Պահոց | 11:37 ե.

«37 ԹԻՎՆ ՍԿՍՎԵԼ Է 37 ԹՎԻՑ ԴԵՌ ՇԱՏ ԱՌԱՋ…»։

23 Հկտ

1920-ական թվակաների գրական կյանքի բուռն իրադարձությունների մասին բազում հրապարակումների և ուսումնասիրությունների առկայությունը խոսուն վկայությունն է այն բանի, որ ժամանակահատվածն ինքը հայ գրականության նոր փուլի ինքնադրսևորման ու կայացման առումով չափազանց կարևոր և բեկումնային էր։ Գրական նոր հոսանքների, ուղղությունների, կողմնորոշումների աննախընթաց հոսքն իր դրոշմն էր թողնում գեղագիտական ըմբռնումների ու հարաբերությունների վրա՝ բացահայտելով ոչ միայն շարժման միտումները, այլև ստեղծագործական անհատականություններին, նրանց մարդկային նկարագրերը։
Երբ հրապարակ իջան գրական այնպիսի ազդեցիկ խմբավորումներ, ինչպիսիք էին Հայաստանի պրոլետարական գրողների ասոցիացիան, «Նոյեմբեր» միությունը, Աշխատավորական գրողների (կամ, այսպես կոչված «ուղեկիցների») միությունը, հակոտնյա թևերի դիմադարձումներն ըստ էության դարձան անխուսափելի երևույթ։ Ակնկալվում էր, թե նման բազմազանությունը պիտի խթան հանդիսանար առողջ մրցակցության ու նոր խոսքի որոնումների համար։ Սակայն իրականության մեջ պայքարը բանավեճերից ու տարաբևեռ կարծիքների արտահայտումից վերաճեց բացահայտ բախման՝ իր պարսավելի ու ծանր դրսևորումներով։ Եվ անհանդուրժողականությունը հետզհետե դարձավ այդ պայքարի շարժիչ ուժը։
Հենց այս անողոք ներհակության դաշտում էր, որ առանձնապես գծագրվեց Նաիրի Զարյան- Եղիշե Չարենց անձնային հակադրությունը, ինչն իրավամբ հավակնում է դիտվել նոր ժամանակների հայ գրականության ամենադրամատիկ էջերից մեկը։ Դրամատիկ ոչ միայն իր անհաշտ էությամբ, այլև հանգուցալուծումներով և հետևանքներով։ Իսկ հետագա իրադարձությունները միայն նպաստեցին դրա խորացմանն ու սաստկացմանը։
Ինչպես հայտնի է, 1926 թ. սեպտեմբերի 5-ին Ե. Չարենցը կրակեց օր. Մ. Այվազյանի վրա և արդյունքում հայտնվեց Երևանի ուղղիչ տանը։ Այս ցավալի պատահարը մի հրաշալի առիթ դարձավ նրա հակառակորդների և առանձնապես Ն. Զարյանի համար՝ ի շահ իրենց օգտագործելու բարենպաստ պահը և ի ցույց դնելու կուտակված ողջ մաղձն ու չարախնդությունը։ Նույն տարվա դեկտեմբերի 21-ին ՀՊԳԱ-ի և «Նոյեմբերի» միացյալ կոնֆերանսում ստեղծվեց Հայաստանի պրոլետարական գրողների միությունը: Սակայն դա հարկադիր և ձևական միավորում էր։ Փաստացիորեն գրապայքարը թևակոխում էր որակապես նոր փուլ, մի շրջան, երբ կիրառելի էին բոլոր զենքերը, իսկ անազնիվ միջոցներն արդարացված էին կասկածելի նպատակներով։ Օգտվելով Չարենցի բացակայությունից և «Նոյեմբերի» դիրքերի թուլացումից, Ասոցիացյան անցավ բացահայտ վարկաբեկման գործելաոճի՝ փորձելով ոչ թե ստեղծագործական, այլ ջարդարարական մեթոդների գործադրմամբ շահել առաջնության իրավունքը։
Ասվածը հավաստող վկայությունների ընդարձակ շարքին ավելացնենք ևս մի քանի հավելյալ ապացույցներ, ներկայացնենք այդ օրերին վերաբերող նորահայտ փաստեր ու վավերագրեր։
Մոսկվայի Գորկու անվան համաշխարհային գրականության ինստիտուտի արխիվում (Музей института литературы имени А М Горкого АН РФ, фонд 40 опись 1) պահպանվել են 1926 թ. նոյեմբերին կայացած Պրոլետգրողների համամիութենական ասոցիացյիայի (ՎԱՊՊ-ի) կոնֆ‎երանսում հնչած ելույթների սղագրությունները։ Այդ էջերից քաղված մի քանի հատվածներ չափազանց բնորոշիչ են թե ընդհանրապես ժամանակի տամադրությունների և թե մասնավորապես Ն. Զարյանի գործելաոճն իր ողջ փայլով ընկալելու համար։
Այսպես, նոյեմբերի 27-ի նիստում կոնֆերանսի պատվիրակ, «На литературном посту» ամսագրի խմբագիր, ՎԱՊՊ-ի հիմնադիրներից Լեոպալդ Ավերբախն իր ելույթում ասում է.
« ԱՎԵՐԲԱԽ — Այժմ հետևյալ հարցը. դա ազգային հարցն է։ Այստեղ ես դժբախտաբար պետք է ինձ թույլ տամ մի փոքր վիճաբանել հայ ընկերոջ հետ։ Ես ազգային հարցի մասնագետ չեմ։ Ես նրա հետ ծանոթ եմ միայն նամակներից և մենք զեկուցում ենք լսել ՎԱՊՊ-ի քարտուղարությունում։ Բայց երբ այստեղ խոսում են Չարենցի «Երկիր Նաիրի» վեպի մասին, ապա ասում են, որ Լեբեդինսկին գլորվում է դեպի վորոնսկիականությունը, քանի որ նա լավ է արտահայտվել այդ երկի՝ «Երկիր Նաիրիի» մասին։ Դա այդպես թողնել չի կարելի։ Ընկերներ, Չարենցի կերպարը մեզ հայտնի է։ Նրա վեպը փառահեղ է։ Ընկեր Լեբեդինսկին և ընկեր Կիրշոնը Կովկաս մեկնելու ճանապարհին կարդացել են «Երկիր Նաիրին» և տեղ հասնելուն պես նրա մասին հոդվածներ են զետեղել լրագրերում…
ԶԱՐՅԱՆ (տեղից)- Կենտկոմը Չարենցին բանտ է նետել։
ԱՎԵՐԲԱԽ — Դա ի՞նչ գռեհիկ օբիվատելշինա է: Ախր դա զայրացուցիչ է, դա հրեատյացությունից էլ վատ է։ Չարենցը խուլիգանություն է արել, և նրան նստացրել են երկու ամսով։ Բայց դա ոչ մի կապ չունի նրա գրական գործունեության հետ… Ընկեր Զարյան, դուք ձախ սխալներ եք թույլ տվել Հայաստանում։ Չարենցն ամենատաղանդավոր տղան է ձեզ մոտ՝ Հայաստանում, և ձեր ձախությունը մեծ չափով նրանից է, որ ձեզ մոտ քիչ կան Չարենցի պես տաղանդավոր մարդիկ…»։

Սակայն միջադեպն այսքանով չի սպառվում։ Հաջորդ օրվա երեկոյան նիստի ժամանակ Զարյանը ձայն է խնդրում ու բեմ է բարձրանում։ Դահլիճի ներողամտությունը հայցելով, որ վատ է տիրապետում ռուսերենին, նա սկսում է իր ելույթը մի փոքր հեռվից և հետզհետե մոտենալով բուն ասելիքին, ի վերջո պարպում է ներսում կուտակված ամբողջ զայրույթը.
« ԶԱՐՅԱՆ — Ի՞նչն է Հասաստանում պրոլետարական գրականության պայքարի էությունը։ Չէ՞ որ հայաստանյան գրականությունը՝ դա նույն չարենցիզմն է, որի մասին ասում է ընկեր Կիրշոնը։ Եվ ճիշտ է նաև, որ պրոլետգրականությունը զանգվածների վրա մեծ ազդեցություն չունի։ Իսկ ինչու՞ չունի մեծ ազդեցություն զանգվածների վրա։ Որովհետև այն երկար ժամանակ գտնվել է Չարենցի ազդեցության տակ։ Եվ որպեսզի պրոլետարական գրականությունը Հայաստանում զարգանա, անհրաժեշտ է առաջին հերթին պայքարել Չարենցի ազդեցության դեմ։ Հայաստանյան իրականության մեջ Չարենցը նույն Մայակովսկին է՝ գումարած Եսենինը։
(Հայտնի դրամատուրգ Վլադիմիր Կիրշոնը տեղից ձայն է տալիս).
ԿԻՐՇՈՆ — Ահա թե ինչպես։
ԶԱՐՅԱՆ — Այո, ընկեր Կիրշոն… Մենք պայքարում ենք խուլիգանության, անհատապաշտության դեմ, իսկ Չարենցը մեծ անհատապաշտ է։ Եվ հենց ձեզ, ընկեր Կիրշոն, Օրջոնիկիձեն Գավկոմում ասաց. «Չարենցը մեծ անհատապաշտ է»։
ԿԻՐՇՈՆ — Օրջոնիկիձեն մեզ ասաց. «Աջակցեք Չարենցին…»։

Այսպես կոչված «չարենցիզմի» դեմ Զարյանի և նրա համակիրների պայքարի էությունն ու նպատակները արտահայտող մեկ այլ վավերագիր էլ պահպանվել է Հայաստանի ազգային արխիվի պահոցներում։ Դա մի ընդարձակ նամակ է, որը Նաիրի Զարյանը 1927 թ. ամռանը հասցեագրել է ռուս գրականագետ, ՌԱՊՊ քարտուղարության ներկայացուցիչ Անդրեյ Սելիվանովսկուն (1900-1938 թթ.)։ Առաջին հերթին նամակն ունի պատմական, ճանաչողական նշանակություն։ Իրավիճակային նկարագրությունները, ուժերի հարաբերակցության, առկա տրամադրությունների ընդհանուր ուրվագծերը թույլ են տալիս որոշակի պատկերացում կազմել այդ ժամանակահատվածի հայաստանյան գրական միջավայրի մասին։ Եվ այս ամենով հանդերձ, վերստին նախապատվելի դիրքեր են մղվում այն անթաքույց մտադրությունները, ինչի համար գրվել է նամակը։
Ուշագրավ է, որ շատ տարիներ անց, բոլորովին պատահաբար ծանոթանալով այս նամակի բովանդակությանը, նախկին աքսորական գրող Մկրտիչ Արմենը շտապել է այդ մասին տեղեկացնել մյուս աքսորական գրողին՝ Գուրգեն Մահարուն. «…Անսպասելի կերպով լույս աշխարհ եկան մի քանի հետաքրքիր անտիպ փաստաթղթեր, այդ թվում Նաիրու մի դանոսը մեր մասին դեռևս 1927 թվին։ Եթե չլիներ տարեթիվը, ոճից կարելի էր եզրակացնել, որ դա գրված է 37 թվին։ Ահա, սիրելի Գուրգեն, մի նոր ապացույց, որ 37 թիվն սկսվել է 37 թվից դեռ շատ առաջ…»։
Թե որքանով էր իրավացի Արմենը, դատեք ինքներդ։ Ստորև ներկայացնում ենք այդ նամակն ամբողջությամբ:

«Հարգելի ընկեր Սելիվանովսկի,
Ստացա ձեր թիվ 1543 նամակը՝ հասցեագրված իմ անունով։ Ձեզ հետաքրքրող հարցերի մասին պաշտոնական տեղեկանք տալ անհնար է, քանի որ չկան ֆ‎ինանսական միջոցներ մեր արձանագրությունները ռուսերեն թարգմանելու համար։ Բացի այդ, ազատ ռուսերենին տիրապետող ընկերները գտնվում են արձակուրդում տարբեր վայրերում։ Կրկին անձամբ եմ գրում։
Ձեր առաջին հարցին՝ ինչու է արգելակվել մեր ամսագրի լույսընծայումը, պատասխանում եմ հետևյալը։ Մինչև Հայաստանի երկու գրական խմբերի՝ Ասոցիացիայի ու «Նոյեմբերի» միավորման կոն‎ֆերանսը, Հայաստանի Կենտկոմը մեզ հնարավորություն չտվեց հրատարակել ամսագիրը՝ առաջ քաշելով այն փաստարկը, թե երկու խմբերի պայքարի պայմաններում աննպատակահարմար է և այլն։ Իսկ այժմ սկզբունքորեն լուծված է ամսագրի հարցը, սակայն դեռևս հաստատված չէ նախահաշիվը։ Մենք ամսագրի մասին ձեզ գրել ենք անցած օրը և սպասում ենք պատասխանի։
Երկրորդ հարցի մասին։ Հանրապետական մասշտաբով մեր աշխատանքը թույլ է, քանի որ այդ բանի համար չկան նյութական հնարավորություններ։ Չկան միջոցներ ասոցիացիայի տեղական կազմակերպություններին նամակներ ու շրջաբերականներ առաքելու համար։ Աշխատանքն ընթանում է միայն Էրիվանում, որտեղ ձմռանը մենք մի շարք ելույթներ ունեցանք։ Այսպես, ընկ. Վանանդեցին երեք դասախոսություն կարդաց «Հայաստանյան գրականության մեջ ազգային շարժումների մասին» հարցի շուրջ, երկու դասախոսություն՝ Ակսել Բակունցի (հայ կոմունիստ, ուղեկցող-գրող) և Նաիրի Զարյանի ստեղծագործությունների մասին։ Ընկ. Գյուլիքեխվյանը կարդաց մի դասախոսություն արվեստի մի քանի հիմնական հարցերի մասին (ընկերը ՀԿԿ անդամ է և Հայպետհամալսարանի պրոռեկտորը)։ Ընկ. Ն. Դաբաղյանը բանավեճի ժամանակ մի դասախոսություն կարդաց ուղեկցող-գրող Ս. Զորյանի մի պատմվածքի մասին, և այլն։
Մենք կամակերպել ենք մի շարք գրական երեկոներ բանվորական ակումբներում։ Գեղարվեստական ստեղծագործություններ ունեն ընկ. ընկ. Ալազանը, Արաքսը, Գ. Սարյանը, Ն. Զարյանը և այլոք։
Երրորդ հարցին։ Ազգային փոքրամասնությունների գրողներ Հայաստանում համարյա գոյություն չունեն, բացի երկու մուսուլման ընկերներից, որոնցից մեկը գրում է հայերենով։ Մեր կողմից կազմակերպվեց պատանի գրողների թուրքական խումբը, որը լուծարվեց, քանի որ մենք չկարողացանք ցուցաբերել անհրաժեշտ կառավարում։ Հույս կա, որ աշնանը հնարավոր կլինի վերակազմավորել թուրքական խումբը անհրաժեշտ նյութական և տեխնիկական միջոցների խնայման դեպքում։
Չորրորդ հարցին։ Քանի որ վերագրանցման աշխատանքները դեռ չեն ավարտվել, հնարավոր չէ ձեզ պատասխան տալ Ասոցիացիայի ներկա կազմի մասին։ Մոտավորապես այսպես է. անդամների ընդհանուր թիվը,- հաշվելով նաև գավառները,- 85 է, որից մոտ 25 տոկոսը բանվորներ, 50 տոկոսը՝ գյուղացիներ և 25 տոկոսը՝ ծառայողներ։
Ասոցիացիան «Նոյեմբեր» խմբի հետ միավորելուց հետո մենք մտածում էինք, որ համերաշխ կաշխատենք։ Նոր վարչությունը ընտրվեց կուսակցական սկզբունքով, սակայն «Նոյեմբերի» մի քանի անդամներ շարունակեցին իրենց անկումային տրամադրությունները գրականության մեջ և իրենց պարտվողական աշխատանքը միությունում։ Դա մեզ խանգարեց արդյունավետ աշխատել։ Այսպես, Մկրտիչ Արմենը գրեց մի շարք պոռնոգրաֆ‎իական ստեղծագործություններ, նույնիսկ մեծ պոեմ՝ ոչ անհայտ Բարկովի պոեմի նմանությամբ։ Գուրգեն Մահարին գրեց մի ամբողջ շարք անկումային բանաստեղծություններ, որոնց մի մասը,- կազմակերպության կարգապահությանը հակառակ,- տպագրեց, իսկ մնացած մասի ձեռագրերը անլեգալ ճանապարհով տարածում է երիտասարդության շրջանում։ Այդ բանաստեղծություններից մեկը՝ Մարքսին ու Լենինին անվարկող և սոցիալիզմի կառուցման հանդեպ թունալի պեսիմիզմ արտահայտող, տպագրվել է արտասահմանյան Դաշնակցական (հակահեղափոխական) «Դրոշակ» թերթում՝ Մահարի ստորագրությամբ։ Հեղինակը որևէ կերպ չընդվզեց դրա դեմ։ Այդ նույն Մահարին սրանից մեկ շաբաթ առաջ անլեգալ կերպով գրել է մեկ այլ բանաստեղծություն՝ «Մայրամուտ» վերնագրով, որը հրապարակվեց մեր վարչության ‎ ֆրակցիայում, որին մասնակցում էին Կենտկոմի անդամ ընկ. Գյուլիքեխլվյանը և մամուլի բաժնի վարիչ ընկ. Լ. Արիսյանը։ Ֆրակցիայի նիստը միաձայն որոշեց, որ Մահարին արդեն հասել է մինչև բացահայտ հակահեղափոխական գաղափարախոսության և նրան վռնդեց պրոլետարական գրողների կազմակերպությունից։ Գուրգեն Մահարու եղբայրը՝ ընկ. Խորեն Ռադիոն, որը նույնպես մեր միության անդամ է, ոչ միայն թաքցրել էր իր եղբոր հակահեղափոխական տրամադրությունները, այլ նույնիսկ Էրիվանի կազմակերպության ընդհանուր ժողովում ուղղակի պաշտպանեց նրան։ Օրերս ընկ. ընկ. Խորեն Ռադիոն և Մկրտիչ Արմենը միանալով Գուրգեն Մահարու հետ՝ «Մարտակոչ» թերթում տպագրեցին հայտարարություն այն մասին, որ իրենք դուրս են գալիս Պրոլետգրողների ասոցիացիայից։ Չնայած այն բանին, որ ՀԿԿ մամուլի բաժինը մեզ խոստացավ թույլ չտալ այդ դեկլարացիայի հրապարակումը, այնուամենայնիվ, դեկլարացիան լույս տեսավ։ Այդ նույն ընկերները մի շարք բանավեճերում (հրապարակային) հանդես եկան ընդդեմ մեր միության գլխավոր գծի՝ միության ղեկավար ընկերներ ընկ. Վանանդեցուն, Ալազանին և մյուսներին վարկաբեկելու մտադրությամբ, և այդպիսով խանգարել են մեր աշխատանքներին։
Չնայած այս բոլոր դժվարություններին, մենք կարող էինք արդյունավետ աշխատել, եթե լինեին ֆինանսական միջոցներ։ Մեր միությունը չունի ոչ մի հաստիքային աշխատող, գրասենյակի ոչ մի տեղ, փոստային առաքումների համար ոչ մի փող և այլն։ Հենց սրանով է պետք բացատրել այն, որ մենք «խիստ կրճատել ենք մեր աշխատանքի մասին տեղեկատվությունը ՎԱՊՊ-ի քարտուղարությանը»։
Պարբերական արդյունավետ աշխատանքի համար՝ կազմակերպչական, քարոզչական, տեղեկատվական և այլն, մեզ անհրաժեշտ է ամեն ամիս նվազագույնը 150 ռուբլի, իսկ ամսագրի կոկիկ հրատարակման համար՝ 500 ռուբ.։ Այդ գումարները չեն բավականացնի, սակայն անհնար է պահանջել ավելին Խորհ. Հայաստանի աղքատիկ բյուջեի պայմաններում։ Մեր հույսը ձեր աջակցությունն է։ Ի դեպ, պետք է ասել, որ ՎԱՊՊ-ի քարտուղարությունը հաճախ մոռանում է մեր կազմակերպությանը ‎ֆինանսական օժանդակության իմաստով։ Այն դեպքում, երբ Վրաստանի պրոլետգրողների ասոցիացիայի հայկական սեկցիան, որի գաղափարական գիծը ենթակա է մեծ հարցական նշանի այն պատճառով, որ այն իրականացնում է հայկական ուլտրավորոնական Սուրխաթը, ամսագրի հրատարակման համար ստանում է 1000 ռուբ., մեր Ասոցիացիան ոչինչ չի ստանում։ Այն դեպքում, երբ Վրաստանի ասոցիացիան ունի երկու ամսագիր՝ հաստիքային խմբագիրներով, հաստիքային պատասխանատու քարտուղարով, նրբագեղ սեփական տուն, ընթացիկ գործերի համար ամսական ստանում են 500 ռուբ., նույնը և Ադրբեջանական ասոցիացիան, մենք ոչինչ չունենք և ոչինչ չենք ստանում՝ չնայած նրան, որ մեր Ասոցիացիան ամենահինն է Անդրկովկասում։
Պատրաստ են մեր ամսագրի առաջին համարի նյութերը։ Ամսագրի խնդիրն է գրականության մեջ պայքարը՝ ընդդեմ դաշնակ- ազգայնականության, ընդդեմ տրոցկիզմի, Վորոնշինականության ու Վարդինիզմի, ընդդեմ Եսենինշինայի, որի արտահայտիչները Հայաստանում հանդիսանում են Չարենցը, Մահարին, Արմենը, Ռադիոն և ուրիշներ։ Մյուս կողմից՝ խաղաղ համագործակցությունը հեղափոխական ուղեկիցների հետ՝ չհրաժարվելով մարքսիստական օբյեկտիվ քննադատությունից, գրական սկսնակ երիտասարդության գաղափարական և գեղարվեստական դաստիարակությունը, ԽՍՀՄ առավել ականավոր պրոլետարական գրողների ժողովրդականացումը։ Եվ ընդհանրապես, պրոլետարական գրականության պրոպագանդան ու ագիտացիան և այլն։ Ահա մեր ամսագրի ծրագիրն՝ ընդհանուր գծերով։ Ամսագիրը լինելու է մասսայական բնույթի և լույս է տեսնելու յուրաքանչյուր ամիս։ Էներգիա և արտադրանք շատ կա։ Սակայն չկան օբյեկտիվ, առաջին հերթին՝ ‎ֆինանսական միջոցներ։ Մենք ՎԱՊՊ-ի քարտուղարությունից գաղափարական ղեկավարման հետ մեկտեղ խնդրում ենք ֆինանսական աջակցություն։
Ձեր ուղարկած փողերը չենք ստացել։ Խնդրում ենք շտապել։
Ընկերական ողջույններով՝ Հայկ. ՊԳԱ վարչության քարտուղար Նաիրի Զարյան։
5.07.1927 թ., Էրիվան։
Խնդրում եմ ներել սխալների համար (շարահյուսական)։ Ես մտածում եմ հայերեն և գրում եմ ռուսերեն, չգիտեմ՝ հասկանալի՞ է ձեզ իմ կես- հայկական, կես- ռուսական նամակը։
Չնայած նրան, որ «Նոյեմբերի» երեք նախկին անդամներ՝ Մահարին, Արմենը և Ռադիոն բաժանվել են մեզնից և տեսականորեն, և գործնականորեն, սակայն դրա մնացած հիմնական մասը հանձինս ընկ. ընկ. Անուշավան Վարդանյանի, Վ. Նորենցի, Ս. Տարոնցու և ուրիշների, ձուլվել են մեզ ու աշխատում են մեզ հետ ընկերական հարաբերություններով և միաժամանակ պայքարում են մեզ հետ միասին ընդդեմ այդ եռյակի։ Նրանցից Սարյանը Ասոցիացիայի ամենամեծ կազմակերպության՝ Էրիվանյան կազմակերպության քարտուղարն է։ «Նոյեմբերի» նախկին պարագլուխը՝ Չարենցը քրեական հանցագործության համար հեռացվել է կուսակցությունից և արտաքսվել է Սով. Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Նա գտնվում է Թիֆլիսում, հայկական Վորոնսկու՝ Սուրխաթի աջակցությամբ, հենվելով վերը հիշատակված եռյակի վրա, ցանկանում է կրկին գրական խմբակ կազմակերպել «Պերեվալի» նմանությամբ։
Ն. Զարյան»։

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՐՇԻԼ ԳՈՐԿԻ

23 Հկտ

Ամեն մարդ արարած, որ իսկապես զգում ու ջանում է հասկանալ իրեն շրջապատող աշխարհը, որ փնտրում է այն հարցի պատասխանը, թե ինչու է ինքն ապրում, ուր է գնում և որն է իր տեղը աշխարհում, պետք է որոնի սեփական էության խորքում ծվարած այդ յուրահատուկ լեզուն, որ կարծես ազդանշանի է սպասում դուրս ժայթքելու համար: Ինձ համար այդ ազդանշանը կյանքիս փորձառությունը եղավ և իմ վերաբերմունքը` այդ փորձառությանը: Ես գտել եմ իմ ազդանշանը:
Ժամանակակից կյանքին ես վերաբերվում եմ վանեցի հայի տեսանկյունով: Մարդ չի կարող խույս տալ իր ժամանակի զգացողությունից: Իսկ ժամանակի այդ զգացողությունը վերջիվերջո մարդուն տալիս է այն տեսողական խոսքը, որն անհրաժեշտ է այս կյանքում կողմնորոշվելու նրա ունակությունը ընդլայնելու համար: Այն մարդը, որ լինելով ամբողջական, ավարտուն, կարող է անհաղորդ մնալ իրեն բաժին հասած ժառանգությանը և անտարբեր, առանց մի կաթիլ արցունքի նայել այսօրվա աշխարհին, իրապես ողջ չէ: Ողջ լինել` նշանակում է զգալ, ապրել և հատկապես գիտակցել: Ես անասելի ողջ եմ զգում ինձ: Մարդն արարված չէ, նա ինքն է արարում:
Եթե ասում եմ, թե արվեստը միշտ պետք է լուրջ մնա, գուցե պատճառն այն է, որ ես հայ եմ, իսկ մյուսները` ոչ: Արվեստը ոչ կատակերգություն պիտի լինի, ոչ սարկազմ, այն պետք է լուրջ լինի: Չի կարելի ծաղրել այն, ինչ սիրում ես:
Կարևորը նորը չէ, այլ համամարդկային արժեքները ժամանակակից աշխարհի լեզվով ու արտահայտչամիջոցներով ներկայացնելը: Նորի աստվածացումը կարող է արվեստը զրկել այնքան դժվարությամբ ձեռք բերված գեղագիտությունից: Արվեստի ավանդույթը ասես գեղեցիկի ու հուզականի մի տպավորիչ պար է, ուր դարերը միաձուլվում են` ամեն մեկն իր նպաստը բերելով ներդաշնակ ամբողջությանը, ինչպես մեր Վանի շուրջպարերն էին: Բայց դրանք կարող են ի չիք դառնալ, ինչպես որ շուրջպարի ժամանակ ձեռքերն են իրարից անջատվում: Այդ իսկ պատճառով ես համարում եմ, որ ավանդույթը` անցյալի կապը ներկային, որոշիչ դեր ունի արվեստում: Մենակատարն իրեն լիովին դրսևորում է միայն պարախմբի ելույթին մասնակցելով:

ՇԱՐԼ ԲՈԴԼԵՐ

23 Հկտ

ԱՐԲԵՔ
Միշտ պետք է արբած լինել։ Դա է կարևորը, միակ խնդիրը դա է։
Չզգալու համար ժամանակի զարհուրելի բեռը, որ ճնշում է ձեր ուսերն ու կորացնում ձեզ դեպի գետին, դուք պետք է արբեք անդադար։
Բայց ինչո՞վ։ Գինիով, պոեզիայով, առաքինությամբ, ինչով ուզում եք, միայն թե արբեք։
Եվ եթե երբևիցե, լինի դա պալատի աստիճանների վրա, կանաչ փոսում, թե ձեր սենյակի մռայլ մենության մեջ, դուք ուշքի գաք, զգաք, որ ձեր արբեցումն արդեն անցել է կամ անցնում է, հարցրեք քամուն, ալիքին, աստղին, թոչնին, ժամացույցին՝ այն ամենին, որ հոսում է, այն ամենին, որ երգում է, այն ամենին, որ խոսում է, հարցրեք թե ո՞ր ժամն է, և քամին, ալիքը, աստղը, թռչունը, ժամացույցը կպատասխանեն ձեզ՝ «արբելու ժամն է»…
Ժամանակի տանջահար ստրուկը չլինելու համար՝ արբե´ք, անդադար արբեք։
Գինիով, պոեզիայով, առաքինությամբ, ինչով կամենաք։

ՇՈՒՆՆ ՈՒ ՍՐՎԱԿԸ
Իմ սիրելի շուն, բարի շուն, իմ սիրելի շնիկ, մոտ եկ, հոտ քաշիր այս անուշահոտ ջրից, որը քաղաքիս ամենապատվական պարֆյումերից եմ գնել: Եվ շունը պոչը թափ տալով, որ, ըստ իս, այդ թշվառ արարածների ծիծաղի կամ ժպիտի նշանն է, մոտեցավ ու իր խոնավ դունչը հետաքրքրությամբ հպեց սրվակի բերանին, ապա հանկարծ ահով ետ-ետ քաշվեց ու սկսեց վրաս հաչել, ասես թե կշտամբելիս լիներ ինձ: Ա~հ, թշվառ շուն, եթե ես ձեզ մի կույտ աղբ առաջարկեի, դուք հաճույքով պիտի հոտոտեիք այն, անգամ գուցե խժռեիք այն: Այդպես է, իմ տխուր կյանքի անարժան ուղեկից, դուք նման եք հասարակության, որին չպետք է բնավ նուրբ անուշահոտություն առաջարկել (դա նրան նեղացնում է),այլ լոկ խնամքով հավաքած աղտեղություններ:

ՄԻՔԵԼԱՆՋԵԼՈ ԱՆՏՈՆԻՈՆԻ

23 Հկտ

… Ես երբեք չեմ ափսոսում այն բանի համար, որ ինչ-որ բան չունեմ: Ես միշտ գոհ եմ այն ամենից, ինչ ունեցել եմ: Իհարկե, ավելի թեթեւ, ավելի երջանիկ կյանք ապրելու գայթակղությունը մեծ էր, բայց ինձ լիովին գոհացնում է այն տարիների որակը, որոնք ապրել եմ, չնայած դրանք թեթեւ չես համարի: Թերեւս ամենադժվարը կոմպրոմիսների չգնալն էր, երբ խոսքը մտահղացումը հնարավորինս ճշգրիտ մարմնավորելուն էր վերաբերվում: Պետք էր մինչեւ վերջ գնալ, իսկ դա մեծ ջանք ու նյարդերի լարում էր պահանջում:
Ես կարծում եմ, որ կյանքն, ի վերջո, արդար է: Այո, ես համարում եմ, որ մարդ ստանում է այն, ինչին արժանի է: Ճիշտ է, միշտ չէ նրան տրված այդ հասկանալը: Այդ պատճառով էլ շատերին թվում է, որ հաջողությունը կամ արդարացի արդյունքն իրենց կողքով են անցել, բայց իրականում այդպես չէ: Դու ստանում ես ճիշտ այն, ինչին արժանի ես:
… Աշխարհն ու իրականությունը, որոնցում մենք ապրում ենք` անտեսանելի են, եւ այդ պատճառով մենք պետք է բավարարվենք այն ամենով, ինչը տեսնում ենք: Պատկերվող կերպարի ետեւում ընկած է այլ կերպար, իրականությանն ավելի մոտ` ինչպիսին նա կա, եւ մյուսից խորը, եւ հաջորդը, եւ նորից մեկը, մինչեւ որ մենք հասնենք ճշմարիտ իրականության ճշմարիտ կերպարին` բացարձակ, խորհրդավոր, որը ոչ ոք երբեք չի տեսնում: Եվ գուցե թե այդ ճանապարհին մենք բախվենք ուզածդ կերպարի եւ իրականության քայքայմանը:

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ

23 Հկտ

Լսե՛ք,
չէ՞ որ, եթե աստղերը վառում են,
նշանակում է՝ դա մեկին պետք է,
նշանակում է, որ մեկն ուզում է, որ դրանք լինեն
նշանակում է, որ մարգարիտ է անվանում մեկը
այդ ցայտուքներին,

և կեսօրվա փոշեհողմից ծվատվելով՝
իրեն Աստծու մոտ է գցում,
վախենում է, որ կուշանա,
լաց է լինում,
համբուրում է նրա ձեռքերը ջլուտ,
խնդրում է, որ լինի աստղ անպայման,
հետո գնում է հուզված,
բայց արտաքուստ խաղաղ,
հարցնում է մեկին.
-Բայց հիմա լավ ես, չէ՞,
չես վախենում, չէ՞:

Լսե՛ք,
չէ՞ որ, եթե աստղերը վառում են,
նշանակում է՝ մեկին պետք է դա,
նշանակում է, որ անհրաժեշտ է,
որ ամեն գիշեր
գոնե մի աստղ
վառվի
տանիքների
վրա:

ՍԻԳԻԶՄՈՒՆԴ ԿՐԺԻԺԱՆՈՎՍԿԻ

23 Հկտ

Սպինոզան և սարդը

Բենեդիկտ Սպինոզայի կենսագիր Կոլերուսը (17-րդ դար) փիլիսոփայի մասին հաղորդում է` «Նա սիրում էր գիտական աշխատանքից հանգստանալու ժամերին զննել, նետելով ճանճը ոստայնը սարդի, որն ապրում էր իր տան անկյունում, զոհի եւ գիշատչի շարժումները: Երբեմն, ասում են, նա այդ ժամանակ ծիծաղում էր:
Ծեր բրդոտ տոտիկներով խաչասարդը, զգալով իր վրա փիլիսոփայի բիբերը, փոքրիշատե, ինչը նրա հետ հազվադեպ էր պատահում, հուզվեց: Հասկանալի է` պահը չափազանց նշանակալից էր: Հավանաբար, վարպետի այդ զուտ արտիստիկ հուզմունքի հետեւանքով, երկու-երեք թել կտրվեցին եւ խճճվեցին, բայց, ընդհանուր առմամբ, գործն արված էր, ինչպես միշտ` արագ եւ մաքուր:
Սարդի ութ բարալիկ, դեպի ներս ծռված տոտիկները, քայլելով սարդոստայնի պիրկ ձգված հյուսվածքի վրայով, մեթոդաբար, լիակատար հետեւողականությամբ, ասես վարժությունների համար նոտաների տետրում համարակալած դաշնակահարի մատները, փաթաթել են ճանճի հիստերիկ ջղաձգվող մարմինը արծաթա-մոխրավուն խավոտ սավանով: Վարպետի եռանկյունի գլխամարմինը, եզրերից ծակող աչքերով, գտնելով ճանճի սեւ փորիկի վրա թրթռացող պետքական մասը, փորիկի շուրջ փակել էր սուր-ծռված ծնոտները:
Ճանճը մի պահ թեւիկները թափահարեց: Մեկ անգամ եւս: Եվ վերջ:
Հենց այդժամ էլ սարդը բարձրացրեց իր ծակող նստակերտ աչքը` հենց այդժամ էլ սարդի աչքերն ու մետաֆիզիկի բիբերը հանդիպեցին: Մի ակնթարթ: Իսկ այնուհետեւ` թե խաչասարդը, թե մետաֆիզիկը, հայացքները զատելով, բաժանվեցին:
Մետաֆիզիկը մոտեցավ պատուհանի մոտի սեղանին, աջ ձեռքը երկարեց` թանաքամանի բրոնզե կափարիչը շրխկաց, ձեռագրի էջերը միմյանց ինչ-որ բաներ շշնջացին:
Իսկ սարդը, առջեւի քիչ արյունոտած տոտիկները միջնամասի զույգին քսելով, սողաց տամուկ բորբոսի թավշյա զմրուխտի վրայով, պատի արանքում սեւացող անցքով եւ նրան կիպ կպած Կարտեզիոսի, Գերեբորդի եւ Կլաուբերգուսի տրակտատների վրայով: Անցնելով իրենց սայրերը փակած գրքերից մեկի գոգով, սարդը որքան հնարավոր էր՝ ներքաշեց իր բոլոր ութ տոտիկները եւ անշարժացավ:
Իսկ մետաֆիզիկը պատուհանի մոտ գրում էր` «…բնական իրավունքը տարածվում է ողջ բնության մեջ եւ ամեն մի առանձին տեսակի մեջ այնքան հեռու, որքան եւ ուժը: Հետեւաբար, այն ամենը, ինչ մարդ իրագործում է իր բնական օրենքների համաձայն, նա անում է բացարձակ բնական իրավունքով, եւ նրա իրավունքը Բնության վրա չափվում է նրա ուժի չափով»:
Էջերը մեկը մյուսի վրա դարսվելով քսվում էին տառերով տառերին, եւ դրա հետեւանքով՝ հասկանում էին միմյամց: Գրիչը ճռճռում էր: Եվ լոկ մի անգամ մետաֆիզիկը, հայացքը տողից կտրելով, նայեց սարդի թելիկներին սենյակի մութ անկյունում եւ ժպտաց:
Իսկ Սա՞րդը: Փորով դիպչելով Փոշոտ Կլաուբերգուսին, նա խորասուզվեց զուտ անխոհության մեջ: Փիլիսոփան ինչ-որ բան ուներ սարդից սովորելու, բայց ի՞նչ կարող էր սովորել սարդը փիլիսոփայից: Նա, չպատռվող սեւ տողերի մոտ, ավելի քիչ գիտեր, քան հարկ է, որ իմանար: Եվ գրում ու գրում էր: Իսկ սա, չպատռվող մոխրավուն թելիկների մոտ, գիտեր ճիշտ այնքան, որքան հարկ էր, որ իմանար` նա մինչեւ վերջ արարված էր, եւ հին ձեռագրերի եւ տպագիր հատորների էջերի շրշյունի հետ խորհրդակցելու կարիք չուներ: Ձեռագրի գոգամասին նստած, նա հաճույք էր ապրում մեծ արտոնությունից, որ հնուց անտի շնորհված էր նրանց հինավուրց եւ անվանի սարդային տոհմին` նախապապից պապին եւ հորից իրեն, խավատոտիկին` ազատություն մտածողությունից:

ԲՈՐԻՍ ՎԻԱՆ

23 Հկտ

ՎԵՐՋԻՆ ՎԱԼՍԸ
Լրագիր վերջին, վերջին կես-լուսին
Առավոտ չնչին, անցորդները սին
Եվ սա է լուծումն անհայտի
Վերջին արեգակ,
Վերջին հաղթաթուղթ
Վերջին սրճարան
Վերջին սու
Մնաք բարով, գնում եմ հեռու
Վերջին հյուրանոց
Դու վերջին իմ սեր
Վերջին համբույրներ
Իմ սիրելիներ, մնացեք բարով
Վերջին խղճի խայթ
Վերջին կեղծություն
Վերջին անգին զարդ
Վերջին իրիկուն
Առանց ցտեսության եմ հեռանում
Վերջին վալս, չկա հաջորդ օր
Չունի այլևս սիրտս անձկություն
Վերջին վալս հասմիկի հոտով
Վերջին վալս են ափերը Սենայի
Վերջին ողջույն մի փոքր ձեզ
Վերջին հույս վերջին ամեն ինչ
Ննջեք, խաղաղ է գիշերն այնքան
Վերջին մայթ, վերջին մնացորդ
Վերջին հայացք
Վերջին ոստյուն
Ուրիշ ոչինչ, քան մի մեծ կլորուկ ջրում…

Թարգմանությունը` Սլավիկ Չիլոյանի

ՔՐԻՍՏԻԱՆ ՄԱՐԳԵՆՇՏԵՐՆ

23 Հկտ

ԿՏԱԿ
Խոսենք այն ժամանակներից, երբ կապիկը մարդ դարձավ: Եվ այսպես, իր կերպարանափոխման նախօրեին նա երկրի բոլոր գազաններին կանչեց, որպեսզի հրաժեշտ տա:
-Վաղը ես մարդ կդառնամ,- տխուր բարբառեց նա,- և դուք կլքեք ինձ ու կխուսափեք ինձանից, և կռիվ կծագի իմ ու ձեր սերունդների միջև:
— Ճիշտ այդպես, կռիվ,- մռնչաց առյուծը:
— Դու մեզանից զորավոր կլինես,- բառաչեց ռնգեղջյուրը:
— Եվ դրա դիմաց քեզ ծանր հատուցում է սպասում, — թունոտ մանրաբզզաց լուն:
— Այդ ամենը մոռանանք,- հոգնաձայն խոսեց կապիկը:- Այսօր բոլորս միասին խաղաղության խնջույք սարքենք:
— Թող քո ասածը լինի,- բացականչեցին գազանները: Եվ ահա նրանք, բարեհաճությամբ տոգորված, ամբոխվեցին իրենց հեռացող ընկերոջ շուրջբոլորն ու հարցրին, թե իրենք չե՞ն կարող արդյոք նրա համար որևէ հաճելի բան անել կամ մի ընծա թողնել ի հիշատակ:
Այստեղ կապիկի հոգին բերանը եկավ, նստեց արմավենու տակ ու սկսեց դառնորեն ողբալ: Գազանների բարի սրտերը խորին կարեկցանքով համակվեցին:
— Մենք կմխիթարենք խեղճ դժբախտին, — ասաց վերջապես ոչխարն ու առաջինը մոտեցավ ողբացողին: Երկար-երկար նայեց կապիկի աչքերին, իսկ հետո բարբառեց.
— Պահիր, ուրեմն, ընդմիշտ իմ պատկերը քո սրտում, և այնժամ ես հավիտյանս կկենամ քեզ հետ ու քո մեջ:
Ոչխարին հետևեց ուղտը, ակնապիշ նայեց կապիկի աչքերին և ասաց նույն բանը: Հետո մոտեցան ցուլը, էշը, խոզը, սիրամարգը, սագը, վագրը, գայլը, բորենին և դեռ շատ ուրիշ գազաններ, և նրանք բոլորը երկար նայում էին կապիկին ու հանդիսավորությամբ ասում.
— Պահիր ընդմիշտ իմ պատկերը քո սրտում, և այնժամ ես հավիտյանս կկենամ քեզ հետ ու քո մեջ:
Վերջինը մոտ եկան առյուծը, արծիվն ու օձը: Կապիկի աչքերն արդեն փակվում էին ուժասպառությունից, և երբ օձն էր հրաժեշտ տալիս` անմիջապես քուն մտավ: Բայց խռովում էին նրան խառնակ ու սարսափազդու տեսիլները, և լուսուծեգին նա վեր կացավ տեղից ու ափլփելով հասավ մոտակա աղբյուրին: Նրա աչքերը, որոնց վրայից հստակված գիտակցությունը դեռևս փառը չէր հանել, նայում էին ջրին, որը դույզն ինչ փշաքաղվելով, նրա կերպարանքն էր արտացոլում:
Սա ի՞նչ տեսք է: Ալիքներին մանրածփում էր ոչխարի բարեհոգի պատկերը, թե` ոչ: Դա անճոռնի ուղտն էր, որ ջրի միջից նայում էր ինքնաբավորեն: Մեկ էլ հանկարծ իր արտացոլանքի մեջ պարզ զանազանեց արյունարբու վագրի ուրվագծերը, և չէր հասցրել իրեն ինչպես հարկն է զննել, երբ մեղմալիք մակերեսին տեսավ սիրամարգին` պոչը սնափառորեն հովհարաբաց: Բայց ահա արևի ճառագայթը վերջապես ճեղքեց-անցավ ծառերի միջով, և կապիկը պատրանքազերծվեց ու սթափվեց: Ապշանքով տրորեց աչքերն ու հենց որ պատրաստվում էր մոտակա ծառը մագլցել` պատահաբար նորից հայացք ձգեց ակնագուռին: Եվ տեղնուտեղը հասկացավ, որ գիշերվա ընթացքում մարդ է դարձել:
Եվ ճամփա ընկավ Ադամը, և հանդիպեց Եվային, և բովանդակ երկրով մեկ սփռեց սերմն իր:

ԼՈՒԿԻՆՈ ՎԻՍԿՈՆՏԻ

23 Հկտ

ԴԻԱԿՆԵՐ
… Եթե ձեզ հանկարծ առիթ ներկայանա խոսելու այդ պարոններից որևէ մեկի հետ, և դուք հաղթահարելով թեթևակի զզվանքը, ստիպված լինեք շարադրել ձեր երազանքները, ձեր մոլորությունները, ձեր հույսերը, նրանք ձեր դեմքին կհառնեն լուսնոտի իրենց տարակա հայացքը, և նրանց աղոտ աչքերի խորքից հանկարծ կարծես ձեզ վրա մահվան պաղություն կփչի: Երբ լսեն ձեր փաստարկները, նրանց կպատահի այն, ինչ պատահեց Էդգար Պոյի հերոսներից մեկին. սա վաղուց մահացել էր, սակայն մարմինն անվնաս ու անխաթար էր մնացել մոգական զորեղ կամքի շնորհիվ, բայց բավական է, որ վերջինս հանկարծ թուլանա կամ վերանա, և մարմինը մարդկանց աչքի առաջ սկսում է նեխել ու քայքայվել:
Արդեն մեռյալ` նրանք շարունակում են ապրել` չնկատելով ժամանակի ընթացքը, գոյություն պահպանելով վաղուց արդեն վերացած ինչ-որ բանի արտացոլանքի նման` նրանց այն խամրած, պստլիկ աշխարհի, ուր ընդունված էր քայլել թղթյա կամ գիպսե հատակի վրա, ուր թեթև ետնապաստառներն օրորվում էին չնչին քամուց, երբ անսպասելիորեն բացվում էր դուռը, ուր հավերժ փթթում էին ծխախոտի թղթից պատրաստած վարդենիները, ուր ոճերն ու դարաշրջանները հեշտ ու հանգիստ խառնվում էին ու միաձուլվում, ուր մի խոսքով, ոգով թափանցիկ զգեստներ հագած Կլեոպատրաները վամպիրների պես խարազանով սպառնում էին կետոսկրե սեղմիրանների մեջ պրկված խռովկան Մարկոս Անտոնիոսներին:
Նրանք ողբում էին հեռու ծայրամասային ջերմոցներ և լուսանկարչական աշխատանոցներ հիշեցնող, ապակյա տանիքներով նեղլիկ տաղավարների կորուստը:
Երբեմն նրանց կարելի է հանդիպել գիշերով, ժամը քսանչորսի և մեկի միջև, երբ ավարտազանգից հետո քոլեջից դուրս պրծնող աշակերտի անմեղ տեսքով սլանում են թաքուն տեսակցելու իրենց ընկերուհու` ջահել աղջկա հետ, որը նրանց թույլ է տալիս գութ շարժելու համար մի փոքր տրտնջալ սեփական բախտից: Ջանալով աննկատ մնալ` նրանք հուշիկ բարձրանում են կարբոլաթթվի հոտ արձակող սանդուղքներով:
Իսկ հետո, քնի մեջ, նրանց չարչրկում են ահավոր մղձավանջները, և լուսաբացին անսպասելորեն դրդում- արթնացնում է լյարդը, որը դեղ է պահանջում: Ննջարանի տարտամ լույսի մեջ նրանք դժվարանում են հասկանալ` իրենք արդեն կենդանի՞ են, թե ոչ, և ապրե՞լ են արդյոք մինչ այդ:Նրանց ժամանակն անցել է, մինչդեռ իրենք, չգիտես ինչու, մնացել են:
Ուրեմն, թող նրանք թույլ տան իրենց դնել ապակու հետևը, և մենք ամենքս, քանի կանք, կխոնարհվենք նրանց: Սակայն ինչպե՞ս չափսոսաս, որ այսօր տակավին նրանցից շատ- շատերին է թույլատրված կապել ու արձակել իրենց քսակը և ` մերթ անձրև, մերթ արև: Երբևիցե կգա՞ այն երկար սպասված օրը, երբ մեր երիտասարդ ուժերը կարող են կարճ ու հստակ ասել. …

Թարգմ. Ս. Խաչատրյանի

ԴԵՎ

23 Հկտ

Դու նորից եկել ես, ի՞նչ անեմ,
Ես այնպես սիրել եմ քո հոգին.
Գերել ես հայացքով քո անեզր
Ու կապել քո սիրո հմայքին:

Քեզ երկար, շա՜տ երկար եմ սիրել
Ու թաքուն արտասվել քեզ համար,
Դու նորից եկել ես, քեզ սիրե՞մ,
Աչքերս դեռ թաց են մինչ հիմա:

Չգիտես ի՛նչ անես, ու՛մ սիրես,
Դու խենթ ես, խենթ աղջիկ մի լուսե,
Ես էլ քեզ խենթի պես եմ սիրել,
Բայց քեզնից երբեք սեր չեմ տեսել:

Դու խենթ ես, խենթ աղջիկ, բայց հիմա
Դու նորից եկել ես, ի՜նչ անեմ:
Ես էլ խենթ եմ դարձել ակամա,
Քեզ նորից սիրել եմ, ի՜նչ անեմ:

ՖՅՈԴՈՐ ՍՈԼՈԳՈՒԲ

23 Հկտ

Մուրճն ու շղթան

Ամուր մուրճը, հիասքանչ մտադրություններով համակված, լավագույն երկաթից սարքված, զրուցում էր երկաթե ժապավենի հետ, որը պառկած էր սալի վրա: Նրանք խոսում էին երկրային անկատարությունների մասին` չար վիրավորանքների, որոնցով ոմանք անարգում են մյուսներին:
— Կապանքները` բարբարոսության ամոթալի մնացուկն է,- ասում էր մուրճը, եւ համոզում էր երկաթին երբեք շղթա չդառնալ:
Լսելով նրան տաք զնդանի վրա, քուրայի հրի ներքո, երկաթը փափկում ու հալչում էր: Բայց ահա հաղթակազմ դարբինը մուրճը բարձր թափահարեց ու ծանր իջեցրեց այն երկաթի վրա: Ալ կայծերը դեսուդեն թռան, եւ խեղճ ժապավենը տնքաց:
— Ինչպե՞ս, դու ինքդ վճռեցիր ինձ խփե՞լ,- հարցրեց նա:
— Այո ես քեզ խփում եմ, իսկ դու կդիմանաս: Այդպես է կարգը, եւ ես քեզանից բարձր եմ կանգնած շրջապատում, որպեսզի քեզ խփեմ:
Մուրճը հուժկու իջնում էր երկաթյա ժապավենի վրա, ծանրակշիռ արտաբերելով.
— Դաժանության կարիք չկա, անարգելի են դաժանները:
Երբ երկաթից ձուլեցին ամրակուռ եւ երկար շղթայի օղակները, մուրճը քամահրանքով շրջվեց:
— Բոլոր ուրացողներն այդպիսին են,- ասաց նա,- փափուկ հանց մոմ, ի վերջո, նրանք չեն ամաչում կապանք ծառայելուց:
Իսկ շղթան լռիկ զնգում իր կուռ շղթաներով ու շշնջում էր.
— Այդպես էլ պետք է լինի, այդպես է ամեն ինչ կարգաբերված: Եվս մի քանի հարված իմ օղակներին, եւ ես հաճույքով կպատեմ նզովյալ աքսորյալի մարմինը:

ԵՐԿՈՒ ԱՆՏԻՊ ՆԱՄԱԿ

23 Հկտ

ժամանակակիցները պատմում են, որ մի առիթով Պուշկինն ասել է. «Նույնիսկ դերձակին ուղարկված երկտողը, եթե այն գրված է մեծ պոետի ձեռքով, պատմական անգնահատելի արժեք է ներկայացնում»: Ռուս դասականին չափազանցության համար հազիվ թե հարկ լինի մեղադրել: Մեծերի կողմից գրված յուրաքանչյուր տող այսօր մեզ համար ոչ միայն մասունք է, այլև վավերագիր ու կենսապատում:
Պարույր Սևակը այն հայ գրողներից է, որի գրավոր ժառանգության մի ստվար հատված առ այսօր շարունակում է մնալ չուսունասիրված, չդասակարգված, չժողովված: Այդ ներկա-բացակա էջերում առանձնապես մեծ թիվ են կազմում նրա նամակներն ու գրությունները:
1967 թվականը Սևակի համար նշանավոր տարի էր: «Անլռելի զանգակատուն» պոեմն արժանացավ հանրապետության պետական մրցանակի, վերահրատարակվեց Գրիգոր Խանջյանի անկրկնելի նկարազարդումներով: Եվ հատկապես այդ շրջանում էր, որ բանաստեղծը իր երկրպագուներից հարյուրավոր նամակներ էր ստանում: Գրում էին Հայաստանի տարբեր անկյուններից, միութենական հանրապետություններից, սփյուռքի գաղթօջախներից: Իրենց հիացմունքն ու սերը արտահայտելու հետ մեկտեղ նամակագիրները երբեմն նաև բանաստեղծի հետ կիսվում էին իրենց հուզող հարցերի շուրջ, ակնկալում նրա վերաբերմունքն ու արձագանքը:
Այդ նամակագիրներից մեկն էլ Լորիս Աբգարի Պապիկյանն էր: 1898 թ. ծնված Պապիկյանը Շամխորի բնակիչ էր: Երիտասարդ տարիներին ծառայել էր Անդրանիկի բանակում, ականատեսն էր դարասկզբի մի շարք պատմական իրադարձությունների: Հետագայում զբաղվել էր լրագրությամբ, թղթակցել հանրապետական մամուլին:
Ինչպես շատերին, նրան ևս Սևակը պատասխան նամակ է ուղարկել: Գրողների միության վարչության քարտուղարի հատուկ ձևաթղթի վրա գրված այդ նամակը ներկայացնում ենք ստորև.
«Սիրելի ընկ. Պապիկյան,
Ներեցեք, որ Ձեր սրտառուչ նամակին պատասխանում եմ այսքան ուշացումով: Իմ ստացած նամակները, անկեղծ ասած, այնքան շատ են, ժամանակս էլ այնքան քիչ, որ հաճախ ամիսներով չեմ կարողանում գեթ երկու խոսքով շնորհակալ լինել իմ անծանոթ ու լավ բարեկամներին, իսկական ու ջերմ հայրենասերներին:
Շատ շնորհակալ եմ Ձեզնից՝ ոչ թե Ձեր ջերմ, շատ բանով չափազանցված խոսքերի համար, այլ այն հայրենասիրության, որով լեցուն է Ձեր նամակը:
Ի սրտե երջանկություն եմ ցանկանում Ձեզ և Ձեր գերդաստանին:
Թող հայի աստված գեթ մասամբ վերադարձնի Ձեզ այն, ինչ անդառնալիորեն կորցրել եք Եղեռնի զարհուրելի տարիներին:
Լավագույնի մաղթանքով՝ Ձեր Պ. Սևակ:
1.12.1967 թ.»:

Մի առանձին, սակայն առ այսօր դեռևս հարկ եղածի պես չուսումնասիրված թեմա է Սևակի գործունեությունն իբրև ԽՍՀՄ Գերագույն Սովետի պատգամավոր: Ժողովրդի ընտրյալը լինելու պատասխանատու դերը Սևակն ի սկզբանե ընկալեց ոչ այնպես, ինպես ընդունված էր այն ժամանակներում: Բանաստեղծի համար այն դարձավ ոչ թե արտոնյալ ու բացառիկ կարգավիճակ սեփական խնդիրների հարթեցման ու բարեկեցիկ կյանքի ձգտումներն իրականացնելու համար, այլ մարդկանց ծառայելու, նրանց հոգսերը թեթևացնելու, օգնության ձեռք մեկնելու հավելյալ պատասխանատվություն: Կան տասնյակ վկայություններ այն մասին, թե Սևակն ինչպես է միջամտել այն դեպքերում, երբ անարդարությունը եղել է ակնհայտ, երբ զգացվել է իր աջակցության կարիքը: Ասվածը մի ավելորդ անգամ ապացուցվում է այս անտիպ նամակով, որը պահվում է Շ. Սիմոնյանի անձնական արխիվում: Շավարշ Ստեփանի Սիմոնյանը (1912-1974 թթ.), 1955-ից եղել է ՀՍՍՀ լուսավորության նախարար, ՀԿԿ Կենտկոմի անդամ: Մասնագիտությամբ հոգեբան-մանկավարժ էր, բազմաթիվ գիտական հոդվածների ու աշխատությունների հեղինակ:
1968 թ. հուլիսի 19- ի Պարույր Սևակի նամակը Շ. Սիմոնյանին.
« Հարգելի ընկ. Սիմոնյան,
Չհաջողվեց հեռախոսել Ձեզ, իսկ վաղը մեկնում եմ արձակուրդի, ուստի ստիպված եմ խնդրանքս գրավոր հայտնել:
Իմ ազգականուհիներից մեկը՝ Զարիկ Գրիգորյանը, արդեն 6 տարի աշխատում է շրջանում (Վեդու շրջանի Կիրովի անվան սովխոզում): Նա ունի մի հաշմանդամ մայր, որ տարիներ շարունակ գամված է անկողնուն՝ զուրկ խնամակալ ձեռքերից, մենակ ու միայնակ: Վեց տարին ավելի է, քան գյուղական վայրում աշխատելու պարտադիր «պլանը»: Տեղի համապատասխան մարմինները համաձայն են Զարիկին աշխատանքից ազատելու: Ինքը Զարիկը վաղուց հերթագրված է Ձեզ մոտ՝ Երևանում աշխատելու համար:
Շատ և սրտանց խնդրում եմ Ձեզ օգնեք նրան՝ արտահերթ աշխատանքի տեղավորվելու (իրեն խոստացել են): Նրա հաշմանդամ ու պառաված մայրը այլևս անկարող է ապրել առանց իր միակ խնամակալի:
Ներեցեք, որ անհանգստացնում եմ:
Նախապես շնորհակալ եմ:
Խորին հարգանքներով՝ Պարույր Սևակ:
19.7.1968 թ., Երևան»:

Իբրև հավելում ասենք, որ նախարարը կատարեց բանաստեղծի խնդրանքը: Իսկ Զարիկ Գրիգորյանը այսօր էլ ապրում է Երևանում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՎԻՍՈՑԿԻ

23 Հկտ

ԵՍ ՉԵՄ ՍԻՐՈՒՄ
Ես չեմ սիրում կանխորոշված վախճան ու վերջ,
Կյանքից երբեք ես չեմ հոգնում, ինչ էլ լինի,
Եվ ցանկացած եղանակը չեմ սիրում հեչ,
Երբ չեմ երգում ուրախ երգերն իմ ցանկալի:

Ես չեմ սիրում լկտիությունը սառնասիրտ,
Զմայլանքին չեմ հավատում և, բացի այդ,
Նամակներս է երբ ընթերցում օտարն անկիրթ
Իմ թիկունքից` հետևելով ինձ աննկատ:

Ես չեմ սիրում, երբ դեռ կիսատ` հանկարծ փակում
Կամ զրույցը ընդհատում են տաք միջոցին,
Ես չեմ սիրում` թիկունքին են երբ հարվածում,
Այդպես նաև դեմ եմ դիմհար կրակոցին:

Ես ատում եմ բամբասանքը ամեն տեսքի,
Կասկածի որդն ու հարգանքի խայթը թաքուն,
Կա՛մ երբ միշտ էլ` ի հեճուկս միայն մեկի,
Կա՛մ երկաթով հարվածում են երբ ապակուն:

Ես չեմ սիրում վստահությունը կուշտ ու գեր,
Լավն էն է` թող արգելակներն իմ չպահեն,
Ինձ տհաճ է, որ «պատիվ» բառն է մոռացվել,
Որ պատվի տակ զրպարտանք է պահված ու քեն:

Երբ կոտրված թևեր եմ ես հանկարծ տեսնում,
Դիտմամբ գութ չի ծնվում իմ մեջ, իսկ այդ մասին`
Ես չեմ սիրում բռնություն ու անզորություն,
Միայն ափսոս խաչի հանված Տեր Հիսուսին:

Չեմ ներում ինձ, նմանվում եմ երբ վախկոտին,
Վատ եմ զգում, անմեղին են երբ քոթակում,
Ես չեմ սիրում, խցկվում են երբ իմ հոգին,
Էլ ուր մնաց` հոգուս մեջ են երբ որ թքում:

Ես չեմ սիրում բեմահարթակ ու ասպարեզ,
Ուր միլիոնը ոուբլու հետ են փոխանակում,
Թող առջևում տեղաշարժեր լինեն պես-պես,
Դրանք հաստատ չեմ սիրելու երբեք կյանքում:

Թարգմանեց Հ. Սարոյանը

ՊԵՏԵՐ ՆԱԴԱՇ

23 Հկտ

… Այստեղ, որպես կեղծապատիր եւ չարակամ, մենք պետք է մերժենք առանձին անպատասխանատու հայտարարություններն այն մասին, թե հասարակության այդ ավելի հավասար անդամները քաղաքացիներն ու քաղաքացուհիներն են, ովքեր ղեկավարում էին երկիրը: Գիտությունը այսօրվա տվյալներով չունի փաստեր, որոնք վկայում են այն մասին, թե նրանցից որեւէ մեկը թեկուզ մեկ անգամ իր անհատական գիտելիքը բաժին է հանել ինչ-որ մեկ ուրիշին: Դա նրանք թույլ չէին տալիս ոչ իրենց շրջապատում, եւ ոչ էլ դրանից դուրս, եւ ուրեմն, հասարակության գործերին իրազեկ քաղաքացիների, եւ դրանց անիրազեկ քաղաքացիների միմյանց միջեւ եղած տարբերությունը զուտ ձեւական էր: Եթե հասարակության գործերին անիրազեկ քաղաքացիները, այդ գործերին հենց իրենց անիրազեկության շնորհիվ, մոլեռանդորեն եւ հենց իրենց օգտավետության համար կողմնակից լինեն լռին հասարակական պայմանագրին` երբեք եւ ոչ մի դեպքում հասարակության սեփականությունը չդարձնի իր գիտելիքները, ապա հասարակության գործերին իրազեկ քաղաքացիք, ելնելով հենց այդ գործերին իրենց իրազեկության զգացողությունից, մոլեռանդորեն եւ հասարակության շահերի համար կողմնակից էին լռին պայմանագրին, որին համապատասխան միայն կոլեկտիվ անգիտությունը կարող էր երաշխավորել այն անհատական իմացությունը, որն ունենալու իրավունք ոչ ոք չուներ: Եթե առաջինները ձեւացնում էին, թե իբր ոչ մի անհատական գիտելիք չունեն աշխարհի մասին, ունենալով լոկ կոլեկտիվ անգիտություն, ապա մյուսները ձեւացնում էին, թե իբր հենց կոլեկտիվ անգիտությունն էլ անհատական իմացությունն է, եւ դրանում կար իր տրամաբանությունը: Չէ՞ որ, եթե որեւէ մեկը ոչ իր մեղքով իրազեկ չէ հասարակական գործերին, ո՞ր հիմքով նա կարող է հավակնել այն բանին, որպեսզի իր անհատական իմացությունը կոլեկտիվ անգիտության մաս կազմի: Մյուս կողմից, եթե որեւէ մեկը, դարձյալ ոչ իր մեղքով, իրազեկ է հասարակական գործերին, ինչ հիմքով նա կարող է հրաժարվել այն բանից, որպեսզի իր անհատական իմացության հիմքը կազմում է կոլեկտիվ անգիտությո՞ւնը: Այդ իմաստով մենք կարող ենք վստահաբար խոսել ղեկավարողների եւ ղեկավարվողների սկզբունքային հավասարության մասին: Ղեկավարողները չէին կարող սահմանափակել ղեկավարվողներին առ ազատ միտքը դեպի իրենց անհատական իմացությունը ճիշտ նույնպես, ինչպես ղեկավարվողները չէին կարող սահմանափակել ղեկավարողների ազատ մուտքն առ հասարակական անգիտությունը… Յուրաքանչյուրը կարող էր անել այն, ինչը նա չգիտի, եւ յուրաքանչյուրը բացեիբաց այդ մասին կարող էր մտածել այն, ինչը նա չի մտածում: Եվ եթե այս վեհանձն եւ գրավիչ թերամտությամբ հանդերձ՝ երկիրը չհասցրին ծայրահեղ քայքայման եւ քաոսի, ապա դա չպատահեց միայն այն պատճառով, որ բոլոր հավասար քաղաքացիների մեջ կային ավելի հավասար քաղաքացիներ: Եվ դրանց կոչում էին լուրեր հաղորդողներ…

ԱԼԲԵՐՏ ԷՆՇՏԵՅՆ

23 Հկտ

ԻՄ ՀԱՎԱՏԱՄՔԸ
… Ես երբեք բարեկեցության կամ շքեղության չեմ ձգտել և նույնիսկ ինչ-որ չափով արհամարհում եմ դրանք: Սոցիալական արդարության իմ ձգտումը, ինչպես նաև իմ բացասական վերաբերմունքը բոլոր տեսակի կապերի և կախվածությունների նկատմամբ, որոնք ես չեմ համարում բացարձակ անհրաժեշտ, հաճախ ինձ ստիպել են մարդկանց հետ հակամարտության մեջ մտնել: Ես միշտ հարգանքով եմ վերաբերվում անհատականությանը և բռնության ու անդեմության նկատմամբ անհաղթահարելի զզվանք եմ զգում:
Այս ամենն ինձ դարձրել է ցանկացած ազգայնամոլություն (եթե նույնիսկ հանդես է գալիս հայրենասիրության տեսքով) մերժող կրքոտ պացիֆիստ և հակամիլիտարիստ: Հասարակության մեջ ունեցած դիրքով կամ հարստությամբ պայմանավորված առավելություններն ինձ միշտ թվում են անարդարացի և կործանարար, ինչպես և անհատի չափից դուրս պաշտամունքը: Իդեալ համարում եմ ժողովրդավարությունը: Չնայած պետության ժողովրդավարական կարգի թերություններն ինձ քաջ հայտնի են: Սոցիալական իրավահավասարությունը և առանձին անհատի տնտեսական բարեկեցությունն եմ միշտ համարել պետությունը ղեկավարող հասարակության առջև դրված կարևոր նպատակ։
Չնայած ամենօրյա կյանքում ես անհատապաշտ եմ, բայց ճշմարտության, գեղեցկության և արդարության ձգտող մարդկանց հետ անտեսանելի ընդհանրության գիտակցումը թույլ չի տալիս, որ միայնակության զգացումը տիրի ինձ:
Մարդուն բաժին ընկած ամենխորը և ամենագեղեցիկ ապրումը խորհրդավորության զգացումն է: Դա է արվեստի ու գիտության ամենխորը ուղղությունների և կրոնի հիմքում: Նա, ով չի ապրել այդ զգացումը, ինձ թվում է եթե ոչ մահացած, ապա գոնե կույր: Հավատացյալությունը հենց մեր գիտակցության համար այն անհասանելիի ընկալման կարողությունն է, որը սքողված է անմիջական ապրումներով, որի կատարելությունն ու գեղեցկությունը մեզ հասնում են միայն կողմնակի թույլ արձագանքի ձևով: Այդ իմաստով ես հավատացյալ եմ։ Ես բավարարվում եմ նրանով, որ զարմանքով կռահումներ եմ կատարում այդ գաղտնիքների մասին և մտովի խոնարհաբար փորձում ամբողջ բնության կատարյալ կառույցի ոչ լրիվ պատկերն ստեղծել:

ԳՈՐԱՆ ՊԵՏՐՈՎԻՉ

23 Հկտ

Ինչ հրաշք ասես չի լինում լուս աշխարհում

Մենք նստած էինք դրսում եւ արձակում էինք արեւի խիտ շողերը, որպեսզի դրանք չայրեին մեր պարտեզը, երբ հանկարծ դարպասների մոտ հայտնվեց քաղաքային անորոշ-մոխրավուն հագուստով եւ հեւասպառ մի մարդ: Մենք միանգամից հասկացանք, որ նա տեղացի չէ, առաջինը, նրան ոչ ոք չէր ճանաչում, իսկ երկրորդ, նրա անդրավարտիքը մինչեւ ծնկները թաց էր, չէ՞ որ նեղ գերանով մեր գետն անցնել կարողանում են միայն մերոնք։
— Ինչու դուք կամուրջ չեք սարքում,- ողջույնի փոխարեն հարցրեց նա:
— Ճիշտն ասած, դրա կարիքը բնավ չկա,- պատասխանեց պապս՝ ձեռքի շարժմունքով հյուրին հրավիրելով նստարանին նստելու:
Հյուրն արագահայաց զննեց բակն ու նստեց: Տատս նրան երեք խճճված արեւի շող երկարեց, որպեսզի նա ինչ-որ բանով զբաղվի. աշխատանքի մեջ խոսքուզրույցն էլ ավելի զվարթ է: Բայց նա միայն թոթվեց ուսերը, հավանաբար, չիմանալով, թե այդ ամենի հետ ինչ անի:
— Դուք ի՞նչ է, արեւի շողերը երբեք չեք արձակել,- խիստ զարմացած հարցրեց մայրս:
— Ոչ,- ասաց հյուրը:
— Կներեք, իսկ դուք ինչպես եք փրկվում տապից,- հարցրեց հայրս:
— Այ թե ինչպես,- ասաց հյուրն ու պայուսակից հանեց տաղտկալի կոստյումի գույնի պլաստմասսե հովհարը:
— Արդարադատ Աստված, ինչ հրաշք ասես չի լինում էս լուս աշխարհում,- խաչակնքեց տատս:

ՄՈՀԱՆԴԱՍ ԳԱՆԴԻ

23 Հկտ

… Ես հայտնաբերել եմ, որ ավերակների մեջ էլ կյանք կա, և, հետևաբար, պետք է ավելի բարձր օրենք գոյություն ունենա, քան ավերելու օրենքն է: Միայն այդպիսի օրենքի դեպքում հասարակությունը խելացի և ճիշտ կառուցված կլինի, և կյանքն արժանի կլինի նրան, որ ապրենք: Եվ եթե դա է կյանքի օրենքը, մենք պետք է դա կիրառենք ամենօրյա կյանքում: Որտեղ էլ որ վեճն առաջանա, որտեղ էլ ընդդիմախոսը ձեզ դիմադրի, նրան սիրո՜վ նվաճեք: Իմ կյանքում տարերայնորեն սրան եմ հանգել: Սա չի նշանակում, որ իմ բոլոր խնդիրները լուծված են: Բայց նկատել եմ, որ սիրո այս օրենքն այնպես է գործում, ինչպես ավերման օրենքը երբեք չի գործել: Այս օրենքի ամենալայնամասշտաբ գործունեության համոզիչ ցուցադրությունը Հնդկաստանում տեսանք: Դրանից ելնելով՝ չեմ պնդում, թե բոլոր երեք հարյուր միլիոն մարդն էլ անպայման համակված էր հակաբռնությամբ, բայց պնդում եմ, որ այն թափանցել էր ավելի խորը, քան ցանկացած այլ գաղափար, ընդ որում՝ անհավանական կարճ ժամանակամիջոցում: Մենք բոլորս հակաբռնության միատեսակ համախոհներ չէինք, և ճնշող մեծամասնության համար հակաբռնությունը քաղաքականության հարց էր։ Բայց այնուամենայնիվ ուզում եմ հասկանաք, որ երկիրը հակաբռնության գաղափարի օգնությամբ է հսկայական առաջընթաց քայլ արել:
Բավականին լարված նախապատրաստություն է անհրաժեշտ, որպեսզի հակաբռնությունը դառնա մենթալիտետի բաղկացուցիչ: Ամենօրյա կյանքում դա պետք է կարգապահության ճանապարհը լինի (չնայած ոմանց սա կարող է և դուր չգալ), ինչպես, օրինակ, զինվորի կյանքն է: Բայց համաձայն եմ, որ քանի դեռ գիտակցության կողմից ուժգին անկեղծ աջակցություն չկա, կարգուկանոնի միայն արտաքին պահպանումն ընդամենը դիմակ կլինի՝ վնասակար ինչպես կրողի, այնպես էլ ուրիշների համար։ Վիճակի կատարելության կարելի է հասնել միայն այն ժամանակ, երբ միտքը, մարմինն ու խոսքը համաձայնության մեջ են: Բայց դա լարված մտավոր մշտական աշխատանք է: Չի կարելի ասել, թե ես ընդունակ չեմ, օրինակ, ցասման, բայց համարյա բոլոր դեպքերում ինձ հաջողվում է ղեկավարել իմ զգացմունքները:
Արդյունքն ինչ էլ լինի, իմ մեջ միշտ գիտակցական պայքար կա հակաբռնության օրենքին նպատակասլաց ու անընդհատ հետևելու համար: Այդպիսի պայքարը մարդուն ավելի ուժեղ է դարձնում հետագա պայքարի համար: Խաղաղությունն ուժեղների զենքն է: Թույլերի մոտ դա հեշտությամբ կարող է վերածվել երեսպաշտության: Վախը և սերը հակասական հասկացություններ են: Սերը խենթորեն տալիս է՝ չմտածելով, թե փոխարենն ինչ կստանա: Սերը պայքարում է ամբողջ աշխարհի դեմ, ինչպես և ինքն իր դեմ, և ի վերջո իշխում է մնացած բոլոր զգացմունքներին: Իմ (նաև ինձ հետ աշխատող մարդկանց) ամենօրյա փորձը ցույց է տալիս, որ ցանկացած խնդիր լուծելի է, եթե վճռականորեն տրամադրված ենք ճշմարտության և հակաբռնության օրենքը կյանքի օրենք դարձնելու։ Ինձ համար ճշմարտությունը և հակաբռնությունը նույն մեդալի կողմերն են:
Սիրո օրենքը միշտ գործում է, ինչպես ձգողականության օրենքը, անկախ նրանից՝ դա գիտակցում ենք, թե ոչ: Ինչպես գիտնականն է հրաշքներ է գործում՝ տարբեր ձևերով օգտագործելով բնության օրենքը, այդպես էլ սիրո օրենքը խնամքով կիրառող մարդը կարող է ավելի մեծ հրաշքներ գործել: Խաղաղության ուժը անսահման ավելի նուրբ և հրաշալի է, քան բնության նյութական ուժերը, ինչպես օրինակ՝ էլեկտրականը: Սիրո օրենքը բացահայտած մարդիկ ավելի մեծ գիտնականներ են եղել, քան ժամանակակից որևէ գիտնական: Ուղղակի առայժմ մեր հետազոտությունները բավարար չեն, այդ պատճառով էլ բոլորը չեն կարող տեսնել հաջողությունները: Համենայն դեպս այսպիսին է պատրանքը (եթե պատրանք է), որն ինձ օգնում է, որ աշխատեմ: Ինչքան շատ եմ դիտարկում այս օրենքը, այնքան ավելի շատ եմ զգում կյանքի ուրախությունը, մեր տիեզերքի կառուցվածքում առկա ուրախությունը: Դա ինձ հակաբռնություն է տալիս և բնության այն գաղտնիքների բացատրությունը, որոնք անկարող եմ նկարագրել:

ԼԵՎՈՆ ՇԱՆԹ

23 Հկտ

Իջե՛ք,իջե՛ք,
երազներ,
իջե՛ք զգույշ
երազներ,
շոյո՛ղ,անո՜ւշ
երազներ,
իջե՛ք քնքո՜ւյշ
երազներ:

Ծաղիկ, կանաչ,
թարմ հյուսեր,
բախտի կարկաչ
ու հույսեր.
դող ու անձուկ
ու կարոտ,
ծածուկ արցունք
վարանոտ.
խելքի-մտքի
հակասում,
միշտ նո՛ր կյանքի
սպասում…

Իջե՛ք,իջե՛ք,
երազներ,

Գգվանք, ժպիտ,
գույն ու բույր,
աչեր վճիտ
ու համբույր.
իղձեր անվերջ,
անմեկին,
տագնապ ու տենչ
մոլեգին.
օրօր, գրգիռ
ու հույզեր,
սրտի թրթիռ,
երգ ու սեր…

Իջե՛ք,իջե՛ք,
երազներ,

Աստղեր թովիչ,
բոց ու կայծ,
ցնորքներ վառ
ու առկայծ.
հավատ ուժի,
մեծության
փառքի, կամքի
գոյության.
շռինդ, թնդյուն,
հպարտանք,
իմաստություն…
բյո՛ւր պատրանք:

Իջե՛ք,իջե՛ք,
երազներ…