ԱԼԲԵՐ ՔԱՄՅՈՒ

22 Հկտ

… Մարդն իրեն կարող է թույլ տալ դուրս գալ համընդհանուր անարդարության դեմ եւ այդպես պահանջել համընդհանուր արդարություն, որի միակ ստեղծողը ինքը կլինի: Սակայն նա չի կարող հավաստել աշխարհի համընդհանուր տգեղությունը: Գեղեցկություն ստեղծելու համար նա պետք է միեւնույն ժամանակ եւ հրաժարվի իրականից, եւ խանդավառվի նրա որոշ հատկանիշներով: Արվեստը վիճարկում է իրականը, բայց չի թաքնվում նրանից: Նիցշեն կարող էր մերժել տրանսցենդենտալիզմը` բարոյական կամ աստվածային, հայտարարելով, թե այդ տրանսցենդենտալիզմը մղում է զրպարտության այս աշխարհի եւ այս կյանքի դեմ: Բայց գուցե կա մի կենդանի տրանսցենդենտալիզմ, որի գեղեցկությունը խոստումնալից է, որը ի զորու է մեզ ստիպել սիրել եւ ամեն ինչից վեր դասել այս մահկանացու եւ սահմանափակ աշխարհը: Այսպիսով, արվեստը մեզ կհասցնի ընդվզումի ակունքներին, այնքանով, որքանով նա փորձում է ձեւ տալ մի արժեքի, որն անորսալի է հավիտենական կայացման մեջ, բայց որը կանխազգում է արվեստագետը եւ ուզում է հափշտակել պատմությունից:

* * *
…Անշուշտ, իսկական սերը բացառիկ է, երկու կամ երեք անգամ՝ դարի մեջ, մի քիչ ավել կամ պակաս: Մնացած դեպքերում փառասիրությունն է կամ ձանձրույթը: Ւնչ վերաբերում է ինձ, ես ամենևին էլ կարծրասիրտ չեմ, ու շատ հեռու եմ դրանից — ընդհակառակը, լի խղճահարությամբ, ու արցունքներս միշտ պատրաստ են թափվելու: Միայն թե, իմ էմոցիոնալ իմպուլսները միշտ շրջվում են դեպի ինձ, իմ խղճահարության զգացողությունները ինձ են միայն ուղղված լինում : Այնուհանդրեձ, սխալ կլինի ասել, որ ես երբեք չեմ սիրել: Ես, ամենաքիչը մի հզոր սեր հղացել եմ կյանքում, որի առարկան սակայն միշտ վերջին հաշվով դուրս է եկել իմ եսը: Ու այդ տեսակետից, ջահելությանս անխուսափելի վայրիվերումներից հետո, ես բավական շուտ հանդարտվեցի. միայն զգայականությունն էր, որ սկսեց իշխել իմ սիրային կյանքում: Ես պարզապես փնտրում էի հաճույքի ու նվաճման առարկաներ: Ավելին, ինձ օգնում էր, իմ արտաքինը. բնությունը շռայլ էր գտնվել իմ հանդեպ: Ու ես նկատելիորեն հպարտ էի դրանով ու բազմաթիվ բավարվածություններ էի քաղում՝ առանց առանձնապես գիտակցելով ավելի շատ ֆիզիկակա՞ն հաճույքին տուրք տալով, թե՞ հեղինակությանս: Դե հա, հիմա կասեք, էլի գլուխ եմգովում: Չեմ ժխտի, և ոչ էլ հպարտ եմ դրանով, քանի որ տվյալ պահին պարծենում եմ մի բանով, որը իրոք այդպես է: Ամեն դեպքում, զգայականությունս այնքան ռեալ էր, որ անգամ տասը րոպեանոց արկածի համար կանպատվեի հորս ու մորս, թեև հետո զղջալու էի դառնորեն: Վստահեցնում եմ ՝ ես ունեի սկզբունքներ, օրինակ՝ որ ընկերոջս կինը սրբություն է: Բայց ես ի՞նչ էի անում. պարզապես մի քանի օր առաջ դադարում էի, ու դա ամենայն անկեղծությամբ, զգալ որևէ ընկերություն ամուսնու նկատմամբ: Գուցե սա ես չպե՞տք է անվանեմ զգայականություն: Զգայականությունը նողկալի չէ: Եկեք հանդուրժող լինենք ու օգտագործենք անկայունություն բառը, բնածին անկարողության տեսակ՝ սիրո մեջ չտեսնել որևէ այլ բան ֆիզիկականից բացի: Այդ անկայունությունը, այնուամենայնիվ , հարմար էր: Հավելվելով իմ մոռանալու հատկությանը, այն նպաստում էր ազատությանս: Միևնույն ժամանակ, տալով ինձ որոշակի անհասանելիություն ու անկասելի անկախություն, բերում էր նոր հաջողությունների հնարավորություններ…Ի հատուցում սրա, ավելին, զգայականությանս ի հավելում, ես բավարարում էի նաև իմ մեկ այլ կիրքը. կիքրը խաղի նկատմամբ: Կանանց միջից ես սիրում էի նրանց, ովքեր կարող էին լինել լավ խաղընկեր մի խաղի մեջ, որն առնվազն անմեղության համն ուներ: Տեսնու՞մ ես, ես չեմ կարող ձանձրանալ, և գնահատում եմ միայն կյանքի բազմազանությունը:

«Ընդվզող մարդը»

Ստեղծագործությունը աշխարհի ամբողջականության պահանջն է եւ միաժամանակ նրա մերժումը: Սակայն ստեղծագործությունը մերժում է աշխարհը իր չունեցածի պատճառով եւ հանուն այն բանի, որ երբեմն հենց ինքն է այն: Ընդվզումն այստեղ դիտարկվում է պատմությունից դուրս, մաքուր վիճակում, իր նախասկզբնական կնճռոտությամբ: Արվեստն ուրեմն մեզ պետք է տա վերջնական հայեցակետ ընդվզումի էության վերաբերյալ:
… Յուրաքանչյուր ընդվզումի մեջ բացահայտվում է մետաֆիզիկական ամբողջականության պահանջը, դրան հասնելու անհնարինությունը եւ փոխարինվող աշխարհի ստեղծումը: Ընդվզումն այս տեսակետից աշխարհի ստեղծումն է: Նա է նաեւ սահմանում արվեստը: Ընդվզումի պահանջը, ճիշտն ասած, գեղագիտական պահանջի մի մասն է: Բոլոր ըմբոստ մտքերը, ինչպես տեսանք, արտահայտվում են ճարտասանության կամ փակ աշխարհի մեջ: Այս շարժումը վերաբերում է նաեւ բոլոր արվեստներին: Արվեստագետը աշխարհը վերստեղծում է իր հայեցողությամբ: Բնության սիմֆոնիան երբեք չի հասկանա երգեհոնային երաժշտությունը: Աշխարհը երբեք չի լռում, անգամ նրա լռակյացությունը հավիտենական կրկնությունն է նույն նոտաների, որոնց թրթիռները խույս են տալիս մեզանից: Ինչ վերաբերում է ընկալվող թրթիռներին, դրանք մեզ ընծայում են հնչյուններ, երբեմն մի ակորդ, բայց երբեք` մեղեդի: Եւ սակայն երաժշտությունը գոյություն ունի, որտեղ ավարտվում են սիմֆոնիաները, որտեղ մեղեդին իր ձեւն է հաղորդում հնչյուններին, որոնք ինքնին չունեն ձեւ, որտեղ նոտաների արտոնյալ դասավորությունը, ի վերջո, բնական խառնաշփոթությունից դուրս է քաշում` հոգուն եւ սրտին բավարարվածություն տվող մի ամբողջականություն:
«Ես ավելի ու ավելի եմ հավատում, — գրում է Վան Գոգը, — որ չպետք է դատապարտենք Աստծուն այս աշխարհի համար: Սա մի աշխատություն է, որ անհաջող է ստացվել»: Յուրաքանչյուր արվեստագետ փորձում է վերափոխել այդ աշխատությունը, ոճ հաղորդել նրան, որը բացակայում է:
… Սակայն արվեստագետի ընդվզումն իրականի դեմ, որը եւ կասկածելի է դառնում ամբողջատիրական հեղափոխության համար, նույն հաստատումն է, ինչ որ ճնշվածի ընդվզումը: Համընդհանուր բացասումից ծնված հեղափոխական ոգին բնազդաբար զգում է, որ արվեստում բացի հրաժարումից կա նաեւ համաձայնություն, որ հայեցողությունը համարձակվում է կշռադատել գործողությունը, գեղեցկությունը, անարդարությունը, եւ որ որոշ դեպքերում ինքը` գեղեցկությունը, կարող է դառնալ անբողոքարկելի անարդարություն:
Բայց եւ ոչ մի արվեստ չի կարող ապրել համընդհանուր մերժումով: Այնպես, ինչպես յուրաքանչյուր միտք, որը սկզբում աննշանակություն է, նշանակություն ունի, այդպես էլ անիմաստ արվեստը իմաստ ունի: Մարդն իրեն կարող է թույլ տալ դուրս գալ համընդհանուր անարդարության դեմ եւ այդպես պահանջել համընդհանուր արդարություն, որի միակ ստեղծողը ինքը կլինի: Սակայն նա չի կարող հավաստել աշխարհի համընդհանուր տգեղությունը:
Գեղեցկություն ստեղծելու համար նա պետք է միեւնույն ժամանակ եւ հրաժարվի իրականից, եւ խանդավառվի նրա որոշ հատկանիշներով: Արվեստը վիճարկում է իրականը, բայց չի թաքնվում նրանից… Այսպիսով, արվեստը մեզ կհասցնի ընդվզումի ակունքներին, այնքանով, որքանով նա փորձում է ձեւ տալ մի արժեքի, որն անորսալի է հավիտենական կայացման մեջ, բայց որը կանխազգում է արվեստագետը եւ ուզում է հափշտակել պատմությունից:

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s