Լսո՞ւմ եք, ընկ. Վշտունի, 19-ը թիվ…Սակայն տեսնենք, թե սա ի՞նչ թերթ է, որ ըստ Վշտունու՝ որբերի «հոգու ավետարանը» կարող է լինել և որը խմբագրվում է, ինչպես վերևում իմացանք, նրա «սիստեմատիկ դաստիարակության» զոհ դարձած որբերի կողմից և իր բարձր հովանավորությամբ: Թերթի հենց առաջին համարում Վշտունու դաստիարակած որբերից մեկը գրում է.
«Ծեսն թուրքերուն հայակեր քաղաքականությունը հսկա պանթեոն դարձրեց այն չքնաղ վայրեր, զոր բնությունն ընտրած էր հայոց նախահայրերուն»:
Տեսա՞ք «հոգու ավետարանը», որ Վշտունին 1919 թվին հանձնարարում է որբերին: Ապա այդ «հոգու ավետարանում» դուք կգտնեք և Դ. Վարուժանի «Հանճարդ հայկյան» բանաստեղծությունը, և առաջնորդողներ, ուր կան այսպիսի գոհարներ.
«Կեցցե Միացյալ և Անկախ Հայաստանի պաշտպան Ամերիկայի դեմոկրատիկ կառավարությունը»:
«Փարոս», 1919 թ. հունիսի 15.
Թերթի այս միևնույն համարում նկարագրված կա և մի հանդես, ուր հանդես է եկել իր սեփական պերսոնայով և ինքը Վշտունին, բայց խոսքը տանք հոդվածագրին. «նա շնորհակալություն հայտնեց Ամերիկայի հայասեր ազգին և իր ձեռքի ծաղկեփունջը նվիրեց միսս Ալլենին ի նշան սիրո և հարգանքի» և այլն… Էլ ավելորդ է, այս ամենից հետո, նշել, որ Վշտունու «դաստիարակած» որբ խմբագիրները Վշտունու վարած այդ «հոգու ավետարանում»- «իրենց սրտի անկեղծ հրճվանքն են հայտնում նորապսակ միսս Ալլենի և միստր Թատի պսակադրության առթիվ»- և այս ամենը տեղի է ունենում 1919 թվին, Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից երկու տարի հետո մի որբանոցում, որի «դաստիարակիչն» է Վշտունին, մի թերթում, որը Վշտունին հանձնարարում է որբերին, որպես նրանց հոգու «ավետարանը»: Դաշնակցական զոոլոգիական նացիոնալիզմի և հանուն «Միացյալ ու Անկախ» Հայաստանի Ամերիկայի «դեմոկրատիկ կառավարության» ոտքերը լիզող մտայնության մի այլանդակ նմուշ է ամբողջ այս թերթը սկզբից մինչև վերջ- և այս ամենից հետո Վշտունին համարձակություն ունի գրելու, թե «խնդիրն այն չէ, թե ինչ է գրվել 1915 թվին, այլ այն՝ թե ի՞նչ է գրվել Հոկտ. հեղափոխությունից հետո»:
Ահա թե ինչ է գրվել, ընկ. Վշտունի, ձեր ձեռքով և ձեր բարձր հովանավորությամբ՝ ձեր խնամքին հանձնված որբ մանուկների ձեռքով 1919 թվին, Հոկտեմբերից երկու տարի հետո:
Ի միջի այլոց Վանանդեցին իր մի հոդվածում գրում է, թե ի՞նչ կարելի է պահանջել 15-16 տարեկան որբերից, որոնք շրջապատված են եղել վարժապետներով և ենթակա նրանց ազգայնական դաստիարակության:- Վշտունու կողմից այդ իսկ որբերին 1919 թվին որպես «հոգու ավետարան» հանձնարարվող «Փարոսը» թերթելուց հետո ես միանգամայն համաձայն եմ Վանանդեցու հետ, որ, իրոք, շատ բան պահանջել դժվար է որբերից, որոնք 1919 թվին ունեցել են… Վշտունու նման դաստիարակներ: Ցավալին էլ հենց այն է, որ Վշտունու «հոգու ավետարան» «Փարոս»-ում այն ժամանակ դաստիարակվել են հենց նրանք, որոնք այսօր առաջնորդներ են ուզում լինել Հայաստանի պրոլետարական գրականության… Եվ մենք շատ բան չենք էլ պահանջում նրանցից, ինչպես և նրանց դաստիարակ Վշտունուց, մենք միմիայն պահանջում ենք, որ նրանք հրաժարվեն «ժառանգական պրոլետիդեոլոգներ», 100 տոկոսային պրոլետգրողներ իրենց հռչակելու մտքից և հասկանան, որ իրենք չէ, որ պիտի իդեոլոգիական ղեկավար հանդիսանան Հայաստանի աճող պրոլետգրականության:
Միմիայն այսքան, ուրիշ ոչինչ:
Իսկ ինչ վերաբերում է 1922 թվին Մոսկվայում հրատարակված իմ հատորներին, նրանցում, ի հարկե, կան հայրենասիրական ռոմանտիզմի նմուշներ, բայց դրանք անմեղ բաներ են համեմատած Վշտունու զոոլոգիական, դաշնակցական ագրեսիվ նացիոնալիզմի հետ («Կամավորի Հուշատետրից» ¨ այլն): Կարծում եմ, որ սա անվիճելի բան է յուրաքանչյուր օբյեկտիվ ընթերցողի համար:
Այսքան:
Ե. Չարենց
Թիֆլիս, 1928 հունվ. 10-ին»:
«Պրոլետար», 13.1.1928 թ.:

ՍԵՐՎԱՆՏԵՍ

30 Հկտ

“Հիշիր, որ դու մի ժամանակ խոզարած ես եղել…”
( Դոն Քիշոտի պատվիրանները նահանգապետ Սանչոյին եւ ժամանակակից այլոց)

— Իմ բարեկամ Սանչո, ահա այժմ, երբ ես դեռ նոր եմ սկսում գագաթը բարձրանալ, դու արդեն ժամանակից շուտ եւ առողջ բանականության օրենքներին հակառակ` քո իղձերը կատարված ես տեսնում: Շատերը կաշառք են տալիս, աղերսում են, չեն քնում, ձանձրացնում են, խնդրում են ու համառում եւ էլի նպատակին չեն հասնում, իսկ մեկ ուրիշը հազիվ ասպարեզ է գալիս, հայտնի չէ, թե ինչ կերպ եւ ինչու` հասնում է այն պաշտոնին ու դիրքին, որի վրա շատերը աչք էին տնկել:
Բեւեռիր հայացքդ քեզ վրա եւ աշխատիր ճանաչել ինքդ քեզ` քանզի դրանից ավելի բարդ ճանաչողություն դժվար է պատկերացնելը: Ճանաչելով ինքդ քեզ` չես փքվի այն գորտի նման, որն ուզում էր եզան հետ համեմատվել, հակառակ դեպքում դու քո գոռոզամիտ խելացնորությամբ կնմանվես փարթամ պոչ եւ այլանդակ ոտներ ունեցող սիրամարգին: Հիշիր, որ դու մի ժամանակ խոզարած ես եղել: Եթե դու կնոջդ քեզ հետ բերելու լինես (որովհետեւ հարկ չկա, որ երկարատեւ ծառայություններ ունեցող կառավարիչները բաժանված լինեն իրենց ամուսիններից), սովորեցրու նրան, լուսավորիր եւ հղկիր նրա բնածին կոպտությունը, որովհետեւ շատ հաճախ խելացի նահանգապետի ձեռք բերածը կորչում եւ կործանվում է անտաշ եւ հիմար կնոջ երեսից:
Եթե դու հանկարծ ամուրի դառնաս (որ միշտ կարող է պատահել) եւ քո վիճակը թույլ տա քեզ ավելի տոհմիկ ծագում ունեցող աղջկա հետ ամուսնանալու, ապա ուշադիր եղիր, որ նա իրեն կարթի նման չպահի եւ չասի` “չեմ ուզում, ջեբս գցիր” , որովհետեւ, ճշմարիտն ասած, դատավորի կնոջ վերցրած ամեն մի կաշառքի համար մարդն է պատասխանատու Ահեղ դատաստանի օրը…
Երբեք մի ղեկավարվիր քո սեփական կամայականության օրենքներով, որովհետեւ այդ կերպ են վարվում միմիայն իրենց մեծ խելոքներ երեւակայող տգետները:
Թող աղքատի արցունքները ավելի շատ կարեկցություն հարուցեն քո մեջ եւ ոչ պակաս արդարացիություն, քան հարուստի գանգատները:
Այնտեղ, ուր անաչառություն է պետք, մեղավորին մի ենթարկիր օրենքի խստության, որովհետեւ դաժան դատավորի համբավը ոչնչով լավ չէ գթասիրտ դատավորի համբավից:
Հանգամանորեն պարզիր քեզ համար, թե որչափով նշանակալից է քո վիճակը, եւ եթե կարեւորագույնը թույլ է տալիս սպասավորներիդ հատուկ սպասազգեստ հագցնել, ապա պատվիրիր, որ այդ սպասազգեստները շքեղ ու վառ չլինեն, այլ լինեն վայելուչ եւ դիմացկուն եւ բաժանիր այն սպասավորների եւ աղքատների միջեւ, այսինքն վեց մանկլավիկ հագցնելու փոխարեն, հագցրու երեք աղքատի եւ երեք մանկլավիկի”:

ՍԼԱՎՈՄԻՐ ՄՐՈԺԵԿ

30 Հկտ

ՇՏԱԲՍ-ԿԱՊԻՏԱՆ ՀԻՊՈԼԻՏԸ
Օ, ոչ, նա միանգամից շտաբս-կապիտան չդարձավ: Երբ 1848 թվականին նրան զինվորական ծառայության կանչեցին` շտաբս-պորուչիկ անգամ չէր: Ինչ եմ ասում, անգամ ` շտաբս-կապրալ, անգամ ` շտաբս-եֆրեյտոր… Այլ մտադիր էր փիլիսոփայություն ուսումնասիրել:
1854 թվականի սկզբին էր միայն, որ ստացավ առաջին շքանշանը: Թնդանոթն անցել էր նրա ոտքի վրայով` եւ ազգանունը գրանցվեց հիվանդների ցուցակում: Սկզբնական շրջանում նամակներ էր ստանում ընկերներից, սակայն շուտով զորանոցային զեռուն խլրտանքը լիովին կլանեց նրան. մեկ` պառկիր, մեկ` ոտքի, մեկ` գոչիր “Կեցցե թագավորող տունը”:
Եվ նա ամրապնդվում էր: 1859 թվականին նրան արգելեցին ակնոց կրել: “Որ ի՞նչ” — հարցրին:
Դաժան էր նրա կյանքը: 1867 թվականին նրան քացի տվեց մի աշխետ ձի: Նա սկսեց կորցնել հիշողությունը: Բոլոր մարդկային զգացմունքներից նրան մնացել էր միայն ջերմ սերը կենդանիների հանդեպ:
1872 թվականին նա մտացիր հագավ գուլպաները: Հեծելազորային ոստիկանության երկու գունդ ուղղվեց նրա վրա. անցավ վրայով: Բուժվում էր զինվորական հոսպիտալում: 1880 թվականին նա կնքեց յուր մահկանացուն: Նրան կրկին կանչեցին: Պարտքը թելադրեց` անհապաղ ներկայանալ:
Եվ արդեն ամրապնդվեց վերջնականապես 1893 թվականին, վերադառնալով հերթական արձակուրդից, խնդրեց ճաշին իրեն մատուցել անխառն ճահճաջուր: Եվ մեկ էլ 1914 թվականին նրան օգտագործեցին ճամբարում, որպես վրանի հենաձող:
Եվ այնուհետեւ արդեն ոչ ոք ոչինչ չլսեց շտաբս-կապիտան Հիպոլիտի մասին:
Ահա այսպիսի պատմություն:

ԿԱՐԵԼ ՉԱՊԵԿ

30 Հկտ

ՄԵՆՔ ԱՅՆ ԱԶԳՆ ԵՆՔ, ՈՐ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՏՎԵԼ Է…
Մեզանում սիրում են ասել. “Մենք այն ազգն ենք, որն աշխարհին տվել է Ժիժկային, Հուսին, Սմետանային, մենք Կոմենսկու ազգն ենք”: Իրենց հերթին գերմանացիներն ասում են. “Մենք Կանտի, Բիսմարկի ազգն ենք, ու էլ չգիտեմ թե ում, մենք Գյոթեի ազգն ենք”:
Բայց դու, որ ասում ես դա, ի՞նչ կապ ունես Գյոթեի հետ, ինչ որ բանով նմա՞ն ես նրան, խելացի ու մարդկայի՞ն ես, աշխարհին օրինակ ծառայո՞ւմ ես: “Մենք Շիլլերի ազգն ենք”: Բայց Շիլլերի հետ ընդվզո՞ւմ ես դու բռնակալների դեմ, նրա հետ պահանջո՞ւմ ես մտքի ազատություն: Եղել են Գյոթեն, Կանտը, եղել են և ուրիշներ, բայց դո՞ւ ինչ ներդրում ունես դրա մեջ: Դա որքանո՞վ է նպաստել այն բանին, որ դու դառնաս ավելի բարեկիրթ, մարդկային: Դու Վո՞լֆն ես, թե՞ Գյոթեն, Կա՞նտը, թե՞ ինչ-որ մի ծախու գրչակ:
Ո՞վ ես դու: Ընթերցո՞ղ: Եթե թերթում տպագրվածի համաձայն դատելու լինենք, ապա նվաճված Բելգիայով հաղթահանդեսով անցել են միայն Գյոթեներն ու Կանտերը… Ինչում էլ արտասահմանը մեզ մեղադրի, որպես պատասխան մենք սկսում ենք թափահարել նշանավոր անունները:
Ընթերցող, դու ևս կառչում ես այն մտքից, որ հանճարեղ նախնիների շարունակողն ես: Ցանկալի է, որ մենք ընդհանրապես չունենանք Ժիժկային, քան Ժիժկայի ազգում ունենանք վախկոտներ: Խնդիրն այն չէ, թե որ ազգի ներկայացուցիչ ենք, այլ այն, թե ինչպիսին ենք մենք ինքներս: Ազգը մարդկանց կարիքն ունի և ո’չ անունների…

ՍԵՄՈՒԵԼ ԲԵՔԵԹ

30 Հկտ

… Բազում միջոցներ կան ջանալու պարապ տեղն ասելու այն բաները, որ ես զուր ջանում եմ ասել։ Դրանցից ես փորձել եմ, ինչպես դուք գիտեք, մարդկանց ներկայությամբ եւ մենության մեջ, ճնշման ներքո, փոքրոգությունից, մտային թուլությունից, երկու թե երեք հարյուրը: «տիրապետում-աղքատություն», թերեւս, ամենատաղտկալին չեղավ: Եվ, այդուհանդերձ, մենք հետզհետե դրանից հոգնում ենք, ճիշտ չէ՞: Միտքն այն մասին, որ արվեստը միշտ բուրժուական է եղել, թեպետ եւ այն կարող է բթացնել մեր ցավը սոցիալ-առաջադիմականների ձեռքբերումների հանդիման, ի վերջո, հազիվ թե հետաքրքրություն է ներկայացնում: Ակնհայտ է, որ արվեստագետի համար, ով տանջվում է արտահայտման կոչումով, ամեն բան դատապարտված է թեմա դառնալու, ներառելով թեմայի որոնումները… Սակայն, եթե թեման դառնում է վերաբերմունքի անկայուն տարր, ապա արվեստագետը, այսինքն՝ երկրորդ տարրը, հազիվ թե կարող է ավելի կայուն լինել, հաշվի առնելով նրա հնարքների ու մեթոդի լաբիրինթոսը: Առարկությունները արվեստին ուղղված այդպիսի դուալիստական հայացքի դեմ համոզիչ չեն: Մեզ հարկ է կարգել երկու, թող որ անհուսալի, հասկացություններ` հիվանդությունը, ափսեի վրայի մրգերից մինչեւ վուլգար մաթեմատիկան ու ինքնակարեկցանքը, եւ դրա վերացման միջոցը: Այն ամենը, ինչ պետք է մեզ մտահոգի` հենց վերաբերմունքի սուր, հարաճուն տագնապն է, որի վրա հանց ստվեր սողում է սնանկության գիտակցման, անհամապատասխանության սեւ ստվերը, կյանքն այն ամենի հաշվին, ինչը դա, այդ վերաբերմունքը, ժխտում է, այն ամենը, ինչի վրա մենք աչք ենք փակում: Գեղանկարչության պատմությունը` դե, դեռ ինչքան պնդել այդ մասին` նրա կործանման զգացողությունից փախչելու ջանքերի պատմությունն է, առավել արժանահավատ, առավել լի, առավել համատեղելի հարաբերությունները պատկերողի եւ պատկերվողի միջեւ, յուրահատուկ ֆոտոտրոպիզմի հակազդեցության միջոցով, որի բնույթի առթիվ մինչեւ այսօր վիճում են ամենագիտուն մարդիկ, եւ այնպիսի պյութագորական սարսափով, որ կարծես թե «պի» թվի իռացիոնալությունը աստվածության անարգանք լինի, չխոսելով նրա ստեղծածների մասին:
… Ոչ, ոչ, թույլ տվեք ինձ այս հոգոցը եւս հանել: Ես գիտեմ, որ այժմ, որպեսզի մեր մղձավանջային մտադրությունն ընդունելի ավարտին հասցնենք, միայն մի բան է պետք, եւ հատկապես` այդ խոնարհությունից, ճանաչումից, անհաջողությանը հավատարմությունից նոր թեմա եւ առարկա արարել, նոր հարաբերությունների տարր, իսկ գործողությունից, որը նա՝ արվեստագետը, լինելով գործելու անընդունակ, գործելու պարտական, իրագործում է` արտահայտման նոր գործողություն արարել, թող որ վերջինս վկայի միայն ինքն իր մասին, իր անհնարինության մասին, իր անխուսափելիության մասին: Ես գիտեմ, որ այդ անելու իմ անկարությունը ինձ դնում է, դե նաեւ, երեւի թե, ինչ-որ երանելու, այսպես կոչված, հոգեբույժներին հայտնի, աննախանձելի վիճակի մեջ: Քանզի ի՞նչ կա այս գունավոր մակերեւույթի վրա այն ամենից, ինչը նախկինում չկար: Չգիտեմ, թե դա ինչ բան է, չէ՞ որ ես նախկինում նման բան չեմ տեսել: Սակայն, թվում է, որ ասվածը ոչ մի կապ չունի արվեստի հետ, եթե, իհարկե, հիշողությունն ինձ չի դավաճանում…

ԱՐԹՈՒՐ ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ

30 Հկտ

…Կանայք կարող են կրթված լինել, սակայն բարձր գիտությունների, փիլիսոփայությանև արվեստի որոշ ստեղծագործությունների համար, որ համընդհանուրն են պահանջում, նրանք ստեղծված չեն: Կանայք կարող են ունենալ երևակայություն, ճաշակ, նրբագեղություն, բայց իդեալականը նրանք չունեն: Տղամարդու և կնոջ միջև տարբերությունը նույնն է, ինչ կենդանու և բույսի միջև. կենդանին ավելի շատ համապատասխանում է տղամարդու բնավորությանը, բույսը` ավելի շատ կնոջը, քանի որ նա ավելի շատ է հանդես գալիս որպես հանգիստ բացահայտում, որին որպես սկզբունք տրված է զգացման ավելի անորոշ միասնություն: Եթե կանայք ղեկավարում են կառավարությունը, պետությունը գտնվում է վտանգի մեջ, քանի որ նրանք գործում են ոչ թե համընդհանուրի պահանջների համաձայն, այլ ելնելով պատահական հակվածությունից կամ կարծիքից: Կանայք կրթության են հասնում անհայտ ճանապարհներով, ասես պատկերացման մթնոլորտում, ավելի շատ կյանքից սովորելով, քան գիտելիքներ ձեռք բերելով, մինչդեռ տղամարդը իր դիրքին է հասնում միայն մտքի ձեռքբերումների և տեխնիկական մեծ ջանքերի շնորհիվ:
ՇՈՊԵՆՀԱՈՒԵՐ

ՍԵՐՋՈ ԿՈՌԱՑԻՆԻ

30 Հկտ

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ
Տեսեք, վառվում են ջահերը
Արքայական իմ դահլիճի:
Համեցեք, պարոնայք: Սկսվում է
Վաճառքն իմ գաղափարների:
Համեցեք, խնդրեմ: Թարմ գաղափարներ
Մատչելի գնով: Ես վաճառում եմ,
Քանզի ուզում եմ սրբվել-ազատվել:
Ես ցանկանում եմ ձուլվել արևին,Ե
ս ցանկանում եմ մի կատվի նման
Նրա շողերում կծկվել-մնալ,
Կծկվել-մնալ` դարերի հախուռն
Հոսանքների մեջ: Առաջ, պարոնայք:
Հանգամանքների մի հրաշալի-ճշգրիտ
Զուգորդում: Էլ մի հեռացեք,
Չհրաժարվեք փառքի տիրանալ մի չնչին գնով:
Կարիքի մեջ եք, ես անգիր գիտեմ:
Անցյալ ժամերի հպարտությունից
Հետք չի մնացել: Չեմ վիրավորվի չնչին վճարից:
Եվ, շատ եմ խնդրում, ի սեր աստծո,
Իմ խոսքը լսեք, ոչ թե ձայնըս, որ
Չափից ավելի լացակումած է:
Առաջ, պարոնայք:

ԺՈՐԺ ՍԱՆԴ

30 Հկտ

Նամակ դոկտոր Պեգալովին

Մենք տարբեր ենք, քանի որ ծնվել ենք տարբեր երկինքների տակ, և այլ են ոչ միայն մեր լեզուները, այլև մտքերը, բայց գոնե մեր սրտերը նման են: Իմ հայրենիքի խոնավ օդը ինձ վրա մելամաղձոտ ու քնուշ հետք է թողել, իսկ ի՞նչ կրքեր է քեզ նվիրել քո ջերմաշնորհ արևը, ոսկեգունելով ճակատդ; Ես գիտեմ, թե ինչ է նշանակում սիրել ու տառապել, իսկ դու ինչ ես հասկանում սիրուց: Քո հուր հայացքը, քո խենթ գրկախառնումները, քո հանդուգն ցանկություները հմայում են ինձ, միևնույն ժամանակ վախ ներշնչում: Չեմ կարողանում ոչ հաղթահարել քո կիրքը, ոչ էլ բաժանել: Իմ երկրում այդպես չեն սիրում, քո կողքին ես կարծես անգույն արձան լինեմ, նայում եմ քեզ զարմանքով, ցանկահարույց տագնապով: Չեմ հասկանում` իսկապե՞ս սիրում ես: Եվ երբեք չեմ իմանա: Դու հազիվ ես իմ լեզվով մի քանի բառ արտաբերում: Իսկ ես քո լեզուն չիմանալու պատճառով չեմ կարողանում նման բարդ հարցեր շոշափել: Գուցե չես էլ հասկանա, եթե անգամ հաղորդակցվեմ: Գուցե մեղավոր են այն մարդիկ ու վայրերը, ուր ես եմ մեծացել, որպեսզի հասկանանք իրար; Իմ թույլ էությունը ու քո վառ խառնվածքը ծնում են բոլորովին տարբեր հասկացություններ: Հազար ու մի դառնություն, որ վշտացնում է ինձ, քեզ համար գոյություն չունի, իսկ ինձ հուզում է: Կամ էլ գուցե դու չգիտես ինչ է արցունքը: Ինչ եմ գտնելու քո մեջ` բարեկամի, թե՞ բռնակալի: Կմխիթարե՞ս դու ինձ իմ տառապանքներում, որ տարել եմ մինչ քեզ հանդիպելը: Կիմանա՞ս ինչու եմ տխուր: Դու գիտե՞ս ինչ են կարեկցանքը, համբերությունն ու բարեկամությունը: Գուցե քեզ դաստիարակել են այնպես, որ կինը հոգի չունի: Համոզվա՞ծ ես, որ նրանք հոգի ունեն: Դու քրիստոնյա չես, մահմեդական չես, ոչ քաղաքակիրթ ես, ոչ վայրենի, և ի՞նչ մարդ ես դու: Ի՞նչ է թաքնված այդ ամբարտավան կրծքի տակ, առյուծի հայացքի ներքո, արքայական ճակատի տակ; Այցելու՞մ են քեզ մաքուր, ազնիվ մտքեր, եղբայրական ու վեհ զգացմունքներ: Համբառնու՞մ ես դու երկինք, գոնե երազում, ապավինում ես Աստծոն, երբ քեզ չարություն են անում: Կլինեմ քո բարեկամը, թե ստրուկը: Ցանկանու՞մ ես ինձ, թե՞ սիրում ես: Կարո՞ղ ես լինել վեհանձն, երբ կիրքդ մարի: Արդյոք ճանաչու՞մ ես ինձ, իսկ եթե ոչ` չե՞ս վախենում: Անհասանելի կի՞ն եմ ես, որին ձգտում ու երազում են, թե՞ հասարակ մի կին, որոնցով լեցուն են հարեմները: Քո հայացքը , որն ինձ երկնային ճառագայթ է թվում, արդյո՞ք չի արտացոլում այդպիսի կանանցով բավարարվելու ցակություն:
Քեզ հայտնի՞ են մարդկային ոգու պահանջները: Ես չգիտեմ ոչ քո անցյալը, ոչ բնավորությունը, չգիտեմ ինչ են մտածում մարդիկ քո մասին: Չգիտեմ կարո՞ղ եմ քեզ հարգել: Ես սիրում եմ քեզ, որովհետև ինձ դուր ես գալիս, բայց և հնարավոր է, որ ատեմ: Եթե իմ երկրի մարդ լինեիր, կփորձեի քեզ, և դու ինձ կհասկանայիր: Հնարավոր է այդ դեպքում խաբեիր ինձ ու ես դժբախտ լինեի: Ծայրահեղ դեպքում դու ինձ չես խաբի, դատարկ, կեղծ խոստումներ ու երդումներ չես տա: Կսիրես ինձ այնպես, ինչպես ինքդ գիտես ու կարող ես: Այն, ինչ իզուր փնտրում էի ուրիշների մոտ, մտածում, որ կա քո մեջ: Իմ պերճախոսությամբ կզարդարեմ քո անուրջներն ու լռակյացությունը: Երբ ինձ հետ մեղմ վարվես, կմտածեմ, որ էությունդ տենչում է ինձ: Եվ այդպես, կմնանք այնպես, ինչպես կանք, առանց իրար լեզու սովորելու: Չեմ ուզում իմանալ, թե ինչ ես մտադիր անելու հետագայում և ինչ համարում ունես մարդկանց մեջ: Գոց պահիր ինձնից քո հոգին, որպեսզի ես այն գեղեցկ պատկերացնեմ:

ԹՈՄԱՍ ՄԱԼԹՈՒՍ

30 Հկտ

Մարդը, որ եկել է արդեն զբաղեցված աշխարհ, եթե նրան ծնողները կերակրել չեն կարող, ինչը նա կարող է հիմնավորված ձևով պահանջել, և եթե հասարակությունը նրա աշխատանքի կարիքը չունի, որևէ կերակրման իրավունք չունի. ըստ էության` նա ավելորդ է: Կյանքի մեծ խրախճանքում նրա համար տեղ չկա: Բնությունը հրամայում է նրան հեռանալ և ինքն էլ չի հապաղում ի կատար ածել իր դատավճիռը:… Ես պնդել ու հիմա էլ շարունակում եմ հավատալ, որ եթե երկրի գոյամիջոցները թույլ չեն տալիս բնակչության արագ աճ (իսկ դա կախված չէ ծաղկապատվաստումից), ապա անխուսափելիորեն պետք է տեղի ունենա երկուսից մեկը. կա´մ մահացության աճ մի ինչ-որ այլ պատճառից, կա´մ ծնելիության հարաբերական թվի նվազում: Բայց ես միևնույն ժամանակ ցանկություն եմ արտահայտել, որ տեղի ունենա վերջինը. ուստի այն սկզբունքների հիման վրա, որոնք ես միշտ հռչակել եմ, ինձ պետք է համարել, և դա համապատասխանում է իրականությանը, ծաղկապատվաստման կրքոտ կողմնակից: Չունևորների բարեկեցության բարելավման և նրանց մեջ մահացությունը նվազեցնելու համար անելով ինձնից կախված ամեին ինչ` ես գործում եմ լիովին համապատասխան իմ սկզբունքներին:
Հին ժողովուրդների միջև պատերազմների գլխավոր պատճառներից մեկը տեղի և սննդի պակասն էր. թեև ժամանակակից ժողովուրդների գոյության պայմաններում որոշ փոփոխություններ են կատարվել, այնուամենայնիվ, այդ նույն պատճառը չի դադարել գործել` փոխելով միայն իր լարվածության աստիճանը: Տիրակալների փառասիրությունը չէին բավարարի զենքներն ավերածությունների համար, եթե աղետները չստիպեին հասարակության ստորին դասերին անցնել նրանց դրոշի տակ: Հավաքողները երազում են վատ հունձքի մասին. նրանց ձեռնտու է, որ որքան հնարավոր է շատ ձեռքեր անգործ մնան, այլ խոսքերով` նրանց ձեռնտու է ազգաբնակչության ավելցուկը: Ավելի վաղ ժամանակներում, երբ պատերազմը մարդկանց գլխավոր զբաղմունքն էր, և երբ դրա արդյունքում բնակչության նվազումն անհամեմատ ավելին էր, քան մեր օրերում, օրենսդիրներն ու պետական այրերը, որ միշտ մտահոգ են հարձակման ու պաշտպանության համար միջոցներ որոնելով, իրենց պարտականությունն էին համարում բոլոր հնարներով խրախուսել բնակչության բազմացումը. այդ նպատակով նրանք ջանում էին խայտառակել ամուրիությունն ու անպտղությունը և, հակառակը, պատվել ամուսնությունը: Ժողովրդական հավատալիքները ձևավորվում էին այս կանոնների ազդեցությամբ: Շատ երկրներում բազմածնությունը խոնարհման առարկա էր: Մուհամեդի կրոնը, որ հիմնված է սրով և իր ուղղահավատ հետևորդների նշանակալի թվի ոչնչացման ճանապարհով, նրանց համար որպես կարևորագույն պարտականություն է սահմանել որքան հնարավոր է շատ երեխաներ ծնել իրենց Աստծուն փառաբանելու համար: Նման կանոններն ամուսնությունների հզոր խթան էին հանդիսանում, իսկ դրանց արդյունքում առաջ եկած բնակչության արագ աճը միաժամանակ և´ հետևանքն էր, և´ պատճառը մշտական պատերազմների, որոնցով աչքի էր ընկնում մարդկության այդ ժամանակաշրջանը: Նախորդ պատերազմի արդյունքում ամայացած տեղանքը բնակեցվում էր նոր բնակիչներով, որոնք նախատեսված էին նոր բանակների կազմավորման համար, իսկ արագությունը, որով կատարվում էին հավաքագրումները, պատճառն ու հետևանքն էին նոր ավերածությունների: Այսպիսի նախապաշարմունքների տիրապետության պարագայում դժվար է կանխատեսել պատերազմների վերջը…Հարկավոր է իմ ուսմունքը չհասկանալ այն բանի համար, որ ինձ բնակչության բազմացման թշնամի համարեն: Թշնամիները, որոնց դեմ ես պայքարում եմ, արատն ու աղքատությունն են:
ԹՈՄԱՍ ՄԱԼԹՈՒՍ

ՊԱՐՈՒՅՐ ՍԵՎԱԿ

30 Հկտ

ՀԻՆ ԵՂԱՆԱԿ
(անտիպ)


Գնդակներն են պաղ, աղջիկները` տաք:
— Ես պիտի սատկեմ ո՞ր երկնքի տակ…

Բանտերը` խավար, ծոցը` սպիտակ:
— Ես պիտի սատկեմ ո՞ր երկնքի տակ…

Հանցանք չեն հարցնի, հերիք է պիտակ:
— Ես պիտի սատկեմ ո՞ր երկնքի տակ…

Ապրելն է դժվար, մեռնելը` կատակ:
— Մեկ չէ ուր սատկել, որ երկնքի տակ …

ՀԵՆՐԻ ՖՈՐԴԻ ԴԱՍԵՐԸ

30 Հկտ

Անհաջողությունները սոսկ առիթ են սկսելու նորից և ավելի խելամտորեն:
2. Ընդհանուր օգուտը ավելի բարձր դասիր, հասութաբերությունը պետք է ստացվի օգտակար աշխատանքի հետևանքով, այլ ոչ թե ընկած լինի նրա հիմքում:
3. Բոլոր խելոք մարդիկ այնքան են խելոք ու փորձառու, որ ստույգ գիտեն, թե ինչու չի կարելի անել այս կամ այն բանը նրանք տեսնում են սահմաններն ու խոչընդոտները: Դրա համար էլ ես երբեք աշխատանքի չեմ վերցնում զտարյուն մասնագետի:
4. Ոչ մի բան, որն իսկապես մեզ հետաքրքրում է, դժվար չէ մեզ համար:
5. Ըստ իս, մարդն այս կերպ չի էլ կարող, եթե ոչ մշտապես աշխատելով: Ցերեկը նա պարտավոր է մտածել նրա մասին, իսկ գիշերը այն երազում է տեսնում:
6. 10 ձիաուժ ունեցող շարժիչն ավելի քիչ արդյունք է տալիս, քան քսան ձիաուժանոցը: Նա, ով իր մտավոր գործունեությունը ներդնում է պաշտոնատներում գտնված ժամերի շրջանակներում, դրանով իսկ սահմանափակում է իր ձիաուժերը:
7. Հարկավոր է հիշել և օրենք դարձնել, որ ապրանքի գինը պետք է նվազի արտադրության ծախսերի նվազման հետ կապված, այլ ոչ թե այն պատճառով, որ հասարակությունը դադարել է այն գնելուց` համարելով թանկ: Մյուս կողմից` հարկավոր է հասնել այն բանին, որ գնորդը մշտապես զարմանա, թե ինչպես կարելի է այդպիսի ցածր գնով այդքան բարձրորակ ապրանք տալ:
8. Անվարժ բանվորը նյութն ու գործիքները փնտրելու և տեղ հասցնելու վրա ավելի շատ ժամանակ է ծախսում, քան աշխատանքի, և դրա համար էլ ավելի քիչ վարձատրություն է ստանում, քանի որ մինչև այսօր էլ զբոսանքներն այնքան էլ բարձր չեն վարձատրվում:
9. Ձեռք-ձեռքի տված աշխատելու համար միմյանց սիրելու անհրաժեշտություն չկա: Չափից դուրս մոտ ընկերակցությունը կարող է նույնիսկ չարիք դառնալ, եթե հանգեցնում է այն բանին, որ մեկը ջանում է ծածկել մյուսի սխալները:
10. Ով իրոք աշխատում է, նա տիտղոսների կարիք չի զգում: Նրա աշխատանքը իր համար ինքնին բավարար պատիվ է:
11. Եթե մարդկանց տրվի զարգացման ազատություն և ծառայողական պարտքի գիտակցություն, նրանք իրենց բոլոր ուժերն ու բոլոր ունակությունները կներդնեն նույնիսկ ամենաաննշան խնդրի լուծմանը:
12. Մարդկանց մեծամասնության համար մտածելու անհրաժեշտությունը պատիժ է:
13. Անհնար է համարել մի համակարգ, որը շրջանցի աշխատանքը: Աշխատանքը այն այնկունաքարն է, որի վրա հենվում է աշխարհը:
14. Պահակները վարձատրվում են իրենց ներկայության համար, բանվորները` իրենց աշխատանքի:
15. Երբ շահույթը ճզմվելով քամվում է բանվորներից կամ գնորդներից, դա վկայում է գործի վատ վարման մասին: Շահույթը պետք է ստացվի ավելի բարձրարվեստ կառավարումից: Զգուշացեք ապրանքը վատնելուց, զգուշացեք աշխատավարձն իջեցնելուց և հասարակությունը պլոկելուց: Ավելի շատ ուղեղ ներդրեք ձեր աշխատանքի մեթոդի մեջ, ուղեղ և դարձյալ ուղեղ:
16. Ողորմալը հեշտ է, շատ ավելի դժվար է ողորմությունը ավելորդ դարձնելը: Այն բարեգործական կազմակերպությունը, որն իր առջև նպատակ չի դրել ապագայում դառնալ ավելորդ, նա չի կատարում իր իսկական դերը: Նա ընդամենը ինքն իր համար է ապրուստ հայթայթում:
17. Անձնատուր եղածները շատ ավելի են, քան պարտվածները: Ոչ թե այն պատճառով, որ նրանց չեն բավականացրել գիտելիքները, դրամը, խելքը, զանկությունները, այլ պարզապես չեն հերիքում ուղեղն ու ոսկորները: Հաստատակամության կոպիտ, հասարակ, պարզունակ ուժը կամքի աշխարհի անթագակիր արքան է: Անհաջողությունները տեղի են ունենում հանգստության և անհոգության հետևանքով, իսկ հաջողության համար ստիպված ես վճարել այն ամենով, ինչ դու ունես, և այն ամենով, ինչը դու ինքդ ես:
18. Եթե բնական հարստությունների շահագործումը կատարվում է սոսկ ի շահ օտարերկրյա կապիտալիստների մասնավոր կարողությունների բազմապատկման, ապա դա ոչ թե զարգացում է, այլ կողոպուտ:
1.

ԻԶԱԲԵԼ ԱԼԵՆԴԵ

30 Հկտ

… Դու փոքր-ինչ բացեցիր լուսամուտը, մի կողմ նետեցիր ամառային կոշիկներդ, վեր, դեպի կոնքդ բարձրացրեցիր փեշդ — այն բամբակից էր, եթե ճիշտ եմ հիշում — և արձակեցիր մազերդ դեպի ետ հավաքած ճարմանդը: Դու դողում էիր ու ծիծաղում: Մենք այնքան մոտ էինք, որ կարող էինք տեսնել միմյանց. յուրաքանչյուրս խորասուզված մեր մտքերում, պարուրված մեր ընդհանուր ջերմությամբ ու բուրմունքով: Դու բացեցիր քեզ ինձ համար, դու տրվեցիր ինձ: Ձեռքերս քո թույլ ու դողացող կոնքերին էին. ձեռքերդ անհամբեր: Դու սեղմվեցիր ինձ, դու հայտնաբերեցիր ինձ, դու ճոճեցիր ու գնահատեցիր ինձ, դու գրկեցիր ու անշարժեցրիր ինձ քո ամուր ոտքերով: Դու, շրթերդ շրթերիս, երևի հազար անգամ կրկնեցիր “արի”: Վերջին պահին մենք ապրեցինք բացարձակ մենություն, մեզնից յուրաքանչյուրը կորսված իր պոռթկման անդնդում: Շուտով սակայն մենք վերադարձանք կրակի միջով ու վերգտանք մեզ գրկախառնված, սպիտակ ցանցի տակ, իրար խառնված բարձերի արանքում: Ես ետ տարա մազերդ` տեսնելու աչքերդ: Երբեմն դու նստում էիր իմ կողքին. ոտքերդ ծնոտիդ տակ հավաքած, մետաքսյա վզնոցդ ուսերիդ, նոր-նոր սկսված գիշերային լռության մեջ: Ահա այսպես էի պատկերացնում քեզ. անշարժ ու լուռ:
Դու մտածում ես բառերով. քեզ համար լեզուն մի անվերջանալի կապ է, որով կյանքն այնպիսին է, ինչպես դու ես այն պատմում: Ես խորհում եմ լուսանկարի պատկերների մեջ: Դրանք շրջանակված պատկերներ չեն: Դրանք գծագրված են գրչով ինչպես Վերածննդի կտավի ջերմ գույներով ու մեղմ հնչողությամբ մի փոքր ու հիասքանչ հիշողություն, ինչպես մի տեսարան պատկերված կտորի կամ անհարթ թղթի վրա: Պահը մարգարեական է, դա մեր գոյությունն է, այն, ինչ մինչ այժմ ապրել ենք ու ապրելու ենք, բոլոր պահերը մի պահի մեջ, առանց սկզբի ու վերջի: Անորոշ հեռավորությունից նայում եմ ես այդ նկարին, որը նաև ինձ է ներառում: Ես և’ հանդիսատես եմ, և’ դերակատար: Ես շվաքում եմ` պարուրված կիսաթափանցիկ վարագույրի մշուշով: Գիտեմ որ ես ես եմ, բայց ես նաև դրսից ունկնդրող այդ մարդն եմ: Ես գիտեմ, թե ինչ է զգում այդ խառնված անկողնու միջի մարդը, որտեղ շողքը կամարներ է գցել հատակին ու հիշեցնում է հին ավանդական մի արարողություն, ծես: Ես այնտեղ եմ, քեզ հետ, բայց նաև այստեղ եմ, միայնակ, գիտակցության մի այլ հարթությունում: Նկարում զույգը հանգստանում է սեր ապրելուց հետո. լույսն անդրադառնում է նրանց խոնավ մարմիններից: Մարդու աչքերը փակ են. մի ձեռքն իր կրծքին է, մյուսը կնոջ ազդրին` պարուրված բուռն մտերմությամբ:
Տեսարանը կրկնվող ու անփոփոխ է, ոչինչ չի փոխվում, միշտ նույն խաղաղ ժպիտն է մարդու դեմքին, կնոջ նույն թուլությունը, սավանների նույն խառնաշփոթը, սենյակի նույն մութ անկյունները, կնոջ կրծքի ու այտոսկրերի նույն արտացոլումը մեղմ լույսի տակ և այդքան նրբությամբ ցած սահող նույն մետաքսյա վզնոցն ու մուգ վարսերը:
Ահա այսպես եմ տեսնում քեզ, այսպես եմ տեսնում մեզ ամեն անգամ, երբ մտածում եմ մեր մասին` կարծես հավերժական դրոշմված այդ կտավին, դիմադրելով մարող հիշողությանը: Երկար, շատ երկար պատկերացնում եմ այդ պատկերը, մինչև զգում եմ, որ մտնում եմ այդ լուսանկարի մեջ և դադարում եմ հանդիսատես լինել. դառնում եմ կնոջ կողքին պառկած այդ մարդը: Հետո այլևս ճեղքվում է այդ պատկերի համաչափությունն ու լսում եմ ձայներն ինձ շատ մոտ.
— Մի պատմություն պատմիր ինձ,- ասում եմ ես:
— Ինչի մասին:
— Մի պատմություն, որ երբևէ ոչ ոքի չես պատմել: Հորինիր այդ մեկն ինձ համար:

%d bloggers like this: