Պահոց | 10:59 ե.

Ո՞Վ Է ԹԱՐԳՄԱՆԵԼ «ՔԱՌԱՍՈՒՆՔԸ»

28 Հկտ

1930- ականների գրական գվարդիան, կամ, եթե ավելի կոնկրետացնենք, այդ գվարդիայի հալածյալ հատվածը Ստալինի մահից և վրա հասած «ձնհալից» հետո վերստին արտոնվեց։
Այժմ արդեն կարելի էր ոչ միայն մեծարել գնդակահարված, աքսորված ու հետապնդված գրողներին, այլև նրանց հետ երբևէ ունեցած մտերմությունները, թռուցիկ առնչությունները և դրանց մասին հիշողությունները համարվում էին խիստ կարևոր ու շահեկան։ Գրական թերթերն ու ամսագրերը սկսեցին հեղեղվել այդ կարգի հրապարակումներով։ Տպագրվում էին նորահայտ ստեղծագործություններ, լուսաբանվում էին մինչ այդ անհայտ փաստեր ու հանգամանքներ։ Եվ, ինչպես և պետք էր ենթադրել, ազնիվ ոգևորության, դրական միտումների կողքին հայտնվում էին նաև այնպիսի էջեր, որոնք առիթ էին տալիս լուրջ տարակարծությունների, կասկած էին հարուցում թե դրանց ազնվությունն ու ճշմարտացիությունը և թե հեղինակների իրական նկարագիրն ու նախկին դերակատարությունը։
Պատահում էր նաև այնպես, որ երբեմն այդ կարգի անհաշտություններն ի հայտ էին գալիս այն մարդկանց միջև, որոնք իսկապես համակիրներ ու նվիրված բարեկամներ էին եղել երեկվա «ժողովրդի թշնամիների» և ներկա մեծանուն արվեստագետների համար։ Նման դեպքերում սկիզբ առած բանավեճերը հետզհետե վերածվում էին մրցակցության ու ավարտվում փոխադարձ մեղադրանքներով։ Ավելի հաճախ համանման իրավիճակներ էին ստեղծվում, երբ քննության նյութ էր դառնում Եղիշե Չարենցի անձն ու գրական ժառանգությունը։
Մենք կպատմենք դրանցից միայն մեկի մասին, որտեղ վիճաբանության առանցքը Չարենցի թարգմանած մի բանաստեղծությունն է։ Խոսքը Սերգեյ Եսենինի հանրահայտ «Քառասունքի» մասին է։
1925 թ. դեկտեմբերին Սերգեյ Եսենինի ողբերգական մահը ցնցեց Չարենցին։ Վաղամեռիկ բանաստեղծի հիշատակի առթիվ Չարենցը հունվարի 13-ին պետական թատրոնում կազմակերպում է գրական երեկո՝ ինքն էլ գնահատանքի ու ցավակցության խոսք ասելով նրա մասին։ Իսկ մի քանի օր անց իր խմբագրած «Նորք» հանդեսի առաջին համարի էջերում տպագրում է առաջին անգամ հայերեն թարգմանված «Քառասունքը»։ Հետագայում Չարենցի ժողովածուներում և գրքերում այս գործն ընդգրկվել է առանց վերապահությունների՝ չհարուցելով որևէ կասկած կամ հեղինակային անհամաձայնություն։
Սակայն ամեն ինչ իրականում այնքան էլ անխոցելի չէր, որքան կարող էր թվալ։ Նախ և առաջ պետք է նկատել, որ դեռ «Նորքում» տպագրելու պահին թարգմանչի անվան փոխարեն գրված է եղել «X. X.» երկիմաստ ստորագրությունը։ Այդ թերասացությունը մասամբ պարզաբանվեց, երբ 1964 թվին լույս տեսավ Չարենցի երկեր ժողովածուի 3-րդ հատորը։ Թարգմանված գործերի թվում «Քառասունքը» նույնպես կար, իսկ ծանոթագրության մեջ ասված էր, որ «Չարենցի գրական և անձնական բարեկամ Մկրտիչ Արմենի վկայությամբ, թարգմանությունը կատարել են Չարենցը և ինքը Եսենինի ինքնասպանությունից (1925 դեկտ. 28) անմիջապես հետո»1։ Ստացվում էր, որ « X. X.» նշումը վերաբերել էր Չարենցին և Արմենին։
Նմանօրինակ համագործակցությունը գրական աշխարհում եզակի չէ, իսկ տվյալ դեպքի համար՝ միանգամայն հնարավոր։ Եվ եղածը կարելի էր հենց այդպես էլ ընկալել, եթե չլինեին մի շարք «բայց»-եր, որոնք խճճում, իսկ երբեմն էլ նույնիսկ ուղղակի երկրորդական են դարձնում Չարենցի հեղինակային մասնակցությունը։ Ի՞նչն է դրա պատճառը, որտեղի՞ց էին սնվում համանման պնդումները և որքանո՞վ են դրանք հավաստի։
Այն, որ «Քառասունքի» թարգմանությունը կատարվել էր համահեղինակի մասնակցությամբ, շրջանառվում էր դեռ շատ վաղուց։ Միայն թե խոսքը ոչ թե Մկրտիչ Արմենի, այլ Չարենցի կնոջ՝ Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի մասին էր։ Իր ժամանակին դա եղել է չափազանց տարածված կարծիք։ Պատահական չէ, որ նույնիսկ բանաստեղծ Հրաչյա Հովհաննիսյանը «Ոսկե ամպ» հուշերի գրքում, պատմելով Երևանի հին գերեզմանատան մասին, այսպիսի տողեր է գրել.
«…Մլեր։ Այստեղ կա հասարակ, գորշ տուֆից մի տապանաքար, մենավոր մի շիրիմ, ուր հանգչում է երիտասարդ բանաստեղծների համար լեգենդ դարձած Արփենիկ Չարենցը, որը ժամանակին, ինչպես ասում են, թարգմանել է Եսենինի «Քառասունքից» մի հատված…»2: Ստացվեց, որ մի կողմից՝ Մ. Արմենի պնդումն է, մյուս կողմից՝ Չարենցի կնոջ մասնակցության պարագան, ինչն ինքնին որոշակի հակասության հիմք է ստեղծում։
Բայց պարզվում է, որ «թեկնածուների» ցանկը դեռ այսքանով չի սահմանափակվում։ Եվ հաջորդ հավակնորդի ներկայացրած փաստարկումներն էլ այնքան լուրջ են, որ դրանք նույնիսկ իր ժամանակին առիթ են տվել… երեքամյա գժտության։ Խոսքն այս դեպքում մեկ այլ գրողի՝ Գուրգեն Մահարու մասին է։
1950-ականների կեսերին մայրաքաղաքի գրական շրջանակներում զանազան ենթադրություններ էին արվում այն մասին, թե ի՞նչ պատճառով կարող էին գժտվել հին ու մտերիմ երկու ընկերներ՝ Մահարին և Արմենը։ Կռահումներից որևէ մեկն այդպես էլ իր հիմնավորումը չէր գտնում, մինչև որ մի օր՝ ավելի կոնկրետ՝ 1959-ի սկզբներին նրանք վերջապես չհաշտվեցին։ Այդ օրերից պահպանվել են երկու գրողների փոխանակած նամակները, որոնք ոչ միայն մասամբ պարզաբանում են անհաշտության դրդապատճառը, այլև Չարենցին առնչվող բավականին հետաքրքիր փաստեր են արձանագրում։ Հաշվի առնելով, որ ստորև ներկայացվող նամակներն առ այսօր անտիպ են՝ մենք կմեջբերենք մի քանի ընդարձակ հատվածներ՝ խնդրին առավել հստակություն հաղորդելու նկատառումով։
1959 թ. մարտի 23-ին Գ. Մահարին նամակ է հղում Մ. Արմենին։ Դիմելով իր գրչընկերոջը երրորդ դեմքով՝ Մահարին այդ ընդարձակ նամակում մասնավորապես ասում է. «…Տարիներ առաջ Չարենցի հետ միասին թարգմանեցինք Եսենինի «Քառասունքը»։ Երեք տարի առաջ նա ( Մկրտիչ Արմենը- Հ. Չ.) ինձ հավատացնում էր, որ «Քառասունքը» թարգմանել են ինքն ու Չարենցը, իսկ ես միայն հանդիսատես եմ եղել։ Պարզ է, որ նա շփոթում է իրերի դրությունը և այսօրվա իր ռուսերենի տիրապետումը շփոթում է այն ժամանակների հետ, երբ նա ռուսերեն այնքան գիտեր, որքան ես հիմա ուկրաիներեն, իսկ ես այն ժամանակ մի քիչ ավելի գիտեի այդ լեզուն։ Այս հանգամանքը նա մոռացել է, բայց չի մոռացել մի ուրիշ բան,- այն, որ ես այն ժամանակ ռուսերեն բռնահանգեր էի սարքում ծիծաղելու համար, և այդ նրա մտքում մնացել է որպես իմ ռուսաց լեզվի հնարավորությունների չափանիշը։ Այն ժամանակ էր, երբ ես Տերյանին «թարգմանել» էի ռուսերենի՝ դիտավորյալ կերպով խեղաթյուրելով Տերյանն ու ռուսերենը, և որն անսպառ ծիծաղի տեղիք էր տալիս, և Չարենցի «հու-հու-հու»-ն մինչև հիմա ականջներիս մեջ է։ Երևի չի մոռացել նա,-
Չկան օրերն ահարկու,
Չկա ժամ և ժամանակ-ը
ես «սարքել» էի-
Нету дни страшные,
Нет и час и часавой.
Ավելի հետաքրքիր դեպք.- Ստ. Մանուկյանի, Նորենցի հետ նկարվեցինք՝ Չարենցի գլխին չանչ բռնած։ Ինձ Արմենը պատմեց այդ բանը, իսկ ես նրան ասացի, որ ինքը չի եղել նկարվողը, ես եմ եղել։ Արմենն անկեղծորեն բողոքեց և ինձ հավատացրեց, որ նա է եղել այդ նկարում։ Կարո՞ղ ես երևակայել նրա դեմքի արտահայտությունը, երբ ես ցույց տվի լուսանկարը…»3։

Ավելի քան 30-ամյա վաղեմություն ունեցող միջադեպի առթիվ երկու գրողների անհամաձայնությունը նոր թափ է հավաքում, երբ երկու օր անց՝ մարտի 25-ին Մկրտիչ Արմենը Մոսկվայից մի ընդարձակ պատասխան նամակ է հղում Գուրգեն Մահարուն։ Հիմնական խնդրին հավելելով նաև այլևայլ դրվագների շուրջ ծագած մեծ ու փոքր տարակարծությունները՝ Արմենը գրում է. «… Սիրելի Գուրգեն։ Երբ ես «Սովետական գրականության» մեջ կարդացի քո հուշերը Չարենցի մասին և տեսա, թե ինչպես դու այնտեղ մի շարք երկրորդական փաստեր խառնել ես իրար անճանաչելիության աստիճան, հավատացնում եմ քեզ, ես մտքովս էլ չանցկացրի, թե դու այդ արել ես դիտմամբ։ Օրինակ, դու բոլորովին ճիշտ չես հիշում Չարենցի հետ իմ ծանոթանալու հանգամանքները։ Բայց այնքան անմեղ բան է դա և այնքան ընդունելի վարիանտ է քո բերածը, այնքան նույնատիպ՝ իրականի հետ, որ կասկածել քեզ ինչ-որ հետին մտադրությունների մեջ՝ պարզապես կլիներ անազնվություն…»4։ Այնուհետև, ընդունելով հանդերձ, որ մարդկային հիշողությունը կարող է սխալական լինել, Արմենը բոլոր դեպքերում չի ցանկանում հաշտվել Մահարու նամակում հիշատակված երկու օրինակների հետ. «…Այդ երկու դեպքումն էլ գործը եղել է այլ կերպ,- գրում է նա։- Եվ եթե մեզանից որևէ մեկը մոռացել է իրականությունը, ապա դա ոչ թե ես եմ եղել, այլ «մյուսը»։ Ընդ որում, ես զգալի չափով ձեռնպահ եմ մնում դրան միտում վերագրելու համար։
Սերգեյ Եսենինի «Քառասունքի» թարգմանության մասին, հավատացնում եմ քեզ, դրա տպագրությունից ի վեր, ես ոչ միայն չէի խոսել ոչ մեկի հետ, այլև ոչ մի անգամ չէի էլ մտաբերել։ Առաջին դեպքը դա հիշելու և դրա մասին խոսելու, եղավ քո ներկայությամբ, մի քանի տարի առաջ։ Ես ասացի, որ դա թարգմանել ենք ես ու Չարենցը։ Մի քանի օր հետո, իմ և քո մասնավոր խոսակցության ժամանակ դու ինձ, բավականին նեղացած, ասացիր, որ դա թարգմանել ենք մենք երեքով և ես իզուր եմ քեզ դուրս հանում հաշվից։
Սիրելի Գուրգեն։ Եթե ես իմանայի, որ դա որևէ նշանակություն ունի քեզ համար, և ես դիպել եմ քո հեղինակությանը՝ որպես թարգմանչի, հավատացնում եմ քեզ, որ ես էն գլխից կհայտարարեի, որ դա թարգմանել են երեք հոգի.- դու, Չարենցը և Ակսելը։ Այժմ, երբ դու նամակիդ մեջ, ինձ համար միանգամայն անսպասելի կերպով, նորից մեջ ես քաշել այդ հարցը՝ տալով դրան հարկ եղածից խիստ ավելի մեծ տեղ, ես առավել ևս կուզենայի ապացուցել, որ այդ թվին ես ոչ միայն չեմ թարգմանել «Քառասունքը» Չարենցի հետ, այլև գաղափար էլ չեմ ունեցել այդ բանաստեղծության նույնիսկ բնագրի մասին, էլ չխոսած հեղինակի՝ Եսենինի մասին։ Ահա այդքան անկարևոր է ինձ համար այդ դափնին, սիրելի Գուրգեն։ Բայց քանի որ այդ թարգմանության չարաբաստիկ հարցն ինձ համար անսպասելի կերպով նշանակություն է ստանում իմ և քո փոխհարաբերությունների համար,- մեր ազնվության, լավագույն դեպքում՝ հիշողության ուժեղության կամ թուլության համար, ես ստիպված եմ անդրադառնալ դրան։
Սերգեյ Եսենինի «Քառասունքը», սիրելի Գուրգեն, իհարկե, թարգմանել են միայն ես և Չարենցը և ուրիշ ոչ ոք մեզ հետ։ Դու, ինչպես երկուսս էլ հիշում ենք, մեզ մոտ նստած, ծիծաղելի բռնահանգեր էիր սարքում, և երեքովս ծիծաղում էինք։ Ճիշտ այդպես էլ, երբ դրանից ոչ շատ ժամանակ անց ես ու Չարենցը որոշեցինք թարգմանել Ուայլդի «Ռիդինգյան բանտի բալլադը», դու քո մասնակցությունը մեր նախնական աշխատանքին բերեցիր նրանով, որ սարքեցիր մի շատ սրամիտ ու ծիծաղելի «թարգմանություն» Ուայլդի երկու տողի.
Հարգեց, հարգեց,
Դարձավ զարկեց…
Ես և Չարենցը սկսեցինք վարիանտավորել դա.
Ում որ հարգեց՝
Էնոր զարկեց…

Որին հարգեց՝
Էնոր զարկեց…

Ընչի՞ հարգեց,
Ընչի՞ զարկեց…
Եվ այլն։
Եթե, սիրելի Գուրգեն, թարգմանիչների քանակի հարցը ջնջվել է քո հիշողության միջից (իհարկե, առանց միտումի), ապա գոնե աչքի անցկացրու նորից «Նորքը»։ Թարգմանության տակ Չարենցը գրել է.- թարգմ. Իքս, իքս։ Ճիշտ հաշվով՝ երկու իքս և ոչ թե երեք։ Դրանից մեկը նա է, մյուսը՝ ես։
Այն փաստը, որ այդ բանաստեղծությունը թարգմանել ենք երկուսով, հայտնի դարձավ դեռ այն ժամանակ մեր համարյա բոլոր գրողներին։ Երբ մի երեք տարի սրանից առաջ ես նրանցից մեկին հարցրի, թե ով է թարգմանել, նա անսխալ կերպով տվեց երկուսիս անունը։ Երբ ես անվանեցի նաև քեզ, նա ծիծաղեց և ասաց, որ՝ «դե լավ, լավ, վերջին թվով մեջտեղ մի քաշիր նաև ընկերոջդ»… Որպեսզի չկարծես, թե սա «ինսցենիրովկա» է, հնարովի բան (ով գիտե, թե ինչերի մեջ դու կարող ես կասկածել ինձ), ես Երևանում կարող եմ ասել քեզ նրա անունը և կամ երկուսով կարող ենք հարցնել նրան, ինչպես և ուրիշներին։
Կարող է հարց ծագել, Գուրգեն, թե ինչու՞ համար դու, լինելով Չարենցի մի այլ մտերիմը, նույն օրը և նույն ժամին գտնվելով նույն տեղում, լինելով բանաստեղծ, միայն քո զավեշտական «մասնակցությունն» էիր ցույց տալիս քո սիրած Եսենինի թարգմանության գործին։ Պատճառը, սիրելի ընկեր, այն էր, որ ռուսերենի քո գիտելիքները քեզ հնարավորություն չէին տալիս ավելին անելու։ Եվ եթե դու, ինչպես գրում ես նամակումդ, թարգմանել էիր Տերյանի մի երկտողը՝ «խեղաթյուրելով Տերյանին ու ռուսերենը», ապա դու այդ արել էիր ոչ թե «դիտումնավոր» կերպով, ինչպես գրում ես,. այլ որովհետև կարող էիր միայն այդքանը։ Ախր ինչու՞ համար ես դա համարում հեղինակային հարց, սիրելիս…»։

Այնուհետև Մկրտիչ Արմենը սկսում է մանրամասնորեն թվարկել, թե այն տարիներին ինքն ուրիշ ինչ գործեր է թարգմանել և որտեղ են դրանք տպագրվել։ Սակայն դեռևս կար չպարզաբանված ևս մի դրվագ, և նամակագիրն անմիջապես անցում է կատարում այդ խնդրին. «… Իմ հիշողության միտումնավոր թուլության քո մեջբերած երկրորդ փաստն այն է, որ դու, Նորենցն ու Ս. Մանուկյանը նկարվել եք Չարենցի հետ, իսկ ինձ թվում էր, թե ոչ թե Նորենցը, այլ ես եմ նկարվել ձեզ հետ՝ Չարենցի գլխին «գրող» չափելիս։
Առավել ևս այդ դեպքը, սիրելի Գուրգեն, չունի ինձ համար և ոչ մի նշանակություն, ուստի և առնվազն տարօրինակ է այստեղ ևս փնտրել ինչ-որ միտում։ Դու շատ լավ գիտես, որ ես չեմ սիրում լուսանկարվել մեծամեծ մարդկանց հետ, թեև նկարվողներին բոլորին չեմ մեղադրում։ Դա իմ անձնական «խասյաթից» դուրս է և ուրիշ ոչինչ։ Հույս ունեմ, չես կասկածի, որ ցանկության դեպքում ես էլ կարող էի շատ անգամներ նկարվել Չարենցի, Իսահակյանի, Հովհաննես Աբելյանի, Ակսելի, Ռոմանոսի և ուրիշ շատերի հետ։ Հետևաբար և դու պարզապես բարոյական իրավունք չունես միտում գտնելու այն ամենում, որ ուզում եմ ասել քեզ այդ կապակցությամբ։
Այո, Գուրգեն, իմ հիշողության մեջ այնպես էր մնացել, որ ես եմ նկարվել քեզ հետ ու Ստեփանի՝ Չարենցին «գրող» չափելիս։ Եվ, երևակայիր, նույնիսկ հիմա, այն բանից հետո, երբ ես մի քանի տարի առաջ տեսա նկարը Նորենցով և ոչ թե ինձանով, ես դարձյալ շարունակում եմ շատ լավ հիշել, որ ես եմ նկարվել։ Կամ դա իրոք եղել է իրականում, մենք պատմել ենք Նորենցին, և դուք բոլորդ նրա հետ միասին նորից եք նկարվել, կամ դա հիշողության այնպիսի մի տարօրինակ խաղ է, որը ոչ մի սովորական բացատրություն չունի։ Ես ավելի շատ կարող եմ հավատալ իմ առաջին, միանգամայն անհավանական վարիանտին, որ եղել է երկու լուսանկար, քան որ ես չեմ նկարվել։ Ես հիշում եմ այդ օրվա և այդ դեպքի ամեն մի մանրամասնություն։ Տարօրինակ բան է դա, առեղծված, և ոչ թե հիշողության սովորական սխալմունք։
Բայց ամենազարմանալին ու անբացատրելին, սիրելի Գուրգեն, այն է, որ ոչ միայն ես, այլև դու էիր հիշում այնպես, թե իբր ես եմ եղել ձեզ հետ նկարվողը։ Դու այդ մասին ոչ միայն լռում ես քո նամակում, այլև, ընդհակառակը, աշխատում ես ցույց տալ, թե իբր միշտ էլ հիշել ես հակառակը։ Այ, այստեղ արդեն, դու իսկապես որ մոռացել ես։ Նորենցը կարող է հաստատել իմ ասածը։ Երբ նա նկարը ցույց տվեց մեզ (ի միջի այլոց, այստեղ ևս դու սխալվում ես՝ գրելով, թե իբր դու ես ցույց տվել ինձ), դու այնքան համոզված էիր, որ ես եմ ձեզ հետ, որ նույնիսկ նայելով որոշակիորեն և աներկբայորեն Նորենցի կերպարանքին՝ նկարի վրա, պնդում էիր, թե այդ ես եմ….»։

Չարենցյան հիշողություններով չհրապուրվելով և վերադառնալով «Քառասունքի» թարգմանության խնդրին, անհրաժեշտ ենք համարում ուշադրություն դարձնել այն փաստի վրա, որ Արմենի նամակում հիշատակվում է ևս մի «թարգմանչի» անուն՝ Ակսել Բակունց։ Ճիշտ է, նամակագիրը որևէ կերպ չի ակնարկում վերջինիս մասնակցության չափաբաժինը, սակայն «հավակնորդների» թիվը ավելանում է ևս մեկով։ Ինչ վերաբերում է Օսկար Ուայլդի «Ռիդինգյան բանտի բալլադի», թարգմանությանը, որտեղ Մ. Արմենը կրկին հավակնում է համահեղինակի դերը ստանձնել, ապա պետք է ասել, որ այդ պնդումը հավատ չի ներշնչում։ Բանն այն է, որ ըստ առանձին վկայությունների, նշված բալլադի տողացի թարգմանությունը կատարել է Խաչիկ Դաշտենցը, 1933-ին, իսկ արդեն չափածոյի վերածել է Չարենցը5։
Ի՞նչ է ստացվում։ Եղիշե Չարենցի նման խոշոր բանաստեղծը, որ հրաշալի տիրապետում էր ռուսերենին ու բանաստեղծական արվեստին, հինգ մատի պես գիտեր ռուսական գրականությունը, հանկարծ որոշել էր Եսենինի մի բանաստեղծություն թարգմանելու համար օգնության կանչել մի քանի հոգու, ընդ որում, մարդկանց, որոնց լեզվի իմացությունը իրենց իսկ կասկածն էր հարուցում, ովքեր Եսենինի անունն առաջին անգամ Չարենցից էին լսել (այս մասին նույնիսկ Մահարին է խոստովանում իր հուշերում), իսկ գրողական տաղանդով անկասկած զիջում էին Չարենցին։ Ուրեմն ո՞րն էր կոլեկտիվ աշխատանքի իմաստը և որտե՞ղ է պետք որոնել ճշմարտությունը։ Կամ ինչու՞ նման բանավեճ ծայր էր առնում ոչ թե Չարենցի կենդանության օրոք, այլ միայն նրա մահից հետո։
Եղիշե Չարենցի ստեղծագործական լաբորատորիային քիչ թե շատ ծանոթ, նրա լեզվի և ոճի առանձնահատկություններն ընկալած յուրաքանչյուր մասնագետ հեշտությամբ կարող է վկայել, որ «Քառասունքի» թարգմանությունը մեկ ձեռագրի կնիքն է կրում և այդ ձեռագիրը պատկանում է Չարենցին։ Ինչ վերաբերում է հետին ամսաթվով ի հայտ եկած համահեղինակներին, ապա պետք է նկատել, որ սա, ցավոք, առաջին դեպքը չէր։ Հիշենք թեկուզ հանրահայտ պատմությունը՝ կապված «Պեպո» կինոնկարի երգի բառերի հետ, երբ մի օր հանկարծ պարզվեց, որ մեծ ժողովրդականություն վայելող այդ ստեղծագործության խոսքերի հեղինակը եղել է ոչ թե Չարենցը, այլ… դերասան Դավիթ Մայլյանը։

1. Ե. Չարենց, Երկեր ժողովածու, հատոր 3, Երևան, 1964 թ., էջ 365։
2. Հրաչյա Հովհաննիսյան, «Ոսկե ամպ», Սովետական գրականոթյուն, թիվ 12, 1979 թ.
3. ՀԱԱ, ֆոնդ 972, ցուցակ 1, գործ 108։
4. ՀԱԱ, ֆոնդ 972, ցուցակ 1, գործ 87։
5. «Հուշեր եղիշե Չարենցի մասին», Երևան, 1986 թ., էջ 297-298։

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԼԵՈ

28 Հկտ

.. Ամեն ինչ մնաց հինը: Մենք ունեինք լավ խմբապետներ, բայց չունեինք քաղաքական առաջնորդներ: Եվ այդ խմբապետները մարդիկ էին, որոնց համար մեծագույն պատվանունը սուլթանական «փաշա» անունն էր. դրա°նք պիտի լինեին նաեւ քաղաքական առաջնորդներն ու պաշտպանեին հայ ժողովրդի շահերն այնպիսի միջավայրում, ուր խոսքը մաուզերին կամ մոսենուն չէր պատկանում, այլ քաղաքականապես կրթված, հասարակագիտական լուրջ պատրաստությամբ ամուր եւ ուժեղ մտքին: Այսպես էր մեր աղքատությունը: Նոր միայն զգացվում էր, թե որքան մեր կյանքը տասնյակ տարիների ընթացքում խեղաթյուրել եւ անդամալուծել է հայդուկային աշխարհավարությունը: Մեր լավագույն երիտասարդությունը թուրքական բանտերի եւ կախաղանների կերակուր էր դառնում, եւ մեր միտքը գնալով գոսանում էր, շաբլոնական միանմանության էր ստրկանում` գրեթե ոչինչ տեղ չթողնելով ինքնուրույն աշխատանքի, պրպտումների, որոնումների համար: Սասունի, Վասպուրականի լեռները հայ ֆիդայիների դիրք դառնալով` կուլտուրական աշխատանոցներ, մտքի մարզարաններ չէին դառնում իհարկե, այլ ավելի նեղացնում էին մտավոր հորիզոնը` ամեն շահ եւ մտածմունք կենտրոնացնելով հրացանի բլթակի վրա: Եվ ահա, երբ եկան նոր օրեր` նոր եւ մեծ պահանջներով լեցուն, դարձյալ նույն լեռներից իջած, բլթակի շահերով ապրող մարդիկ եկան մեզ առաջնորդելու նոր պայմանների մեջ: Հասկանալի է, որ մենք պիտի թույլ լինեինք, պիտի պարտվեինք, եւ ոչ մեկ ուրիշը…

ԼԵԳԵՆԴ

28 Հկտ

Ուժասպառ ճամփորդը քարշ էր գալիս ծովափով։ Հետ նայելով՝ նա ավազի վրա տեսնում էր իր ոտնահետքերի միայնակ հետագիծը։ Գիտակցությունը կորցնելով՝ ճամփորդը հանկարծ տեսավ ոտնահետքերի ևս մի շարան։ Նա բարձրացրեց աչքերը և իր կողքին տեսավ Աստծուն։ «Մի՛ հուսահատվիր։ Ես քեզ երբեք չեմ լքի։ Քո գոյության ամեն մի ակնթարթ, նույնիսկ ամենածանր պահերին ես միշտ կողքիդ կլինեմ»։
Կյանքն արագ անցավ։ Ալեհեր ու տանջահար ճամփորդն էլի թափառում էր Կյանքի Օվկիանոսի ափով։ Վերջին անգամ հետադարձ հայացք գցելով իր տարիներին՝ նա տեսավ, որ երբեմն ոտնահետքերի երկու շավիղներն ընդհատվում են, և միայնակ ձգվում է միայն մի ոտնահետքը. միայնակություն կյանքի ամենադժվարին պահերին։ Այնժամ ճամփորդը գոռաց Աստծո վրա. «Աստվա՜ծ իմ, դու ստախո՛ս ես։ Դու լքե՛լ ես ինձ։ Նայի՛ր իմ կյանքի ամենավտանգավոր օրերին. այնտեղ միայն ի՛մ ոտնահետքերն են»։ «Սիրելի՛ս,- հանգիստ պատասխանեց Աստված,- Դու սխալվում ես. Դրանք ոչ թե քո ոտնահետքերն են, այլ իմ, որովհետև կյանքիդ ամենադժվարին պահերին ես քեզ ձեռքերիս վրա եմ տարել»։

Հերթական եռակողմի դասերը

28 Հկտ

Երեկ Աստրախանում Երևանի ժամանակով ժամը 16:00-ին մեկնարկած Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի նախագահների եռակողմ հանդիպումը, համաձայն տարածված լրատվության, եղել է բավականին գործնական ու ընդգրկուն: Հատկանշական է, որ բանակցությունները նախաձեռնող ռուսական կողմն այս անգամ իբրև ԼՂ հակամարտության կարգավորման հիմք առաջարկել է քննարկումերը ծավալել 2008-ին Մայնդորֆում ընդունված հռչակագրի դրույթների շուրջ, ինչպես նաև մեծ ուշադրություն է հատկացրել առանձնապես հայ-ադրբեջանական շփման գոտում առկա լարվածությունը թուլացնելու քայլերի ձեռնարկմանը: Այս մոտեցման մեջ հարկ է նկատել միջնորդների խիստ բացասական վերաբերմունքը հրադադարի ռեժիմի խախտման դեպքերի և ընդհանրապես ռազմաշունչ հռետորաբանության հանդեպ: Իհարկե, դեռ վաղ է խոսել փոխվստահության մթնոլորտի բարձրացման և նմանատիպ տրամադրությունների մասին, սակայն նվազագույնը, որ կարելի է ձեռք բերել պարտավորվածության տեսքով, դա սահմանային միջադեպերի ու կրակահերթերի երկուստեք բացառումն է:
Նախագահների հանդիպումից հետո բանակցությունները շարունակվել են արտգործնախարարների մասնակցությամբ, իսկ այնուհետև Ռուսաստանի նախագահ Դ. Մեդվեդևը մանրամասներ է հաղորդել լրագրողներին կայացած քննարկումների արդյունքների մասին: Այժմ դժվար է միանշանակ ասել` Մեդվեդևն է չափից ավելի լավատես, թե՞ իսկապես նման տեսակետ արտահայտելու համար հիմքեր կային, սակայն նրա կարծիքով Հայաստանն ու Ադրբեջանը կարող են հանգել ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման սկզբունքների համաձայնեցված լուծման մինչև դեկտեմբերի սկզբին Աստանայում կայանալիք ԵԱՀԿ գագաթաժողովը: Էլ ավելի առաջ գնալով` Մեդվեդևը նաև հավելել է, թե կողմերը հակված են համաձայնության գալ կարգավորման սկզբունքները շուրջ, որոնք հետագայում պետք է դրվեն խաղաղ պայմանագրի հիմքում:
Որպես հանդիպման օրվա մյուս արգասիք տեղեկացվել է այն մասին, որ երեք երկրների ղեկավարները բանակցությունների արդյունքում ընդունել են համատեղ հայտարարություն: Այդ հայտարարության ամբողջական տեքստն անմիջապես տեղադրվեց Ռուսաստանի նախագահի կայքէջում: Խոսքն այս անգամ էլ վստահության ամրապնդմանն ուղղված միջոցառումների մասին էր, սակայն գրավոր` հատուկ հռչակագրի տեսքով: Այդ փաստաթուղթը ենթադրում է ռազմագերիների փոխանակություն և զոհվածների մարմինների վերադարձ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների ու Կարմի խաչի միջազգային կոմիտեի աջակցությամբ: Ըստ էության ստացվեց այնպես, որ ամիսներ շարունակ շահարկված հարցը այս անգամ ևս վերածվեց քաղաքական խաղաթղթի և Աստրախանում ներկայացվեց որպես բարի կամքի դրսևորում` իբրև խթան ու արդյունք Մեդվեդևի նախաձեռնությանը:
Աստրախանի եռակողմը որևէ գնով բեկումնային կամ կանխորոշիչ համարել չի կարելի: Սակայն հարկ չկա թերագնահատել դրա նշանակությունն այն աստիճան, որպեսզի աննկատ մնա հիմնականը` եթե կողմերը բանակցում են, ուրեմն դեռ խաղաղ հանգուցալուծման ակնկալիքի ողջ պաշարը լիովին սպառված չէ:
Գալով արձագանքներին, առաջին հերթին ուշադրություն դարձնենք պաշտոնական Ստեփանակերտի փոքր-ինչ թերահավատ վերաբերմունքի վրա: Այստեղ կարծում են, որ աղավաղված բանակցային ձևաչափը՝ առանց ԼՂՀ ներկայացուցիչների, արցախյան կարգավորման գործընթացում առաջընթացի բացակայության հիմնական պատճառներից է: Սակայն այս դժգոհությունը դեռ ամբողջը չէ: Ղարաբաղի իշխանությունների գնահատմամբ, տեղաշարժի ճանապարհին հաջորդ խոչընդոտը հնացած մեթոդներն ու մեթոդոլոգիան են, որ օգտագործվում են 1992 թվից ի վեր, և միայն հակամարտող բոլոր կողմերի համար հավասար պայմանների ստեղծման դեպքում միջազգային հաստատությունները կկարողանան իրացնել իրենց վերապահված դերը:
Ռուսաստանի միջնորդական ջանքերի գործադրումն այս անգամ էլ անմասն չմնաց քննադատությունից: Շատերն են շարունակում մնալ այն համոզմանը, որ Մոսկվան փաստացի ճնշում է գործադրում կողմերի վրա, իսկ այս ներկա դեպքում ճնշման նպատակն է ամեն գնով հասնել նրան, որպեսզի դեկտեմբերի 1-2-ին Աստանայի գագաթաժողովում նախագահների մակարդակով որևէ փաստաթուղթ ստորագրվի:
Իրականության մեջ հազիվ թե Ռուսաստանն այնքան միամիտ գտնվի, որպեսզի չնկատի իր պահանջի ու ներքին դիմադրության նշանակալի տարբերությունը: Արտաքին ճնշումները արդյունավետություն կարող են ձեռք բերել միայն այն ժամանակ, երբ կա ընդառաջ գնալու կամք ու նախադրյալ: Իսկ Ղարաբաղի խնդրի պարագայում իրավիճակն այս պահին այնքան լարված է, որ իմաստ էլ չկա նման հույս փայփայել: Եղածին հավելենք նաև այն, որ հաշված օրեր հետո Ադրբեջանում խորհրդարանական ընտրություններն են, իսկ դրա նախաշեմին ու հետընտրական փուլում Բաքուն հազիվ թե կտրուկ գործողություններ կատարելու պատրստակամություն հայտնի:
Դեռ նոր են ավարտվել Աստրախանի բանակցությունները, բայց արդեն շշուկներ են պտտվում այն մասին, թե իբր առաջիկայում միանգամայն հնարավոր է Հայաստանի ու Ադրբեջանի նախագահների նոր հանդիպումը Լիսաբոնում կայանալիք ՆԱՏՕ-ի գագաթաժողովում: Սա էլ համարենք Մոսկվայի նկատմամբ Արևմուտքի ռևանշի հերթական փորձը:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԶՎԱՐՃԱԼԻ ԼԵԳԵՆԴ

28 Հկտ

Մի օր Եվան գալիս է Աստծո մոտ և ասում.
— Աստվա’ծ, դու տվել ես ինձ ամեն ինչ` այս հրաշալի այգին, գետերը, լճերը, սքանչելի ու զարմանահրաշ կենդանիները, նույնիսկ խնձորի ծառն ու օձը: Բայց ես ինձ դժբախտ եմ զգում այս հսկա այգում:
— Ինչու՞,- հարցրեց Աստված:
— Որովհետև ես միայնակ եմ, և, բացի այդ, ինձ ահավոր հոգնեցրել են խնձորները:
— Լա’վ, այդ դեպքում ես քեզ համար կստեղծեմ տղամարդուն:
— Իսկ ի՞նչ է տղամարդը,- զարմացավ Եվան:
— Դա կլինի մի փչացած անձնավորություն` բազմաթիվ վատ սովորություններով: Նա կլինի խաբեբա և փառասեր, բայց կլինի քեզնից ուժեղ և արագ: Նա կսիրի որսալ և սպանել: Կհետաքրքրվի այնպիսի մանկական խաղերով, ինչպիսիք կռիվներն են և գնդակով խաղերը: Բայց, միևնույն ժամանակ, նա շատ խելացի չի լինի, այնպես որ նրան անհրաժեշտ կլինեն քո խորհուրդները: Եվ ես նրան կստեղծեմ այնպես, որ նա բավարարի քո բոլոր պահանջմունքները…
— Հրաշալի է հնչում,- բացականչեց Եվան,- բայց ինչ-որ ծուղակ կա:
— Դե… ,-ասաց Աստված,- դու նրան կստանաս միայն մի պայմանով:
— Եվ ո՞րն է դա:
— Ես արդեն ասացի, որ նա հպարտ և եսասեր կլինի… Այնպես որ դու պիտի թույլ տաս նրան հավատալ, որ ես նրան առաջինն եմ ստեղծել… Դա կլինի մի փոքրիկ գաղտնիք մեր` կանանց միջև…

ԴԵՐԵՆԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

28 Հկտ

Թե մարտում ընկնեմ, տխուր մի՛ մնա,
Անսեր մի՛ մնա, սիրի դու մեկին․
Թող ջահել սիրտդ սիրով արբենա,
Ափսոս է վարդը թոշնի գարունքին։

Ես հող կդառնամ դաշտում սիզավետ,
Կդառնամ ծաղիկ, անուշ կբուրեմ,
Դու եկ ինձ այցի նոր սիրածիդ հետ,
Քաղիր ինձ, որ քո ձեռքդ համբուրեմ։

Համբույրով վերջին կարոտս առնեմ,
Իսկ դու իմ անուշ բույրով արբենաս,
Ու քո ձեռքի մեջ թող ես թառամեմ,
Ա՛խ, կուզեմ դու միշտ անթառամ մնաս:

ԽՐԱՏԱՆԻ

28 Հկտ

~ Որդյա՛կ, աստված գինին ստեղծեց ուրախության համար, բայց որոշ տեղեր ավելի լավ է թույն ըմպել, քան գինի, որովհետև լինում է ժամանակ, որ գինին փառավորում Է ադամորդուն, իսկ երբեմն ծաղրելի ու ամոթալի Է դարձնում։
~ Որդյա՛կ, լավ է կռվել զինավառ մարդու հետ, քան անզգամ, լեզվանի և ջղային կնոջ։
~ Որդյա՛կ, լեռները սառնության շտեմարան են, իսկ նենգավորի սիրտը չարիքի բնակատեղի Է:
~ Որդյա՛կ, նենգավորի լեզուն արագագիր դպրի գրչի նման խաղաղությունից է խոսում, բայց սիրտը չարիք է նյութում։
~ Որդյա՛կ, դատարկաբան և հարբեցող մարդը իր սուտ խոսքով մարդկանց մեջ հաճախ հարգանք Է նվաճում, բայց ինչ ասում Է, չի կատարվում։ Նա նման է փչած տկի` իրեն ցույց Է տալիս իբրև լիքը, իսկ երբ արձակում են կապը, նրանից ուրախություն չեն ստանում, նա ծաղրելի և այպանելի Է լինում:
~ Որդյա՛կ, մարտի ժամանակ ընկերակցիր քաջասիրտ և զորավոր մարդուն, որովհետև երբ հաղթում է թշնամուն, դու նրա հետ կգովվես ու կփառաբանվես թագավորների առաջ, իսկ եթե ընկնես թշնամու ձեռքով, նա իր քաջությամբ քեզ կպաշտպանե։
~ Որդյա՛կ, անմիտ մարդը պատերազմից առաջ պարծենում, գովում Է ինքնիրեն և իր բազկի զորությունը, իսկ պատերազմի ժամանակ արժանանում Է ընկերների պարսավանքին։
~ Որդյա՛կ, երբ կհարբես, փակիր բերանդ և մի շատախոսիր, որովհետև քեզ զսպել չես կարող։ Ինչպես երկիրը բույսերի մայրն Է, նույնպես և հարբեցողությունը ամեն տեսակ չարիքների մայրն Է։
~ Որդյա՛կ, եթե տեղյակ ես իմաստությանը և չես կատարում` անմիտ ես։
~ Որդյա՛կ, առանց կարդալու և մտածելու օր չանցկացնես, որովհետև իմաստությունը փայլեցնում և ավելացնում Է հանճարը։
~ Որդյա՛կ, տգետի հետ ամենևին մի խոսիր, որ անխելքը քեզ չծաղրի։
~ Որդյա՛կ, ով խելքին փչածը ասում Է, մի խոսիր նրա հետ։
~ Որդյա՛կ, երբ քեզ տեսնում են թագավորների աչքում փառավոր ու սիրված, որքան Էլ շատ են թշնամիներդ, բոլորը իբրև սիրելիի քեզ մտերմություն են անում։
~ Որդյա՛կ, խոզամիտ մարդը սիրելի չի ունենում երբեք, որովհետև սիրում Է ինչքը և ոչ սիրելիին։
~ Որդյա՛կ, քո ընկերոջը չխոստանաս այն, որ չես կարող տալ, որպեսզի բարեկամությունը ատելության չվերածվի։
~ Որդյա՛կ, զվարթ և առատամիտ մարդը սիրելի է աստծուն և մարդկանց՝ պայծառացնում Է իր կյանքը իր զվարթությամբ։
~ Որդյա՛կ, եթե աշխարհի և մարդկանց իշխող ես, անձդ պահպանիր զեխությունից, որովհետև պարտավոր ես հոգալ երկրավորների և երկնավորների մասին։
~ Որդյա՛կ, ոչ թե գիտենալն Է իմաստություն, այլ ստեղծելն ու կատարելը։

ՌԻՉԱՐԴ ԲԱԽ

28 Հկտ

… Ես Քեզ օղակ եմ նվիրում. կրի՛ր այն: Նա փայլփլում է առանձնահատուկ լույսով, և ոչ ոք չի կարող ո՛չ խլել Քեզնից, ո՛չ ոչնչացնել: Դու աշխարհում միակը կլինես, որ կտեսնես այն, ինչպես միայն ես էի տեսնում, քանի դեռ իմն էր:
Այդ օղակը Քեզ նոր ունակություններով կօժտի: Կրելով այն՝ դու կարող ես երկնքում ճախրող ցանկացած թռչնի թևերով թռչել: Կարող ես ոսկե աչքերով տեսնել նրանց, դիպչել քամուն, որը թափանցում է նրանց թավշյա փետուրների մեջ: Քո առջև կբացվի բարձր թռիչքի հրճվանքը, աշխարհի և նրա հոգսերի վրայով ճախրելու ուրախությունը: Դու կարող ես մնալ երկնքում, որքան ցանկանաս` կարճելով գիշերը, դիմավորելով այգաբացը, և երբ զգաս, որ եկել է ժամանակը, կվերադառնաս:
Քո հարցերը պատասխան կստանան, իսկ բոլոր տագնապներդ կցրվեն:
Ինչպես այն ամենը, ինչին ձեռքով հնարավոր չէ դիպչել, և որը հնարավոր չէ աչքով տեսնել, այնպես էլ քո շնորհը կաճի այն չափով, ինչ չափով օգտագործես: Սկզբում կարող ես թռչել միայն այն ժամանակ, երբ տեսնես թռչուններին, որոնց հետ թռչելու ես: Բայց հետո, երբ հմտանաս, կսովորես ճախրել թռչունների հետ, որոնց չես տեսնում, և ի վերջո կհասկանաս, որ քեզ պետք չեն ո՛չ օղակ, ո՛չ թռչուն, որպեսզի թռչես մենակ` ինքդ քեզ հետ, ամպերի խաղաղությունից էլ վեր: Եվ երբ այդ օրը գա, դու պարտավոր կլինես այդ շնորհը փոխանցել նրան, ով կարող է հմտորեն օգտագործել, ով կարող է գիտակցել, որ կարևոր է միայն այն, ինչ ճշմարտությունից և ուրախությունից է ստեղծված, ոչ թե մետաղից ու ապակուց:
…Ես չեմ կարող գալ Քեզ մոտ, որովհետև արդեն այստեղ եմ: Դու փոքր չես, որովհետև Դու արդեն մեծացել ես, Դու, ինչպես մենք բոլորս, կյանքից կյանք ես անցնում` ուրախանալով, որ ապրում ես: Դու ծննդյան օր չունես, որովհետև միշտ եղել ես. երբեք չես ծնվել և երբեք չես մեռնի: Դու նրանց երեխան չես, ում հայր ու մայր ես անվանում:
Արկածներով լի այս պայծառ ճամփորդության ժամանակ, որի նպատակն է իրերի էությանը հասու լինելը, Դու նրանց կյանքի ուղեկիցն ես: Ընկերոջ յուրաքանչյուր նվեր երջանկության մաղթանք է, այդ թվում՝ և այս օղակը: Հավերժության վրայով ազատ և ուրախ ճախրի՛ր ծնունդներից այն կողմ, և մի մեծ տոնի ընթացքում, որը երբեք վերջ չունի, մենք կարող ենք հանդիպել երբ ցանկանանք՝ և՛ հիմա, և՛ միշտ:

ԴԱՈ ԴԵ ՑԶԻՆ

28 Հկտ

1 Երբ որ Երկնքի տակ պարզվեց, որ գեղեցիկը գեղեցիկն է,
2 Հենց նույն պահին ի հայտ եկավ տգեղությունը,
3 Երբ որ բոլորն հասկացան, որ բարի է բարին,
4 Հենց այդ նույն պահին հայտնվեց և չարիքը:
5 Քանզի լինելն ու չլինելն են իրար արարում:
6 Բարդը և պարզը ստեղծում են իրար:
7 Երկարն ու կարճը հասնում են իրար:
8 Բարձրն ու ցածրը ձգվում են իրար:
9 Ձայներն ու հնչյունները ներդաշնակվում են մեկը մյուսի հետ,
10 «Մինչը» և «հետոն» հաջորդում են իրար:
11 Այդ իսկ պատճառով իմաստունը գործում է անգործությամբ և սովորեցնում է լռությամբ:
12 Դրանից են ծագում բազում արարչագործությունները,
13 Իսկ նա դրանք չի ղեկավարում:
14 Նա ծնում է դրանք և դրանց չի տիրում,
15 գործում է` չակնկալելով հատուցում,
16 կատարելության հասնելով` չի համարում դա հաջողություն,
17 որպեսզի երբեք չձգտի հաջողության,
18 ինչը երբեք էլ նրան չի լքում:

ԴՈՐԻՍ ԼԵՍՍԻՆԳ

28 Հկտ


Մենք լեզուների, բանաստեղծությունների, պատմությունների ժառանգության կրողն ենք: Հավերժ անսպառ ժառանգություն: Այն միշտ գոյություն է ունենալու: Մենք տիրապետում ենք հեքիաթների և պատմությունների, որ մեզ են փոխանցել հեքիաթասացները, նրանց անունները լավ գիտենք, չնայած կան նաև անհայտները: Հեքիաթասացներն անվերջ հետ են գնում, դեպի բացատը, որտեղ հսկա խարույկ է վառվում, և ծեր շամանները երգում-պարում են, քանի որ պատմությունների մեր ժառանգությունը սկիզբ է առնում կրակից, մոգությունից, հոգեկանից: Այսօր էլ նույնն է: Հարցրեք ժամանակակից հեքիաթասացներին, նրանք կխոստովանեն, որ կան պահեր, երբ մերձենում են կրակին, այն է, ինչն անվանում ենք ներշնչանք և վերադառնում ենք դեպի մեր տեսակի սկիզբը, դեպի կրակը, սառույցը, հզոր քամիները, որ ձև են տվել մեզ և մեր աշխարհին:
Հեքիաթասացը խոր նստած է բոլորիս մեջ: Հեքիաթաստեղծը մշտապես մեզ հետ է: Ենթադրենք, թե մեր աշխարհը խոցում են պատերազմները, սարսափները, այն, ինչը բոլորս հեշտությամբ կարող ենք պատկերացնել: Ենթադրենք, որ ջրհեղեղը սրբել-տարել է մեր քաղաքները, ծովերը բարձրացել են… Բայց հեքիաթասացն այնտեղ կլինի, քանզի մեր երևակայությունն է, որ ստեղծում, պահպանում, կերտում է մեզ` լավ, թե վատ արարքների համար: Դրանք բոլորը մեր պատմություններն են, հեքիաթասացը կվերակերտի մեզ, երբ վնասված, վիրավոր, նույնիսկ ոչնչացված կլինենք: Հեքիաթասացը, երազ արարողը, առասպել կերտողն է մեր փյունիկը, այն, ինչ ենք մեր լավագույն վիճակում, երբ առավել ստեղծագործ ենք:

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱԼՅԱՎԻՆ

28 Հկտ

… Oգտակար լռությունը ոգու հիացքի նշանն է՝ առ այն «լիառատ կյանքը», որի մասին վկայում են միստիկները: Պայծառատես հոգուն աշխարհը ներկայանում է որպես «հայտնությունների եւ հրաշքների» գանձարան, եւ Աստծո այդ հարստությունն անհամատեղելի է մտքի առարկայականությանը: Հետևաբար, փորձով սահմանավորը մտածողությամբ չի որսվում, սակայն նշում է մեր ընկալման, կամ, ավելի ճիշտ, մեր հոգեւոր զգայնության շեմը: Այդ ամենահաս սահմանայնությունը մաքուր, անառարկայական տարբերությունն է, անվերջորեն փոքր անցքը գոյության մեջ, որ ոչ մեկին է նույնական, բացարձակապես եզակի է եւ հատկություններից զուրկ: Այդ անհամրելի ուղուց, որպես փոխակերպման անդորրավետություն՝ աշխարհ է ներհոսում լռությունը: Մենք պարզապես չգիտենք, թե ինչպես ենք մենք փոխվում: Այստեղից հետևություն` նախ եւ մտածելի բաներից զատ գոյություն ունեն անվերջորեն բազմապիսի, անըմբռնելի նրբին բաներ, որոնք լոկ որակական են (և այդու չօբյեկտիվացվող), որոնք որակ ունեն եզակիության յուրահատկությամբ: Հիմքերի հետ համընկնող հետևությունը կապված է Դելյոզի «բազմաքանակության գոյաբանության» հետ: Վերջինս «Իմաստի տրամաբանությունը» երկում խոսում է իրականության մասին` ոչ այնքան որպես էության դրսեւորման, որքան «ինքդ քեզանից դուրս գալու մասին», եւ որքան «ներսում կամ էության տակի» մասին: Եվ, ի դեպ, «ներսի էության» օրինակով դուրս է գալիս ինչ-որ հրատապ մի բան, ահա այն հանելուկային «այլ սկիզբը», նույնքան անհնարին, որքան եւ՝ անխուսափելի: Հրատապի բնույթը Դելյոզը փոխառում է Դունս Սքոթի haecceity եզրից, եւ այդ բառն ուղղակիորեն հղում է արեւելյան ավանդույթներին, նրանց նոր գոյության գաղափարով (տատհագաթհա, ցզիժան): Արեւելյան Դաոն (մեջբերում եմ ձեւակերպումներ «Դաո-Դե ցզինից») ինչ-որ «սահմանային փոքրն է», «անորոշ-նրբինը», «քաոտիկ-անորոշը», «բազմաց բազմաքանակությունը», «իրերի մանրագույն սերմերը»:
Ըստ էության, հենց այդ է իմ գլխավոր թեզիսը` գոյություն ունի իրականության մինչ անհատական գիտակցությունը, որը հասանելի է հոգևոր ընկալմանը, բայց ոչ մտահայեցությանը, որն իրենից արմատապես «այլ» բան է ներկայացնում, ամեն ակնթարթ նորոգվող` սիմվոլիկ աշխարհների անհամար բազմությունը, որն ավելի շուտ է անհետանում, քան կհասցնի ձեւ առնել: Գոյություն ունի անարտահայտելի իրականություն, որն օգտակար է մեզ համար, ինչպես օգտակար են մեզ համար մեր կյանքը կամ մեր մարմնի օրգանները, ընդ որում, նույնքան օգտակար, որքան եւ անհասանելի կիրառման համար: Նրան կարելի է միայն թույլ տալ լինել եւ կենալ իր ազատության մեջ՝ ամեն ինչին պարգևելով ինքնագոյափոխման տարածությունը:
Այդ անշարժ շրջապտույտում հանվում է նույնիսկ վիրտուալի ակտուալ գոյության տարբերությունը: Նրանում ամեն ինչ իրականության չափ ֆանտաստիկ է ու ֆանտաստիկ իրական, ամեն ինչ գոյում է իր բացակայությամբ, ամեն ինչ խոսում է այլ լեզվով:

%d bloggers like this: