Պահոց | 5:54 ե.

ՉԱՐԵՆՑԻ ՉՆԿԱՐԱՀԱՆՎԱԾ ՍՑԵՆԱՐԸ

22 Հկտ


Կինոարվեստի նկատմամբ Ե. Չարենցի սերն ու հետաքրքրությունը եղել է ջերմ ու շարունակական: Նախանձախնդիր հանդիսատես լինելուց զատ նա ուշի ուշով հետևում էր «Հայկինո»-ի գործունեությանը, մասնակցում էր բոլոր նոր ֆիլմերի ցուցադրությանը, բազմաթիվ բեմադրիչների ու դերասանների հետ կապված էր ամուր մտերմությամբ: Հանրահայտ փաստ է, որ Չարենցն է «Պեպո» ֆիլմի Ա. Խաչատրյանի երաժշտությամբ գրված երգի բառերի հեղինակը: Վկայություններ կան այն մասին, որ իր ժամանակին մի քանի բանաստեղծություններ է գրել Ա. Բակունցի սցենարով նկարահանվող «Ալագյազ» կինոնկարի համար: Անգամ 1934-ին ինքն է դարձել վավերագրկան ֆիլմի հերոս, որի ժապավենները, ցավոք, ոչնչացվել են:
Սակայն որևէ տեղ չկա հիշատակություն այն մասին, որ բանաստեղծը նաև հավակնել է այդ գործին ավելի լուրջ ու հիմնավոր մասնակցություն հանդես բերել: Մինչդեռ փաստերը հակառակն են վկայում:
1935 թ. տարեվերջին «Հայկինո»-ն հրապարակում է հաջորդ տարվա իր արտադրական պլանը: Այդ ծրագրում տեղ էին գտել 8 գեղարվեստական-հնչունային ֆիմեր և 18 կինոխրոնիկաներ: Դրանցից մեկի դեպքում հիշատակվում էր նաև Չարենցի անունը՝ որպես ապագա ֆիլմի սցենարիստ:
Մամուլի համար նախատեսված հաղորդագրության մեջ այդ կինոնկարի մասին ասվում էր.
«Լիպարիտ Մխչյան» նկարի սցենարան գրում են Ե. Չարենցը, Վ. Թոթովենցը և Շայբոնը (ռեժ. Ա. Մարտիրոսյան): Նկարը ցույց է տալու քաղաքացիական կռիվները Ղամարլուում, երիտասարդ բոլշևիկ Լ. Մխչյանի հերոսական գործունեությունը…»: («Ավանգարդ», 6.12.1935 թ.):
Կինոսցենարի համահեղինակների նկատմամբ Չարենցն այս դեպքում ունեցել է մի քանի առավելություններ: Մխչյանը նրա հայրենակիցն ու մանկության ընկերն էր: Չարենցն արդեն գրել էր «Իմ ընկեր Լիպոն» պոեմը, և, բացի այդ, եղել էր 1921 թ. քաղաքացիական կռիվների անմիջական մասնակիցը հենց նույն՝ Ղամարլուի ճակատում: Կասկածից վեր է, որ այդօրինակ հանգամանքները որոշիչ դեր պիտի խաղային թե հեղինակի ընտրության և թե նրա մասնակցության աստիճանը կարևորելու առումներով:
Բայց հանրահայտ կինոբեմադրիչ և դերասան Ամասի Մարտիրոսյանին վիճակված չէր էկրան բարձրացնել այդ աշխատանքը: Իսկ Չարենցի և մյուսների ստեղծած սցենարի մասին մինչ օրս չկա որևէ այլ տեղեկություն: Պետք է ենթադրել, որ այն ևս արժանացավ նույն ճակատագրին, ինչ բազում այլ ձեռագրեր ու վավերագրեր, որոնք ընդմիշտ կորստյան մատնվեցին չարագուշակ ու անհաստատ ժամանակների կրակներում:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

Լեթարգիայից արթնացածները

22 Հկտ

Մի քանի օր առաջ Գորիսում հանրապետության նախագահը խոսել էր ադրբեջանցիների կողմից սանձազերծված հակահայ քարոզչության ու պատմական փաստերը կեղծելու մասին, բավականին կոշտ խոսքեր էր հասցեագրել նրանց: Եվ այդ պահից ի վեր սկսեցին տարօրինակ բաներ կատարվել մեր շրջապատում: Եթե մինչև ելույթի նախորդ օրը մեծամասնությունն այն կարծիքին էր, որ Ադրբեջանից հնչող ամեն մի կեղծարարությանը պատասխան տալը պատիվ չի բերում հայկական կողմին, ապա Սերժ Սարգսյանի ելույթից անմիջապես հետո ամենատարբեր մասնագիտության ու պաշտոնի տեր մարդիկ, մեկը մյուսին հերթ չտալով, իրենց նետեցին մամլո ակումբներ, ասուլիսներ հրավիրեցին, որպեսզի մյուսներին բացատրեն, թե որքան ճիշտ բաներ էր ասում նախագահը, ինչպես նրան հաջողվեց մի ժամում բացել բոլորիս աչքերը, իսկ մենք մինչ այդ խարխափում էինք չգիտության ու անտեղյակության մեջ և հարկ եղած ուշադրությունը չէինք հատկացնում այդ կարևոր խնդրին:
Քարոզչական պատերազմի մասին խոսելիս Հայաստանի ամեն մի քաղաքացի պատկերացնում է հայհոյախառն արտահայտությունների տարափ ադրբեջանցիների, թուրքերի և բոլոր նրանց հասցեին, ովքեր վատ են վերաբերվում հայերին կամ անում են այնպիսի քայլեր, որոնք չեն բխում մեր շահերից: Ընդ որում, նման դեպքերում ամենևին էլ կաևոր չէ այն իրողության առկայությունը, որ օտարներն էլ կարող են ունենալ իրենց շահերն ու առաջնորդվել դրանցով: Հրաշալի աշխատանք է համարվում այն ելույթը կամ հրապարակումը, որտեղ թշնամու մասին լոտանքները շաղախված են լինում հայրենասիրական հիստերիայով ու փառապանծ անցյալի մասին հիշատակումներով:
Ի տարբերություն վերջինի, անհամեմատ հեշտ և պարզունակ հակաքարոզչության հայկական տարբերակն են որդեգրել զանգվածային լրատվության միջոցների ներկայացուցիչները, որոնց պատկերացումներում դա նույնացվում է բոլոր այն վատ դեպքերի հետ, որ կատարվում են հակառակորդ երկրներում: Ընդամենը պետք է դրանք թարգմանել, տեղադրել թերթի կամ կայքէջի առանձին բաժիններում, և ոսոխն արդեն ջախջախված է ու պարտված:
Ցավալին այն է, որ գրելով ուրիշների մասին, մեր լրագրողները հաճախ պարզապես մոռանում են, որ նույն երևույթները ոչ միայն մեր երկրում են առկա, այլև որոշ դեպքերում նույնիսկ գերազանցում են մյուսներին: Երբ որևէ լրատվական ծառայություն` մի կողմ թողած օրվա տեղեկատվական ներհոսքի ահռելի քանակությունը, դրանից ընտրում է լուրն այն մասին, թե Բաքվում վերելակ է պոկվել, սա կարելի՞ է բավարար համարել: Երբ մեկ ուրիշը հաղորդում է, որ ադրբեջանցի մի դպրոցական ինքնասպանություն էր գործել կախվելու միջոցով, մինչդեռ նույն օրը Հրազդան քաղաքում ինքնասպան էր եղել նաև հայ աշակերտը, սա պայքարի գործելաո՞ճ է: Երբ հայկական կայքէջը հեգնանքով պատմում է այն մասին, թե Ադրբեջանի մայրաքաղաքում գործազուրկները հավաքվում են -ում և սպասում են, որ ինչ-որ մեկն իրենց աշխատանք կառաջարկի, սակայն մոռանում են, որ ճիշտ այդպիսի մի հավաքատեղի էլ գործում է Երևանում ու կոչվում է , սա սեփական առավելություններն ընդգծելու ճանապա՞րհ է:
Բայց սրանք դեռ մանրուքներն են, սակավակշիռ խոտանը: Կա շատ ավելի վատը: Օրինակ, երբ որևէ անուն հանած հոգեբան հավաքում է լրագրողներին և սկսում է լուրջ դեմքով նրանց բացատրել, որ ադրբեջանցիները տառապում են պաթոլոգիական ստախոսությամբ, ինչը ծագում է նրանց լուրջ հոգեբանական խնդիրներից, մասնավորապես այն հարցից, թե ումի՞ց են իրենք ի վերջո սերված, ովքե՞ր են իրենց նախնիները, ապա ի՞նչ անուն պետք է տալ պայքարի այս մեթոդին: Իսկ հետո նույն հոգեբանը մեջտեղ է նետում իր ծանր հրետանին` նեղ մասնագիտական տերմինաբանությունը` արտասանելով մոտավորապես այսպիսի նախադասություններ. :
Կասկածից վեր է, որ պաշտոնական Բաքվի քարոզչամեքենան բոլոր հնարավոր ձևերով իր ժողովրդի մոտ ատելություն է սերմանում հայերի ու հայկականի նկատմամբ: Սակայն այդ պղտոր հեղեղի ճանապարհին արգելապատնեշներ դնելու համար պետք է ոչ թե ձեռքի տակ եղած ավազահատիկները նետել հորձանքի դեմ կամ ափին կանգնած մտացածին դատողություններ անել այդ վտանգի ախտաբանական հատկանիշների մասին, այլ գործել սթափ, հավասարակշռված ուղեղով, ընտրել օպտիմալ լուծումները, բանավիճել փաստարկված ու համարժեք հակահարված հասցնել:
Մենք անընդհատ ասում ենք` այս գործով պիտի զբաղվեն մասնագետները: Իսկ ի՞նչ են անում հենց դրան կոչված և այդ աշխատանքի համար վճարվող պարոնները: Ահա, խնդրեմ, Երևանի պետական համալսարանի վիրտուալ հայագիտության բաժնի վարիչը հայտարարում է, թե իրենք արդեն 2 տարի քրտնաջան աշխատանք են տանում և հասել են մեծ արդյունքների: ։ Սրանք այդ վարիչի խոսերն են: Ուրեմն հայագիտության բաժնից մեկ տարի է պահանջվել հասկանալու այն, ինչը ուզածդ շարքային քաղաքացին առանց հայագետ լինելու էլ տեղյակ էր: Իսկ հետո նույն վարիչը հպարտորեն գլուխ է գովում, որ ամբողջ բաժնով 2 տարում կարողացել են կայքէջում 20 անուն պատրաստի մասնագիտական գիրք տեղադրել, այսինքն մի ծավալ, որ ուզածդ ջահել բլոգեր ինքնուրույն կգրեր ու դեռ եղած նյութերով էլ կհեղեղեր ողջ համացանցը:
Համանման այլ կառույցների ու հաստատությունների մի երկար շարք կարելի է թվարկել, որոնք մեր քարոզչության ավանգարդն են, բայց, չգիտես ինչու, քայլում են ետին շարքերում` անընդհատ սպասելով վերևից եկող հրահանգների ու հուշումների: Ահա թե ինչու այդպես միանգամից խուճապի մեջ ընկան, երբ նախագահը նրանց ասաց, որ կարելի է նաև մի փոքր էլ աշխատել…

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱԼԲԵՐ ՔԱՄՅՈՒ

22 Հկտ

… Մարդն իրեն կարող է թույլ տալ դուրս գալ համընդհանուր անարդարության դեմ եւ այդպես պահանջել համընդհանուր արդարություն, որի միակ ստեղծողը ինքը կլինի: Սակայն նա չի կարող հավաստել աշխարհի համընդհանուր տգեղությունը: Գեղեցկություն ստեղծելու համար նա պետք է միեւնույն ժամանակ եւ հրաժարվի իրականից, եւ խանդավառվի նրա որոշ հատկանիշներով: Արվեստը վիճարկում է իրականը, բայց չի թաքնվում նրանից: Նիցշեն կարող էր մերժել տրանսցենդենտալիզմը` բարոյական կամ աստվածային, հայտարարելով, թե այդ տրանսցենդենտալիզմը մղում է զրպարտության այս աշխարհի եւ այս կյանքի դեմ: Բայց գուցե կա մի կենդանի տրանսցենդենտալիզմ, որի գեղեցկությունը խոստումնալից է, որը ի զորու է մեզ ստիպել սիրել եւ ամեն ինչից վեր դասել այս մահկանացու եւ սահմանափակ աշխարհը: Այսպիսով, արվեստը մեզ կհասցնի ընդվզումի ակունքներին, այնքանով, որքանով նա փորձում է ձեւ տալ մի արժեքի, որն անորսալի է հավիտենական կայացման մեջ, բայց որը կանխազգում է արվեստագետը եւ ուզում է հափշտակել պատմությունից:

* * *
…Անշուշտ, իսկական սերը բացառիկ է, երկու կամ երեք անգամ՝ դարի մեջ, մի քիչ ավել կամ պակաս: Մնացած դեպքերում փառասիրությունն է կամ ձանձրույթը: Ւնչ վերաբերում է ինձ, ես ամենևին էլ կարծրասիրտ չեմ, ու շատ հեռու եմ դրանից — ընդհակառակը, լի խղճահարությամբ, ու արցունքներս միշտ պատրաստ են թափվելու: Միայն թե, իմ էմոցիոնալ իմպուլսները միշտ շրջվում են դեպի ինձ, իմ խղճահարության զգացողությունները ինձ են միայն ուղղված լինում : Այնուհանդրեձ, սխալ կլինի ասել, որ ես երբեք չեմ սիրել: Ես, ամենաքիչը մի հզոր սեր հղացել եմ կյանքում, որի առարկան սակայն միշտ վերջին հաշվով դուրս է եկել իմ եսը: Ու այդ տեսակետից, ջահելությանս անխուսափելի վայրիվերումներից հետո, ես բավական շուտ հանդարտվեցի. միայն զգայականությունն էր, որ սկսեց իշխել իմ սիրային կյանքում: Ես պարզապես փնտրում էի հաճույքի ու նվաճման առարկաներ: Ավելին, ինձ օգնում էր, իմ արտաքինը. բնությունը շռայլ էր գտնվել իմ հանդեպ: Ու ես նկատելիորեն հպարտ էի դրանով ու բազմաթիվ բավարվածություններ էի քաղում՝ առանց առանձնապես գիտակցելով ավելի շատ ֆիզիկակա՞ն հաճույքին տուրք տալով, թե՞ հեղինակությանս: Դե հա, հիմա կասեք, էլի գլուխ եմգովում: Չեմ ժխտի, և ոչ էլ հպարտ եմ դրանով, քանի որ տվյալ պահին պարծենում եմ մի բանով, որը իրոք այդպես է: Ամեն դեպքում, զգայականությունս այնքան ռեալ էր, որ անգամ տասը րոպեանոց արկածի համար կանպատվեի հորս ու մորս, թեև հետո զղջալու էի դառնորեն: Վստահեցնում եմ ՝ ես ունեի սկզբունքներ, օրինակ՝ որ ընկերոջս կինը սրբություն է: Բայց ես ի՞նչ էի անում. պարզապես մի քանի օր առաջ դադարում էի, ու դա ամենայն անկեղծությամբ, զգալ որևէ ընկերություն ամուսնու նկատմամբ: Գուցե սա ես չպե՞տք է անվանեմ զգայականություն: Զգայականությունը նողկալի չէ: Եկեք հանդուրժող լինենք ու օգտագործենք անկայունություն բառը, բնածին անկարողության տեսակ՝ սիրո մեջ չտեսնել որևէ այլ բան ֆիզիկականից բացի: Այդ անկայունությունը, այնուամենայնիվ , հարմար էր: Հավելվելով իմ մոռանալու հատկությանը, այն նպաստում էր ազատությանս: Միևնույն ժամանակ, տալով ինձ որոշակի անհասանելիություն ու անկասելի անկախություն, բերում էր նոր հաջողությունների հնարավորություններ…Ի հատուցում սրա, ավելին, զգայականությանս ի հավելում, ես բավարարում էի նաև իմ մեկ այլ կիրքը. կիքրը խաղի նկատմամբ: Կանանց միջից ես սիրում էի նրանց, ովքեր կարող էին լինել լավ խաղընկեր մի խաղի մեջ, որն առնվազն անմեղության համն ուներ: Տեսնու՞մ ես, ես չեմ կարող ձանձրանալ, և գնահատում եմ միայն կյանքի բազմազանությունը:

«Ընդվզող մարդը»

Ստեղծագործությունը աշխարհի ամբողջականության պահանջն է եւ միաժամանակ նրա մերժումը: Սակայն ստեղծագործությունը մերժում է աշխարհը իր չունեցածի պատճառով եւ հանուն այն բանի, որ երբեմն հենց ինքն է այն: Ընդվզումն այստեղ դիտարկվում է պատմությունից դուրս, մաքուր վիճակում, իր նախասկզբնական կնճռոտությամբ: Արվեստն ուրեմն մեզ պետք է տա վերջնական հայեցակետ ընդվզումի էության վերաբերյալ:
… Յուրաքանչյուր ընդվզումի մեջ բացահայտվում է մետաֆիզիկական ամբողջականության պահանջը, դրան հասնելու անհնարինությունը եւ փոխարինվող աշխարհի ստեղծումը: Ընդվզումն այս տեսակետից աշխարհի ստեղծումն է: Նա է նաեւ սահմանում արվեստը: Ընդվզումի պահանջը, ճիշտն ասած, գեղագիտական պահանջի մի մասն է: Բոլոր ըմբոստ մտքերը, ինչպես տեսանք, արտահայտվում են ճարտասանության կամ փակ աշխարհի մեջ: Այս շարժումը վերաբերում է նաեւ բոլոր արվեստներին: Արվեստագետը աշխարհը վերստեղծում է իր հայեցողությամբ: Բնության սիմֆոնիան երբեք չի հասկանա երգեհոնային երաժշտությունը: Աշխարհը երբեք չի լռում, անգամ նրա լռակյացությունը հավիտենական կրկնությունն է նույն նոտաների, որոնց թրթիռները խույս են տալիս մեզանից: Ինչ վերաբերում է ընկալվող թրթիռներին, դրանք մեզ ընծայում են հնչյուններ, երբեմն մի ակորդ, բայց երբեք` մեղեդի: Եւ սակայն երաժշտությունը գոյություն ունի, որտեղ ավարտվում են սիմֆոնիաները, որտեղ մեղեդին իր ձեւն է հաղորդում հնչյուններին, որոնք ինքնին չունեն ձեւ, որտեղ նոտաների արտոնյալ դասավորությունը, ի վերջո, բնական խառնաշփոթությունից դուրս է քաշում` հոգուն եւ սրտին բավարարվածություն տվող մի ամբողջականություն:
«Ես ավելի ու ավելի եմ հավատում, — գրում է Վան Գոգը, — որ չպետք է դատապարտենք Աստծուն այս աշխարհի համար: Սա մի աշխատություն է, որ անհաջող է ստացվել»: Յուրաքանչյուր արվեստագետ փորձում է վերափոխել այդ աշխատությունը, ոճ հաղորդել նրան, որը բացակայում է:
… Սակայն արվեստագետի ընդվզումն իրականի դեմ, որը եւ կասկածելի է դառնում ամբողջատիրական հեղափոխության համար, նույն հաստատումն է, ինչ որ ճնշվածի ընդվզումը: Համընդհանուր բացասումից ծնված հեղափոխական ոգին բնազդաբար զգում է, որ արվեստում բացի հրաժարումից կա նաեւ համաձայնություն, որ հայեցողությունը համարձակվում է կշռադատել գործողությունը, գեղեցկությունը, անարդարությունը, եւ որ որոշ դեպքերում ինքը` գեղեցկությունը, կարող է դառնալ անբողոքարկելի անարդարություն:
Բայց եւ ոչ մի արվեստ չի կարող ապրել համընդհանուր մերժումով: Այնպես, ինչպես յուրաքանչյուր միտք, որը սկզբում աննշանակություն է, նշանակություն ունի, այդպես էլ անիմաստ արվեստը իմաստ ունի: Մարդն իրեն կարող է թույլ տալ դուրս գալ համընդհանուր անարդարության դեմ եւ այդպես պահանջել համընդհանուր արդարություն, որի միակ ստեղծողը ինքը կլինի: Սակայն նա չի կարող հավաստել աշխարհի համընդհանուր տգեղությունը:
Գեղեցկություն ստեղծելու համար նա պետք է միեւնույն ժամանակ եւ հրաժարվի իրականից, եւ խանդավառվի նրա որոշ հատկանիշներով: Արվեստը վիճարկում է իրականը, բայց չի թաքնվում նրանից… Այսպիսով, արվեստը մեզ կհասցնի ընդվզումի ակունքներին, այնքանով, որքանով նա փորձում է ձեւ տալ մի արժեքի, որն անորսալի է հավիտենական կայացման մեջ, բայց որը կանխազգում է արվեստագետը եւ ուզում է հափշտակել պատմությունից:

ՖԵՐՆԱՆԴՈ ՊԵՍՈԱ

22 Հկտ

…Արվեստն ինձ համար` զգացողության միջոցով մտքի արտահայտություն է, այլ կերպ ասած, ընդհանրական ճշմարտության արտահայտությունն է՝ մասնավոր ստի միջոցով: Պարտադիր չէ իսկապես զգալ այն, ինչ արտահայտում ես, այս կամ այն միտքը որսալով, բավ է, եթե դու կարողանաս համոզիչ պատկերել քո զգացողությունը: Գուցե թե Շեքսպիրը բոլոր ժամանակների մեծագույն բանաստեղծը չէ, քանզի ոչ ոք, ըստ իս, Հոմերոսին չի գերազանցել, բայց նա երկրի երեսին ապրած արտահայտման մեծագույն վարպետներից է, «ամենաանանկեղծը» երբեւէ գոյություն ունեցող պոետներից, եւ հենց այդ պատճառով էլ միեւնույն պայծառությամբ էր արտահայտում կյանքի եւ զգացողության ամենատարաբնույթ պատկերները, միեւնույն խորությամբ էր մարմնավորում ուզածդ հոգեւոր տիպը` մարդկայինի ընդհանրական ճշմարտությունը, որը հուզում էր նրան:
Այդ պատճառով արվեստն, ըստ էության, ինձ համար թատերական է, իսկ մեծագույն արվեստագետը նա է, ով իր արվեստի միջոցներով (դրանցից յուրաքանչյուրը, նկատի առնելով նրա բնույթը, կարելի է «թատրոն դարձնել», թատերականացնել զգացմունքը), գերագույն բարդությամբ կկարողանա արտահայտել ոչ թե իրեն, այլ ամենալարված, ամենախորունկ եւ ամենաբարդ կերպով կարտահայտի այն ամենը, ինչ ինքն իսկապես չի զգում, կամ, այլ կերպ ասած, զգում է միայն այն բանի համար, որ արտահայտի:
Առաջին հայացքից թվում է, որ գրականության մեջ այդպիսի չափանիշը հարմար է գալիս ամենից առաջ «բազմազանության» պոետներին, այլ ոչ թե «կարգի»` Շեքսպիրին եւ Բրաունինգին, այլ ոչ թե Հոմերոսին, Դանթեին կամ Միլթոնին: Այդպես չէ: Շեքսպիրի կողքին Հոմերոսը, Դանթեն, Միլթոնը եւ նրանց հետ, թող որ ավելի նվազ չափով, նաեւ Կամոենսը` պոետներ են, ովքեր առավել սահմանափակված են այն բանում, ինչն իրենք արտահայտում են: Ավելի նկատելի է, թե որքան են նրանք զիջում Շեքսպիրին արտահայտչամիջոցներում: Եվ այդ պատճառով նրանք ավելի բարդ են: Նրանք ստիպված են արտահայտել զգացմունքները կոնստրուկցիայի, արխիտեկտոնիկայի, «կարգի» միջոցով, իսկ Շեքսպիրը` ինչպես բացարձակապես ակնհայտ է, այդ առթիվ առանց որեւէ իրարանցման եւ գրգռվածության ապշելիորեն զուրկ է բարդ կառույցների ընդունակությունից…
***
Ընթերցում եմ եւ ազատություն եմ զգում: Լուծվում եմ արտաքին աշխարհում: Ես որպես անձնավորություն այլեւս գոյություն չունեմ: «Ես»-ը վերացել է: Իմ առջեւ ոչ թե իմ սեփական հանդերձանքն է, ինչն ամենից հաճախ չես նկատում եւ որի անձկությունը սոսկ երբեմն զգում ես: Իսկ ինքը` շրջապատող աշխարհը՝ իր արտասովոր պարզությամբ, ամբողջովին բաց է. արեգակը, որ տեսնում է ամենքին, լուսինը, որ ստվերներով նախշազարդում է անմռունչ հողը, լայնարձակ, դեպի ծով գնացող դաշտերը, ծառերի պրկված սեւությունը, որ կանաչ նշաններ է ուղարկում երկինք, հանդարտությամբ լեցուն տնամերձ լճակները, լանջերն ի վար իջնող ճամփեզրի խաղողի որթատունկերը:
***
Օրվա վերջում մնում է մի բան` միեւնույնը, ինչ մնացել էր երեկ եւ երեւի թե կմնա վաղը, ինքը եւ այլ մեկը լինելու ոչնչի հետ չչափվող անհագուրդ ծարավը:
***
Օրեցօր նյութն ինձ վիրավորում է: Եվ այդժամ ամեն ինչ իմ ներսում քամու բերանն ընկած հուր է…
***
Ընթերցում եմ, ասես ճամփորդության եմ ուղեւորվում: Լոկ դասականներին ընթերցելիս, ովքեր միշտ հանդարտ են ու, թե տառապում են, ապա ցավը ներս են անում, ես ինձ զգում եմ սրբազան ճամփորդ, օծյալ եւ ուխտավոր, անիմաստ աշխարհի անշահախնդիր հայեցող, Մեծ Արտաքսման Իշխան, ով հեռանալիս հետին չքավորին է մեկնում իր հուսահատության անսահման ողորմությունը:
***
Օ՜հ, անծիր դաշտեր արեգակի ներքո: Նա, ում համար դուք ողջ եք, ձեզ է նայում խավարից:

ՊԵՏՐԱՐԿԱ

22 Հկտ

Սոնետ 47
Թող օրհնվի օրը, ամիսը, տարին,
Ժամը, վայրկյանը, պահը անմոռաց,
Եվ այն երկիրը, ուր մի օր հանկարծ
Մի զույգ հուր աչքեր ինձ թախիծ բերին:
Օրհնանք թող լինի քաղցր հույզերին,
Երբ ես սիրեցի այնպես կախարդված,
Եվ թող օրհնվի նիզակը նետված,
Ու մինչ սիրտ հասնող իմ վերքը խորին:
Թող ձայնն օրհնվի, որով ամեն օր,
Դոննա, ես ձեզ եմ կանչում ու լսում,
Թող օրհնվի իմ հառաչանքը խոր.
Իմ արցունքավոր երգերն այս բազում,
Ձեր փառքը, Դոննա, խոհերս բոլոր,
Սիրտս ուրիշին զիջել չի ուզում:

ԷԴՈՒԱՐԴ ԴԱՆՍԵՅՆԻ

22 Հկտ

Առանց երգերի երկիրը

Բանաստեղծը եկավ մի մեծ երկիր, ուր բնավ երգեր չկային: Եվ նա խորապես ողբում էր այն ազգին, որը ոչ իսկ մի տխմար երգ ուներ, որը կարելի էր դնդնալ երեկոյան:
Եվ ի վերջո նա ասաց. «Ես ինքս կհորինեմ նրանց համար այդ տխմար երգերը, որպեսզի նրանք զվարթ լինեն փողոցներում եւ երջանիկ բուխարիի մոտ»: Եվ մի քանի օրվա ընթացքում նա նրանց համար աննպատակ երգեր ստեղծեց, հար եւ նման նրանց, որ աղջիկները երգում են բլուրներում` ավելի հին եւ երջանիկ երկրներում:
Այդժամ նա մոտեցավ բնակիչներից ոմանց, երբ նրանք նստած էին միջօրյա աշխատանքից խոնջացած, եւ նրանց ասաց. «Ես ձեզ օժտեցի մի քանի աննպատակ երգերով` փոքրիկ անխոհեմ լեգենդներից, որոնք ինչ-որ բանով նման են քամուն` իմ մանկության հեռաստաններում, եւ դուք կարող եք դնդնալ դրանք տրտում երեկոներին»:
Եվ նրանք պատասխանեցին. «Եթե դու մտածում ես, որ մենք հիմա ժամանակ ունենք այդպիսի պարապ բանի համար, ապա դու շատ քիչ բան գիտես ժամանակակից առեւտրի առաջադիմության մասին»:
Եվ բանաստեղծն արտասվեց. «Ավաղ, նրանք անիծյալ են»:

ԱՆԴՐԵՅ ՊԼԱՏՈՆՈՎ

22 Հկտ

Մտքի պոեմը

Երկրի երեսին այնքան լուռ է, որ ընկնում են աստղերը: Մեր սրտում մենք կրում ենք մեր տրտմությունն ու անհնարինի ծարավը: Սիրտը` արմատ է, որից աճում եւ աճում է մարդը, դա հավերժական հույսի եւ սիրահարվածության կացարանն է: Ամենամեծ հրաշքը այն է, որ մենք դեռեւս ողջ ենք, ողջ ենք պաղ անհունում, աստղերով եւ խարույկներով լի, սեւ, ամայի փոսում: Քաոսում, ուր բախվում են միմյանց մոլորակները` հանց թմբուկներ, ուր պայթում են արեւները, ուր մրրկապտույտ բոցավառ խորխորատն է, մենք դեռեւս ուրախ ապրում ենք: Բայց ամեն ինչ փոխվում է, ամեն ինչ տրվում է հուժկու աշխատանքին: Ահա մենք նստել ու մտածում ենք: Եթե դուք երջանիկ լինեիք, դուք չէիք գա այստեղ: Պաղ անապատային քամին գրկում է երկիրը, եւ մարդիկ սեղմված են միմյանց, յուրաքանչյուրը շշնջում է մյուսին իր հույսն ու հուսահատությունն իր կասկածի մասին, եւ մյուսը լսում է նրան հանց մեռյալ: Յուրաքանչյուրը ճանաչում է մյուսի մեջ իր սիրտը, եւ նա լսում է ու լսում:
Եթե աշխարհն այնպիսին է, ինչպիսին նա կա, դա լավ է: Եվ մենք ապրում եւ ուրախանում ենք, քանզի հոգին մարդու միշտ փեսացու է, որ փնտրում է իր հարսին: Մեր կյանքը` միշտ սիրահարվածություն է, վսեմ բոցավառ գույն, ում քիչ է ողջ տամկությունը տիեզերքում: Սակայն կա գաղտնի, թաքնածածուկ միտք, կա մեզանում խոր ջրհոր: Մենք այնտեղ տեսնում ենք, որ եւ այս կյանքը, այս աշխարհը կարող էր այլ լինել` լավ եւ հրաշալի, քան կա: Կա ուղիների անվերջությունը, իսկ մենք գնում ենք միայն մեկով: Մյուս ուղիներն ընկած են ամայի ու լայնարձակ, նրանց վրա ոչ ոք չկա: Իսկ մենք գնում ենք ծիծաղկոտ ու սիրասուն ամբոխով` մեկ պատահական ճանապարհով: Բայց կան ուրիշները, ուղիղ եւ հեռավոր ճամփաները: Եվ մենք կարող էինք գնալ դրանցով: Տիեզերքը կարող էր այլ լինել, եւ մարդը կարող էր շրջել այն առ լավագույն ճամփան: Սակայն դա չկա եւ գուցե չի լինի: Այդպիսի մտքից սիրտը գոցվում է ու կյանքը սառեցվում: Ամեն ինչ կարող էր այլ լինել, լավ ու վսեմ, եւ երբեք չի լինի: Եվ ինչո՞ւ աշխարհը չի կարող փրկվել, այսինքն, անցնել այլ ճանապարհի, ինչո՞ւ է նա այդպես հուզվում, փոփոխվում, բայց մնում տեղում: Որովհետեւ նրա մոտ չի կարող գալ փրկիչը: Եվ երբ գալիս է, եթե գա, չի կարողանա այս աշխարհում ապրել, որ փրկի այն:
Բայց արդյո՞ք աշխարհն ուզում է իր փրկությունը: Գուցե նրան ոչինչ պետք չէ, բացի իրենից, եւ նա գոհ է, գոհ է, ինչպես դագաղ դրվածը:
Բայց տեսեք: Մենք մարդիկ ենք, այս կույս աշխարհի մի մասը, եւ ինչպես ենք մենք տոչորվում: Միշտ ուտում ենք եւ դարձյալ ուզում ենք ուտել: Սիրում ենք, մոռանում ու կրկին սիրահարվում ենք մեր կրակոտ արյամբ: Աճում եւ տոչորվում է ցողունը: Այրվում ու հանգչում է աստղը, ծիծաղում ու մահանում է մարդը: Սակայն այդ ամենը երեւութականություն է, կենաց խաբուսիկ ամպը:
Բայց ահա եւ կյանքը լարվում է մինչեւ երկինք, ծայրեծայր լցվում է, հասնում իր եզերքին, այդժամ նա իրեն չի ուզում: Երեկոյան լռությունը մահացու է: Աղջկա ու ճամփորդի երգն՝ անարտահայտելի, մարդու հոգին իրեն չի դիմանում: Երկինքը կեսօրին մոխրագույն է, բայց գիշերով այն պեծկլտում է հանց ջրհորի հատակն, ու անկարելի է նրան նայել:
Մեծ կյանքը չի կարող ակնթարթից երկար լինել: Կյանքը` հիացքի բռնկում է, եւ դարձյալ խորխորատ, ուր խառնված ու բաց են ճամփաները` առ անսահմանության բոլոր ծագերը:
Աշխարհը տագնապալի է, ուժասպառ եւ ցասկոտ այն բանից, որ պայթել ու հանգչել է ակնթարթից հետո, լույսից հետո, որ ցմրուր լուսավորել էր բոլոր խորքերը, եւ մարմրում է ու մարմրում, այրվում է ու այրվում, եւ կպաղի մի ողջ հավերժություն:
Հենց դրանում է նրա մեղքը: Կյանքի մահացու բարձունքից հետո` սիրո եւ պայծառատես մտքի` կյանքը լեցվում է, եւ սափորը նրա պիտի տապալվի: Այդպիսի մարդն ամեն բան սիրել ու ճանաչել է մինչեւ վերջին հիացքը, եւ մարմինը նրա պատռվում է հիացմունքի բոցանուտ ուժով: Նա այլեւս բան չունի անելու: Աշխարհը չի ապրում, այլ մարմրում է: Դրանում է նրա ոճիրն ու անքավելի մեղքը: Քանզի կյանքը չպետք է ակնթարթից երկար լինի, որքան երկարում է կյանքը, այնքան ծանր է: Հիմա տիեզերքը կեցած է ուղիղ դժոխքի ճամփին: Խոտի եւ մարդու մեջ ավելի ու ավելի խիտ սփռվում է խելագարությունը: Գաղտնիքները բազմանում են, եւ արդեն չի ճեղքում դրանք մտքի խոյը: Տառապանքից առավել մաքուր ու հիասքանչ է տիեզերքի դեմքը, առավել լուռ է երեկոներին, բայց սրտում դրանց համար տեղ չկա:
Ինչու է բռնկվել արեգակը եւ այրվում է ու այրվում: Նա պիտի որ հրից երկնագույն դառնա ու չապրի ակնթարթը:
Տիեզերքը բոցեղեն ակնթարթ է, որ ճեղքանցել ու վերակառուցել է քաոսը: Սակայն տիեզերքի ուժը այնժամ է ուժ, երբ այն կենտրոնացված է մի հարվածում:

ԲՐՈՒՆՈ ՇՈՒԼՑ

22 Հկտ

Ողբերգական ազատությունը

Ի՞նչ է պատմությունը: Ո՞վ կգուշակի նրա բարյացակամության հանելուկը, նրա գթածությունների գաղտնիքները: Մեզ հայտնի չեն նրա եւ նրա հերոսի միջեւ մեկուսի խաղարկվող խորհրդածեսերը, հայտնի չեն ծածուկ բանակցությունները, նրանց միավորող գաղտնիքները: Գուցե՞ դա սիրահարի եւ նրա ընտրյալի գաղտնիքն է: Քանիսին է նա զանց առնում անտարբեր, քանիսի վրա նույնիսկ հայացք չի նետում, ասես գրքի էջեր թերթելիս, եւ անսպասելիորեն կանգ է առնում ինչ-որ մեկի վրա, հանկարծ սրատեսություն ձեռք բերելով, կրքով բռնկված: Նրա սիրեցյալների ժամը կարճ է, նրանց վիճակված է մնալու սոսկ այնքան, որքան հնչում է խոսքը, որը նրանք կարողացել են ճչալ ի պատասխան նրան: Քանզի նրանք բավեցին մեն մի խոսքի համար, նրանց ողջ կյանքը մարեց լոկ մի հնչյունում նրա գաղտնիքի տան մեջ…
Հայացք նետել վիթխարի, երկինք բռնող, առասպելի պատկերին եւ ընթերցել նրանում, գուշակել եւ կանխատեսել, թե ինչ է անրջվում այնտեղ, դեռեւս անուն չառած: Խնամքով կորզել արմատի հետ ամպի ծոցից, բառերի ուռկանում որսալ այն, որ առկայծում էր այդ թաքուցյալ լիցքերում, ազատ, հածող էներգիայում, եւ միաժամանակ չկտրել առասպելի պորտալարը, ժամանակից շուտ չառնել այն որոշակի, խիստ կառուցաձեւի մեջ: Չէ որ առասպելի հատակը անշուշտ պիտի գնա առ անհասկանալին, անբառելին, առասպելը, որպեսզի ողջ մնա, պիտի բնավորվի ակունքներում, որ անհասանելի են հայացքին:

ՉԺԱՆ ՉԱՈ

22 Հկտ

ԽՈՐ ՔՆԻ ՍՏՎԵՐՆԵՐԸ
Եթե դուք ունեք գեթ մեկ մտերիմ ընկեր, ապա վայել չէ ճակատագրից տրտնջալը: Դուք ինքներդ միայնակ չեք, եւ ձեր շնորհիվ աշխարհում մի միայնակ մարդ պակասել է:
***
Չեն լինում ծաղիկներ առանց թիթեռների: Չի լինում սար առանց առվի: Չի լինում քար առանց մամուռ: Չի լինում լճակ առանց տիղմի: Չի լինում մարդ առանց թերությունների:
***
Ծաղիկներով հիանալը վայել է գեղեցկուհու ընկերակցությամբ: Լուսնի լույսի ներքո գինի խմելը վայել է բարի ընկերոջ շրջապատում: Քայլել ձյան վրայով վայել է վսեմ այրի հետ:
***
Հնում մի մարդ ասել է`«Եթե աշխարհիս երեսին չլինեին ծաղիկները, լուսինը եւ գեղեցիկ կանայք, ապա չարժեր նույնիսկ ծնվել»: Ինձանից հավելեմ՝ «Եթե աշխարհիս երեսին չլիներ տուշը, տամայաքարը եւ գինին, ապա չարժեր նույնիսկ ապրել»:
***
Հները ձմեռը համարում էին տարվա մյուս երեք եղանակների «մնացուկը»: Ես այդպիսի «մնացուկ» կկոչեի եւ ամառը. ամառային առավոտը` գիշերվա «մնացուկն» է, գիշերային հանգիստը՝ ցերեկային պարապության «մնացուկն» է, իսկ հետմիջօրյա քունը` բոլոր մնացյալ ժամանակի «մնացուկն» է, երբ դու թաքնվում ես մարդկանց հայացքներից:
***
Հմտորեն նկարված ծաղիկը կարող է դեպ իրեն գրավել թիթեռին: Քարերից հմտորեն շարված սարը կարող է դեպ իրեն գրավել մշուշը: Հմտորեն արտահայտված սոճին կարող է դեպ իրեն գրավել քամին, նաեւ՝ ջրամբար փորելով կգրավես ջրոսպին, դարատափ սարքելով կգրավես լուսնին, բանան տնկելով կգրավես անձրեւին, ուռենի տնկելով կգրավես ծղրիդներին:
***
Նա, ով լսել է թռչունների ճռվողյունը գարնանը, ծղրիդների զնգոցը ամռանը, մորեխների ճռռոցն աշնանը եւ ձյան խրթխրթոցը ձմռանը, ով լսել է տամայաքարերի շրխկոցը պարզկա օրը, սրինգի երգը լուսնի ներքո, քամու շրշոցը սոճիների մեջ եւ ջրերի խոխոջյունը գետում, նա իր կյանքն իզուր չի ապրել: Իսկ եթե լսես միայն կռվող պատանյակների ճիչերն ու կռվարար կանանց լուտանքները, ապա ավելի լավ է ամենեւին չծնվես:
***
Բնանկար, որ հազվագյուտ վեհասքանչ է համարվում, իսկ կյանքում անդուր է՝ մշուշն ու անձրեւը: Նկար, որ հազվագյուտ պոետիկ է համարվում, իսկ կյանքում անտանելի է` աղքատ եւ հիվանդ մարդը: Ձայներ, որ մեղեդային են թվում, բայց իրականում ճղճիմ են` ծաղկավաճառների ճիչերն են:
***
Նորալուկ լուսինը մեզ դուր չի գալիս այն պատճառով, որ չափազանց շուտ է անհետում, իսկ նվազող լուսինը` այն բանի համար, որ չափազանց ուշ է հայտնվում:
***
Ուժերիցս վեր է ողջ դաշտը հերկելը՝ կբավարարվեմ այն բանով, որ տնամերձ այգիս կաճեցնեմ: Ուժերիցս վեր է անտառի ողջ ցախը հավաքելը` կսահմանափակվեմ այն բանով, որ շեմիս խոտն արմատախիլ կանեմ:
***
Տասը բան կա, որ դժգոհություն է հարուցում` որդերը գրքերով պարկերում, մոծակներն ամառային գիշերը, շքապատշգամբի վատ կտուրը, խորշոմած ոսկեծաղիկները, մեծ մրջյունները սոճիների տակ, բամբուկի չափազանց շատ թափված թերթերը, փշերը ծաղկած ծաղիկների մեջ, թունավորումը համեղ ձկից:
***
Նա, ով սիրում է կնոջն այնպես, ինչպես ծաղիկներն են սիրում, իր զգացմունքներում կսավառնի ավելի ու ավելի վեր: Նա, ով սիրում է ծաղիկներին այնպես, ինչպես կանանց են սիրում, իր զգացմունքների մեջ կբանա նորանոր խորքեր:
***
Գեղեցկուհին ծաղկից լավ է այն բանով, որ հասկանում է խոսքերի իմաստը: Ծաղիկը գեղեցկուհուց լավ է այն բանով, որ անուշահոտություն է արձակում: Չի կարելի մեկը մյուսին համակցել, այդ պատճառով ավելի լավ է զոհաբերել անուշահոտությունը հանուն հասկացող զրուցընկերուհու:
***
Պատանին կարդում է գրքերը, ասես խորը փոսից լուսնին է նայում: Միջահասակ մարդը կարդում է գրքերը, ասես բակում լուսնին է նայում: Ծերունին կարդում է գրքերը, ասես բարձր դարավանդից հիանում է լուսնով: Նրանց հասկացողության խորությունը կախված է նրանց դիրքի բարձրությունից:
***
Լեռների փայլը, ջրերի խոխոջյունը, լուսնի լույսը, ծաղկանց բույրը, զարգացած մարդու խելքն ու տակտը, գեղեցիկ կնոջ արտաքինն ու շարժմունքը`այդ ամենն անհնար է բառերով արտահայտել, անհնար է ակներեւ դարձնել, բայց այդպիսի բաները հիրավի գերում են մեր սրտերը եւ հավերժորեն պահպանվում մեր հիշողության մեջ:
***
Ավելի լավ է չքավորության մեջ մաքուր լինել, քան աղտոտել քեզ անազնիվ վաստակած հարստությամբ: Ավելի լավ է մեռնել բերկրանքի մեջ, քան ապրել տառապանքի մեջ:
***
Աչքը չի կարող իրեն տեսնել, քիթը չի կարող հոտոտել իրեն, լեզուն չի կարող իր համը փորձել, մատը չի կարող ինքն իրեն դիպչել, եւ միայն ականջն է կարող ինքն իրեն լսել:
***
Ինքդ քո հանդեպ եղիր սառը, ինչպես աշունը։ Այլոց հանդեպ եղիր տաք, ինչպես գարունը:
***
Ռազմական գործերի մասին դատող գիտուն մարդը գրասենյակային ստրատեգ է: Գրականության մասին խորհրդածող գնդապետը` փողոցային գրագետ: յն անբասիր կլինի:
***
Նոր գիրք հորինելը նվաճում է, որը կհիշեն հազար աշուն: Հին գիրքը մեկնաբանելը` արժանիք է, որը չեն մոռանա տասը հազար տարի:
***
Գրական ստեղծագործությունը բնանկար է սեղանի վրա: Բնանկարը՝ գրական ստեղծագործություն է երկրի վրա:
***
Տանը գրքեր պահելը դժվար չէ, դժվարը դրանք բանալն է: Դրանք բանալը դժվար չէ, այլ դժվար է դրանք ընթերցելը: Գրքերն ընթերցելը դժվար չէ, այլ դժվար է դրանց իմաստությունն ի գործ դնելը: Գրքային իմաստնությունն ի գործ դնելը դժվար չէ, այլ դժվար է դա յուրացնելը:
***
Գարունը Երկնքի երաժշտության գլխավոր թեման է, իսկ աշունը` նրա այլացումը: ***
Գրական ստեղծագործությունը բառերով բանված նախշ է, իսկ նախշը՝ գրական ստեղծագործություն է առանց բառերի: Թե մեկը, թե մյուսը նույն ակունքն ունեն:
***
Անասելի ցավալի է տեսնել, թե ինչպես են թափվում ծաղկաթերթերը, թե ինչպես է մայր մտնում լուսինը, թե ինչպես է ժամանակից շուտ մահանում գեղեցիկ կինը:
***
Ճանճերը նստում են մարդու դեմքի վրա, մոծակները տանջում են մարդկային մարմինը: Բայց ինչի՞ տեղ են նրանք դնում մարդուն:
***
Առօրյա կյանքում նշումներ անելու կարիք չկա, իսկ գիրք ընթերցելիս չի կարելի նշումներ չանել: Առօրյա կյանքում լավ չէ ագահ լինելը, իսկ ահա գիրք գնելիս չի կարելի ագահ չլինել: Առօրյա կյանքում վայել չէ խելահեղ լինելը, իսկ բարիք գործելուց չի կարելի խելահեղ չլինել:
***
Նա, ով ընթերցանությունից բան է հասկանում, գրքեր է տեսնում նույնիսկ այնտեղ, ուր նրանք չկան: Նրա համար եւ բնանկարը, եւ տամայախաղը, եւ ուրախ խնջույքը, եւ ծաղիկները, եւ լուսինը` գրքեր են, որոնք նա կարդում է: Նա, ով ճամփորդությունից բան է հասկանում, գեղեցիկ բնանկարներ է տեսնում նույնիսկ այնտեղ, ուր նրանք չկան: Նրա համար եւ պատմական գրքերը, եւ բանաստեղծությունների հորինմամբ խնջույքը, եւ ծաղիկները, եւ լուսինը` բոլորը բնանկարներ են, որոնցով նա հիանում է:
***
Ծղրիդը տաղանդավոր բանաստեղծի վերամարմնավորումն է: Ծաղիկը՝ գեղեցկուհու գրական կեղծանուն:
***
Բոլոր ժամանակների լավագույն գրքերը գրված են արյունով եւ արցունքներով:
***
Ավելի հեշտ է հերոս լինել, քան իմաստուն: Գրողներ հաճախ են պատահում, քան իսկական տաղանդներ:
***
Չժուան Ցզիի համար մեծ հաջողություն էր երազում իրեն թիթեռ տեսնելը, իսկ ահա թիթեռի համար երազում իրեն Չժուան Ցզի տեսնելը բնավ էլ հաջողություն չէր:
***
Միայն նրանք, ովքեր անհաղորդ են սովորական մարդկանց գործերին, կարող են զբաղվել գործերով, որոնց անհաղորդ են սովորական մարդիկ:

ԷՈՒՋԵՆԻՈ ՄՈՆՏԱԼԵ

22 Հկտ

Մտավորականը ախցանը համեմում է լիմոնի յուղով:
Մտավորականը կարծում է, թե Վերդիին շատ ուշ է հաջողվել տիրապետել իր փեշակին, քանի որ ծեր հասակում է ստեղծել իր մեծագույն գլուխգործոցը` Ֆալստաֆը:
Մտավորականը գերադասում է մաքուր երաժշտություն, հատկապես Բախինը /որի անունն արտասանում է քմային ուժեղ շեշտադրությամբ/:
Մտավորականը դուրս է գալիս Կոմունիստական Կուսակցության շարքերից, սակայն չի համարում, որ ճիշտ են նրանք, ովքեր երբեք չեն անդամակցել այս կուսակցությանը:
Մտավորականը կարող է նաև հայտնաբերել Վերդիին, սակայն այդ դեպքում, նրա հասցրած վնասն ավելի մեծ կլինի:
Մտավորականը կարծում է, թե ժամանակակից պոեզիան հումանիստական չէ, սակայն թուլություն ունի վերացական նկարչության հանդեպ:
Մտավորականը, վերջնականապես եզրակացնում է, որ ժամանակակից պոեզիան հագեցած է հումանիզմով,- ահա թե ինչու է աղետն անկասելի:
Մտավորականը ՙՊայացներ՚-ի նախերգանքը շփոթում է ՙՁոն Ցնծության՚ հետ, բայց բողոքում է, թե իտալերեն լեզուն նվազ երաժշտական է:
Մտավորականը որոշում է դուրս գալ փղոսկրե աշտարակից: Բարեբախտաբար, ոչ-ոք դա չի նկատում:
Մտավորականը համոզված է, որ արվեստն իր համար է ստեղծված: Ավելի վատ կլինի, եթե նա կարծի, թե այն ժողովրդի համար է:
Մտավորականը երազում է դոլարով աշխատավարձ ստանալու մասին, և հայտարարում, թե ՙԵվրոպան պետք է միավորվի, այլապես` կկործանվի՚:
Մտավորականն աշխատավարձը դոլարով չի ստանում և ասում է, թե` ՙԱրևմուտքի մայրամուտը մոտ է՚:
Մտավորականը սիրում է բալետ, դոդեկաֆոնիկ երաժշտություն և B1 խմբի վիտամիններով հարուստ ապերիտիվներ:ՙԲայց` կոկտեյլը շատ չոր, խնդրում եմ՚:
Մտավորականը փայտե կոճակներով շապիկ է հագնում և ասում, թե Փարիզն անկում է ապրում:Գուցեև այդպես է, սակայն իսկական անկումն այն կլիներ, եթե Փարիզն նրա մասին մտածեր:Դժբախտաբար երբեմն այդպես պատահում է:ՙՍեն Ժերմեն դե Պրեն, սակայն, որոշակի ոճ դեռ պահպանում է…՚:
Մտավորականն ասում է, թե եկել է ինտելեկտուալիզմից հրաժարվելու պահը:
Մտավորականն ասում է, թե Շվեյցարիան ձանձրալի երկիր է:
Մտավորականն ասում է, թե Անգլիայում, վերջիվերջո, կերակուրն այնքան էլ վատը չէ:Ոչ մի կաթով սուրճ` սովը կոտրում է չինական թեյով և մրգօղիով: Մտավորականը փնտրում է իր ՙերկրորդ փեշակը՚: Իսկ առաջի՞նը:
Մտավորականը պաշտպանում է ազատությունը` մեկնելով Պրահա և Վարշավա, իսկ հարցաքննության ժամանակ ասում է, թե` ՙիրեն ստիպել են դա անել՚:
Մտավորականը գրական մրցանակ չի ստանում և ասում է, թե բոլոր մրցանակները մաֆիայի ձեռքում են:
Մտավորականը գրական մրցանակ է ստանում և ընդունում է, որ մաֆիա կոչվածի մեջ էլ ինչ-որ մի լավ բան կա: (ՙՆոր Քաղցր Ոճի՚ պոետներն էլ բանդայի անդամներ էին):
Մտավորականը բանաստեղծություններ է գրում, որոնք ոչ ոք չի կարդում, և եզրակացնում է, թե մեր ժամանակները պոեզիայի համար չեն:
Մտավորականն իր հեղինակած գրքերը չի վաճառում ու պահանջում է պետության միջամտությունը:
Մտավորականն ուզում է, որ պոեզիան լինի ժողովրդի համար, երաժշտությունը` ՙսերիալ՚, և նկարչությունը` վերացական, այսինքն` կոնկրետ:Մտավորականն ասում է, թե այն քննադատները, ովքեր իրենով չեն զբաղվում, սնանկ են: Մտավորականը հակվում է նեոռեալիզմին, որովհետև բուրժուազիան այլևս սպառված է: ՙՀետո, սակայն, անհրաժեշտ է նորովի արարել մարդուն՚:
Մտավորականը թարգմանվել, կամ թարգմանվելու է այլ լեզուներով: Իր հրատարակիչը ՙհաջողացրել է՚ նրա մի գրքի տպագրությունը:
Մտավորականը չի հանդուրժում արվեստի գործերին պետության միջամտությունը, սակայն բողոքում է, թե թատրոնն ու կինոն քիչ հատկացումներ են ստանում:
Մտավորականը կարծում է, թե անհրաժեշտ է բարեփոխել Ակադեմիան, որպեսզի ինքը նրա անդամը դառնա, և, հատկապես, որպեսզի անդամ չդառնան Ա-ն, Բ-ն, Գ-ն …
Մտավորականը դեմ է արվեստների պլանավորմանը, սակայն այն կարծիքին է, որ Ա-ին, Բ-ին և Գ-ին պետք է արգելել գրելը:
Մտավորականն ատում է երրորդ ուժը, որովհետև մերը` զանգվածների ժամանակն է:
Մտավորականն ատում է զանգվածներին ու կարծում, թե ՙՊարտեզ փակեալ՚ լավ բան է:
Մտավորականն ասում է, թե Շեքսպիրը եթե կենդանի լիներ` կինո կնկարահաներ: Իսկ առայժմ ինքն է ուզում դա անել:
Մտավորականը ժամադրության է գալիս լրագրերի մի խուրձ ձեռքին, ներողություն է խնդրում ուշանալու համար և հրաժեշտ տալիս` ասելով, թե պետք է մի տեղ գնա:Ու՞ր է գնալու: Պետք է ՙԳուշակության մրցույթ՚ հայտարարվի` դա իմանալու համար:

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԽԱՉՄԵՐՈՒԿ. ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ

22 Հկտ

ՀԱԿԻՐՃ` «ԻԶՄ»-ԵՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ
Թուրքիայի պատմության վերջին 150 տարիները հատկանշական են նախ և առաջ նրանով, որ կայսրության ինքնադրսևորման ընթացքն ուղեկցվում էր ընդգծված գաղափարախոսությամբ` աշխարհաքաղաքական դոկտրինով և ծառայեցվում էր մեկ ընդհանուր նպատակի: Այդ շարքում առաջինը թերևս «իսլամիզմ» տերմինն էր, որ դեռևս 18-րդ դ. սկզբնապես գործածվեց ֆրանսիական գրականության մեջ իբրև հոմանիշ «իսլամին»: Islamisme տերմինի հեղինակային իրավունքը վերագրվում է ֆրանսիացի լուսավորիչ Վոլտերին, որը փորձում էր բառի միջոցով տալ իսլամի բնութագիրը: Սակայն այդ բնութագրումները մշտապես վերանայումների պահանջ էին զգում, քանի որ յուրաքանչյուր նոր իրավիճակ թելադրում էր փոփոխված ձևեր ու միջոցներ, գույներ ու հայացքներ: Եվ միայն ծավալապաշտական նկրտումների էությունը մշտապես պահպանեց իր կենսունակությունը ցանկացած պարագայում: Դրա լավագույն ապացույցը 19-րդ դարի վերջերին և 20-րդ դարի սկզբներին առաջացած ու ձևավորված պանթուրքիզմի (համաթուրանականության) գաղափարախոսությունն էր, պանթուրքական շարժումը: Բոլոր թյուրքալեզու ժողովուրդների համախմբմանը միտված այս ուղղության առանձնահատուկ կողմերից մեկն այն էր, որ միավորումը կառուցվում էր էթնիկական, այլ ոչ թե կրոնական նույնականության հիմքի վրա: Կարևոր էր, որ թուրքերն իրենց զգային ոչ թե այս կամ այն առանձին երկրի քաղաքացիներ, այլ մի հսկա ու հզոր ժողովրդի մասնիկ: Պանթուրքիզմի քարտեզը ենթադրում էր Արևելյան Եվրոպայից մինչև Հնդկաստան ձգվող կայսրություն:
Աբդուլ Համիդի կողմից գործածության դրված այս գաղափարի կիրառական արդյունավետությունն իր ժամանակաշրջանի տիրույթներում մեծ հաջողություն չէր խոստանում, քանի որ իրականության հրամայականները գործեցին ի վնաս Փոքր Ասիայի և Անատոլիայի մահմեդական-թուրք բնակչությանը:
Հենց այդ ժամանակ էլ իշխանությունը զավթած երիտթուրքերը հրապարակ եկան օսմանիզմի նորամուծությամբ` հռչակելով կայսրության բոլոր հպատակների հավասարություն, որ պիտի ընկալվեր իբրև միասնական օսմանյան ազգ կերտելու նպատակով մյուս ազգերին թուրքացնելու անհրաժեշտության հիմնավորում: Այն ևս ձախողվեց, ինչից հետո վերադարձ կատարվեց դեպի պանթուրքիզմը, իսկ հետագայում նաև պանիսլամիզմը` այդ երկուսի խառնուրդը վերածելով երիտթուրքական քաղաքականության կարևորագույն բովանդակային էլեմենտների: Եվ միայն քեմալական հեղափոխությունից հետո պանթուրքիզմը մի որոշ ժամանակ հայտնվեց Թուրքիայի գաղափարախոսական գզրոցում, քանի որ Աթաթուրքը այդ ուղեբեռով քաղաքակիրթ աշխարհ մտնել չէր ցանկանում:
Հայտարարելով թուրք ազգի համախմբման և վերջնական ձևավորման մասին, հանրապետության հիմնադիր Մուստաֆա Քեմալի բարենորոգումների ծրագրով հոգևոր իշխանությունը զատվում էր պետությունից: Արևմտյան ոճով երկրի վերակառուցումը Աթաթուրքի կատարմամբ ենթադրում էր կայսրությունից ազգային պետության համակարգին անցած ժողովրդին որակապես նոր ինքնություն` գիտակցությունից մինչև ապրելակերպ, աշխարհիկության սկզբունքների որդեգրումից մինչև առանձին ատրիբուտների նորաձևություն` գիրը դարձավ լատինատառ, մերժվեց չադրան, ներմուծվեց եվրոպական հագուկապ, արգելվեց բազմակնությունը և այլ կամավոր-պարտադիր փոփոխումներ: Սակայն հարեմային բարքերի արգելման կամ խալիֆի պաշտոնի վերացման մեջ չէր Աթաթուրքի քաղաքական առաքելության ամբողջ նշանակությունը: Սահմանելով արտաքին նոր քաղաքական կուրս և հրապարակավ հայտարարելով, թե պետք է մոռանալ կայսրության մասին ու հետևել «խաղաղություն երկրում, խաղաղություն աշխարհում» կարգախոսին` Աթաթուրքը միաժամանակ փորձում էր իրատեսորեն վերլուծել Օսմանյան կայսրության զարգացման նախորդ փուլերը, ըմբռնել տերության անկման պատճառահետևանքային կապը, քանի որ երբեք չէր պատրաստվում բացառել փուլայնության կրկնության հնարավորությունը և պանթուրքիզմի գործածման անհրաժեշտությունը նաև հանրապետական Թուրքիայում: Իշխող այն գաղափարը, թե երկիրը շրջապատված է թշնամիներով, որոնք փորձում են թուլացնել կամ տարածքներ խլել նրանից, թե թուրքերը չունեն ոչ մի ընկեր, բացի թուրքերից, խորքում ամեն դեպքում շարունակում էր պահպանել հին մտադրությունների բացիլները: Եվ եթե Քեմալ Աթաթուրքն իր հիմնական առաքելությունը համարում էր օսմանյան անցյալին վերջ դնելը, ապա հաջորդող տասնամյակները փաստեցին այդ նպատակի հարկադրման անհնարինությունը: Շարունակվող ներքին խմորումները, անցյալի հետ առճակատման անխուսափելիությունը, ժամանակ առ ժամանակ տեղի ունեցող զինվորական հեղաշրջումները (քանի որ աշխարհիկությունը մնացել էր զինվորականության համակ վերահսկողության ներքո), սոցիալական ու ազգամիջյան ցնցումները յուրաքանչյուր անգամ ափ էին նետում պանթուրքիզմի ուրվականը:
Եվ պատահական չէր, որ 1951-ին Թուրքիայի` ՆԱՏՕ-ին անդամակցելուց հետո պանթուրքիզմը կրկին արդիականանալու նախանշաններ ցուցաբերեց իբրև գաղափարական պայքարի միջոց` այս անգամ հակակոմունիզմի և ԽՍՀՄ-ից թուրքալեզու ժողովուրդներին անջատելու նպատակի շղարշի տակ:

Ի՞ՆՉ ԵՆ ՈՒԶՈՒՄ ԹՈՒՐՔԵՐԸ
Թուրքերն ուզում են գերիշխել: Նրանք դա ցանկացել են միշտ: Նրանք և՛ երեկ, և՛ այսօր, և՛ վաղը նույնպես համառ փորձեր են անելու Քեմալ Աթաթուրքի անունով դուրս պրծնել նույն Աթաթուրքի հանրապետության ժողովրդավար մեկուսացման շրջանակներից և վերստեղծել կայսրությունը: Ժամանակի մեջ յուրաքանչյուր հնարավորություն վերածվում է երկրորդ շնչառության, արթնացնում է հույսեր, լիցքեր է հադորդում: Այդպես պատահեց նաև սառը պատերազմի դարաշրջանի ավարտից հետո, և այն մեծ փոփոխությունները, որոնք տեղի ունեցան աշխարհում 1980-ականների վերջերին և 1990-ականների սկզբներին, Անկարային ստիպեցին արմատականորեն փոխել սեփական արտաքին քաղաքական կուրսը, որը մինչ այդ խարսխված էր քեմալականության պատգամների վրա: Սկզբում դա կրում էր տարերային, երբեմն նաև ինքնաբուխ ու ցայտնոտային բնույթ` բավարարվելով սոսկ այն հեռանկարով, թե Խորհրդային Միության փլուզումը կարելի է դիտարկել Թուրքիայում պանթուրքիզմ գաղափարախոսության վերածննդի պատճառ: Նույնիսկ մի առիթով Թուրքիայի նախկին նախագահ Սուլեյման Դեմիրելը հետին թվով պիտի խոստովաներ, որ Ադրիատիկ ծովից մինչև Չինական պատ թուրքական ինքնությունը տարածելու նպատակը վերազարթոնքի հիմքեր ուներ: Շատ ավելի դիպուկ էր մեկ այլ նախկին նախագահի` Թուրգութ Օզալի քայլը, որը Թուրքիայի նորագույն պատմության մեջ առաջին անգամ հայտարարեց, որ իրենք Օսմանյան կայսրության պատմական տարածքների պատասխանատվության կրողներն են:
Սակայն երկրի պատասխանատուները հրաշալի հասկանում էին, որ նոր աշխարհում «հին, բարի ժամանակների» պանթուրքիզմը կիրառելի է միայն ներքին օգտագործման համար` թուրքական միասնականության քարոզչության պայմաններում: Իսկ արտաքին աշխարհի հետ հարաբերվելու ճանապարհին բոլորովին ուրիշ` Արևմուտքի քիմքին գոնե փոքր-ինչ հարիր գաղափարախոսություն է պետք, և սահմանից այն կողմ ներկայանալի արտաքինը պետք է լինի ոչ թե տաճկական ֆեսով, այլ գլխաբաց թուրքը: Ահա այս հենքի վրա ձևավորվեց ու մարմին առավ թուրքական ծավալապաշտության մեղմացված տարբերակը: 2002-ին «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության (ԱԶԿ) իշխանության գալուց հետո հրապարակ իջան նրանք, որոնց անվանեցին չափավոր իսլամիստներ կամ մեկ այլ բնորոշմամբ` իսլամիստ ժողովրդավարներ: Դեռ որոշ ժամանակ պիտի պահանջվեր, մինչև որ քաղաքական նոր հոսանքը ինքնահաստատվեր, ստեղծեր ուժերի այնպիսի հարաբերակցություն, որի պայմաններում կարելի էր արդեն բարձրաձայնել բուն պատկանելության և դրա դիմագծի մասին: Եվ միայն այդ ժամանակ ազդարարվեց նեոօսմանիզմի մուտքն արտաքին քաղաքական օրակարգ:
Եթե Թուրքիայի ներքին կյանքում դա նշանակում էր, որ որոշակի ուժ և հենարան էր ձեռք բերում այսպես կոչված մահմեդական բուրժուազիան` մի կողմ մղելով մինչ այդ պահը բարձրաշխարհիկ էլիտա համարվող քեմալիզմի ավանդական գաղափարախոսության կրողներին, ապա երկրից դուրս կիրառվող նոր ռազմավարությունը շատ արագ հստակություն էր հաղորդում կայսերական նկրտումներին:
Անկեղծության պահը վրա հասավ 2009-ի նոյեմբերին: Թուրքիայի արտգործնախարար Ահմեթ Դավութօղլուն, հանդես գալով ԱԶԿ անդամների առջև, խոստովանեց, որ երկիրը վարում է նեոօսմանիզմի քաղաքականություն. «Գոյություն ունի Օսմանյան կայսրությունից ստացված ժառանգություն: Մեզ «նեոօսմաններ» են անվանում: Այո՛, մենք նոր օսմաններ ենք: Մենք ստիպված ենք զբաղվելու հարևան երկրներով: Քարտեզի վրա Թուրքիայի շուրջ 1000 կիլոմետր տրամագծով մի շրջապտույտ արեք, և այդ տարածքում կհայտնվի 20 երկիր, իսկ 3000 կիլոմետր տրամագծով շրջան անելու պարագայում դրանում կընդգրկվի 70 երկիր: Դրա համար էլ Թուրքիան շահագրգռված է իր շրջակայքով»:
Գործունեության տեսադաշտն ու պարագիծը մատնանշված էին: Ժառանգականության պահանջը պարտավորեցնող գործոն էր դիտվում: Ասվածին գումարվում էր նաև այն, որ անցած տարիների ընթացքում Թուրքիան կուտակել էր բավական ներուժ, ինչը պիտի թույլ տար վերագնահատել երկրի տեղն ու դիրքը ինչպես մեր տարածաշրջանում, այնպես էլ ամբողջ աշխարհում և այդ գնահատմամբ ծեծել Եվրամիության դռները: Դրանով հանդերձ պաշտոնական Անկարան չի կարող չնկատել, որ թե՛ հարևան երկրները, թե՛ գերտերությունները այնքան էլ մեծ ցանկություն չունեն ընդունելու այս նորանուն խաղի կանոնները: Ֆրանսիական «Ֆիգարո» թերթը բոլորովին վերջերս իր հրապարակումներից մեկում իրավացիորեն նկատել էր, որ Թուրքիայի իշխանությունները վերջին տարիներին երկրի կայսերական անցյալի կարոտախտով են տառապում, և որ Թուրքիայում աստիճանաբար ավելի մեծ հեղինակություն է ձեռք բերում այն ամենը, ինչ կապված է երկրի օսմանյան անցյալի հետ:
Օտարների` ակնհայտը տեսնելու փաստը զայրացնում է թուրքերին: Դեռ երեկ նեոօսմանիզմի տեսաբան հորջորջված Ահմեթ Դավութօղլուն հիմա արդեն չափազանց հիվանդագին է արձագանքում իր երկրի վարած քաղաքականությունը բնորոշող այնպիսի ձևակերպումներին, ինչպիսիք են, օրինակ, առանցքային փոփոխություն կամ նոր օսմանիզմ եզրույթները: Սեփական մտադրությունները մատնողի անզգուշությամբ վերջինս անմիջապես հակազդում է` դժգոհելով, թե նման բան չկա և իրենց քաղաքականությունը լիովին ներդաշնակում է Եվրամիության պահանջներին: Իսկ նույն ժամանակ Թուրքիայի կրթության նախարարությունը հրապարակում է տարածաշրջանային քարտեզներ, որտեղ Հայաստանը, Վրաստանը, Ադրբեջանն ու Իրանի հսկայական հատվածները թուրքական պետության սահմանների ներսում են ընդգրկված: Ինչպես սա, այնպես էլ նեոօսմանիզմի այս կարգի առարկայական ու գաղափարաբանական դրսևորումներն այնքան շատ են, որ հազիվ թե անհրաժեշտություն կա վիճարկելու դրանց առկայության փաստը: Այսօրվա միջին վիճակագրական թուրքը «երջանիկ Թուրքիա» է անվանում Օսմանյան կայսրության ժամանակները` միաժամանակ մտովի գծագրելով այն մոտ ապագան, երբ աշխարհում կրկին կազդվեն ու կսարսափեն թուրքական հզորությունից: Թե ինչպես պիտի աշխարհիկ-ժողովրդական արժեքները խաչասերվեն մեծ քայլերով դեպի նեոօսմանիզմ տանող դիվանագիտական նախագծի շրջանակներում, կամ ինչպես պիտի համաշխարհային բազմաբևեռ դաշտը համակերպվի օտար մարմնի ներկայության հետ, սրանք դեռևս անլիարժեքության բծերով պատված հարցեր են, որոնց պատասխանը միայն օտարներին չէ, որ հուզում է:
Եվ դա է պատճառը, որ նույնիսկ Թուրքիայում ոչ բոլորն են հավանություն տալիս ու հավատում կերպարանափոխված ռազմավարության հաջողությանը: Ծանրակշիռ փաստարկներից մեկն էլ համարվում է այն, որ ներկայիս Թուրքիայի հարևան երկրները ժամանակին Օսմանյան կայսրության մաս են կազմել, և այնքան էլ դյուրին գործ չէ մոլորեցնել նրանց, համոզել, որ վերջիններս հեշտությամբ աջակցության ու համագործակցության ձեռք մեկնեն նախկին բռնատիրության ժառանգորդին: Ընդդիմախոսները համառորեն հիշեցնում և զգուշացնում են, որ եթե օսմանիզմը ժամանակին բերեց Օսմանյան կայսրության փլուզմանը, ապա նեոօսմանիզմը կարող է հանգեցնել նրա վերջնական տապալմանը:

ԵՐԿՈՒ ՃԱՆԱՊԱՐՀ
Թուրքական մեծ ընտրությունը ենթադրում է երկու հնարավոր սցենար: Դրանցից առաջինը դեպի Եվրոպական միություն տանող ուղին է` լիիրավ անդամ ու ակտիվ դերակատար դառնալու հեռանկարով: Երկրորդ ճանապարհը կարող է լինել ավանդականը որդեգրելու հավատարմությունը` դեպի պանթուրքական իղձերի կենսագործում, դեպի մահմեդական աշխարհ:
Արդեն բավական ժամանակ է, ինչ ԵՄ-ը մերժումով է պատասխանում Թուրքիայի դիմումներին: Մինչդեռ եթե վստահելու լինենք Թուրքիայում անցկացված հարցախույզի արդյունքներին, ապա մասնակիցների ճնշող մեծամասնության համար երկրի առաջնահերթ նպատակը շարունակում է մնալ Եվրամիությանն անդամակցելը: Իսկ այդ երկրի վարչապետ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը վերստին հայտարարում է, որ չնայած Եվրամիության դիմադրությանը՝ Անկարան կշարունակի ձգտել ընդգրկվել միասնական Եվրոպայի մեջ: «Մենք չենք փոխել մեր քաղաքականությունը, այն նույնն է: Մենք ԵՄ-ին դիմել ենք 1959 թվականին, 1963 թվականին մեր դիմումը պաշտոնապես ամրագրեցինք և այդ օրվանից սպասում ենք: Ես եվրոպական քաղաքական գործիչներին պարզ ասում եմ` եթե դուք Եվրամիությունը քրիստոնեական ակումբ չեք համարում, ապա պարտավոր եք մեզ ձեր շարքերն ընդգրկել»:
Սակայն Անկարայում բոլորից լավ գիտեն, որ խնդիրն ամենևին էլ կրոնական ու ակումբային զանազանությունը չէ, ու ոչ էլ Հին Աշխարհը որևէ պարտավորություն ունի իրենց առջև: Կա «եվրոպականացման» պահանջների մի ընդարձակ ցանկ, ինչը ոչ մի կերպ չի ներդաշնակում ներկայիս Թուրքիայի իրական էության հետ: Դրանցից մի քանիսն ուղղակի վեր են նրա ուժերից, քանի որ անմիջականորեն շոշափում են երկրի ու կեցության առանցքային հիմքերը:
Եվրոպական ուղին առաջին հերթին մի ճանապարհ է, որը տանում է դեպի մարդու իրավունքների պաշտպանություն, ինչը նշանակում է նաև իսլամիստների իրավունքների պաշտպանություն: Հետևաբար, այդ ուղին, որին նախկինում աջակցում էր Աթաթուրքի պատգամներին հավատարիմ մնացած զինվորականությունը, այսօր մտահոգությունների առարկա է դարձել: Արդեն քանի տասնամյակ իսլամը նրանց ջանքերի շնորհիվ մշտապես փակված է եղել աշխարհիկության ամուր փականքներով: Եթե բացվի «պանդորայի տուփը», ապա ներսի տարողությունն, ըստ որոշ վերլուծաբանների, Թուրքիային միանգամից դեպի մահմեդական աշխարհ կնետի:
Գալով «քրիստոնեական ակումբի» անցանկալիությանը, այստեղ ևս ճշմարտությունն իր չափաբաժինն ունի: Թուրքիայի մուտքը ԵՄ արգելելու եվրոպական շատ երկրների դիրքորոշման հիմնական պատճառը Եվրոպայում մահմեդական ազգաբնակչության սպառնալիորեն աճող թվաքանակն է` ավելի քան 70 միլիոն մարդ, որից 50 միլիոնը` թուրք: Նման քանակությամբ մահմեդականներով Եվրոպան ուղղակի կկորցնի իր քրիստոնեական ու աշխարհիկ նույնականությունը:
Թուրքիայի հաջորդ փորձությունը մնում է այն նախաձեռնությունը, որ նա ստանձնեց ԵՄ-ին անդամակցելու ծրագրերն իրականացնելու համար: «Զրո խնդիր հարևանների հետ»,- այս անունն է կրում արտաքին քաղաքական նոր դավանանքը, ինչն առաջին հայացքից արդեն իսկ տպավորություն է գործում: Ասենք, այլ կերպ դժվար էլ լիներ, քանի որ աթաթուրքյան ժամանակաշրջանում իշխող «թշնամի հարևաններով շրջապատված» պետական գաղափարը մոտ մեկ դար անց հանկարծ վերափոխվել է զրոյական գաղափարի:
Բայց չափորոշիչների նվազեցումը դեռ հաջողության գրավական չէ: Առաջին իսկ քայլերից պարզ դարձավ, որ սա ևս անիրագործելի մի մտահղացում է դրացիական բոլոր շրջանակներում: Թուրքիայի հակումը, որպես արաբական աշխարհի առաջատարի, ամենևին ընդունելի չէ արաբների համար: Ուստի արաբական Մերձավոր Արևելքն այն տարածաշրջանն է, որտեղ «Օսմանյան կայսրության» տեսլականի ձախողումը մեծ դժվարություն չի ներկայացնի: Թերևս հենց այդ ուղղության հարևանների միջավայրում Թուրքիան շատ ավելի մեկուսացած ու շրջափակված է, քան կարելի է կարծել: Եվ գուցե նաև դա է պատճառը, որ Արևմուտքն առանձնապես ջանքեր չի գործադրում Թուրքիայի մերձավոր-արևելյան մտադրությունները խոչընդոտելու առումով:
Ասվածի լավագույն դրսևորումը դարձավ իր կեսդարյա դաշնակցի` Իսրայելի հետ հարաբերությունները փչացնելու փաստը: Գտնում են, որ Էրդողանի կառավարությունը նպատակ ուներ այդ գնով հեղինակություն վաստակել հակահրեական տրամադրություններով ապրող մահմեդական աշխարհում: Սակայն հեղինակության դափնին կարծես թե չհայտնվեց: Փոխարենը Բրիտանական The Daily Telegraph պարբերականը, անդրադառնալով «Ազատության նավախմբի» և իսրայելական բանակի զինվորների միջև տեղի ունեցած միջադեպին` գրեց, որ այդ ողբերգությունը վառ ապացույցն է այն բանի, որ նեոօսմանական, ասիական և իսլամիստական Թուրքիան երբեք չի կարող անդամակցել Եվրամիությանը:
Զրոյականության ձգտումը ձախողում է խոստանում նաև Իրանի պարագայում: Ակնհայտ է, որ Թուրքիայի դիրքերի ուժեղացումը իրանական դիրքերի թուլացում կնշանակի: Թեհրանը հասկանում է, որ իր ներկայիս դժվարին կացության հաշվին թուրքերը փորձում են լիարժեք օգտվել պատեհ հնարավորություններից: Սակայն իրանական գործոնը դեռ ի զորու է պաշտպանել իր կարևորությունն այս տարածաշրջանում և մնալ կողմնորոշիչ ինչպես հարևանների, այնպես էլ Արևմուտքի ու Ռուսաստանի համար, եթե կարիք առաջանա սահմանափակել Թուրքիայի ազդեցությունը:
Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ապա հազիվ թե Թուրքիան հիմքեր ունի պնդելու, թե այստեղ նույնպես բացարձակ անհաջողության չհասավ: Օրերս ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանն այդ առնչությամբ նկատեց. «Հարևանների հետ զրոյական խնդիրների՝ Թուրքիայի հռչակած քաղաքականությունը զրոյական արդյունքներ է տալիս: Եվ այդպես կլինի այնքան ժամանակ, քանի դեռ Թուրքիան շարունակում է իր շահը փնտրել մեր տարածաշրջանում շահերի բախման, այլ ոչ թե համադրման համատեքստում»:
Հիասթափությունների գերկուտակման պահերին Թուրքիան ցանկանում է այնպիսի կեցվածք ընդունել, ասես հոգնել է ԵՄ-ին անդամակցելուն սպասելուց: Բայց աշխարհը հասկանում է, որ թուրքական դիվանագիտությունը դժգոհության շապիկի տակ տաքացնում է պանթուրքիստական ու պանիսլամիստական քաղաքականության վերապրուկներին` դրանց կենդանություն պարգևելու հույսերով:
Ինչ խոսք, եվրոպականացման հեռանկարը գայթակղիչ է, բայց քիչ չեն նաև նրանք, ովքեր կարծում են, որ իսկական մեծությունը երկրի կայսերական անցյալն է, այլ ոչ թե համամարդկային արժեքները: Թուրքերին ճնշում են օտարների անվերջ քննադատությունները, փոխարենը գերագույն հաճույք է պատճառում այն անցյալը, երբ տերության սահմանները փռված էին Բալկաններից մինչև Արաբիա: Օսմանյան ոսկեդարի իդեալականացումն ուղեկցվում է զանազան խթանիչներով, ինչպիսիք են պատմական ֆիլմերը` ենիչերիների պատկերներով և «Կայսրությունը պատասխան հարված կհասցնի» վերտառությամբ վերնաշապիկները, որ մեծ մասսայականություն են վայելում հատկապես երիտասարդության շրջանում: Եվ նրանք անհամբերությամբ սպասում են, թե երբ և որտեղ պիտի հասցվի խոստացված հարվածը:

Ո՞ՐՆ Է ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ ՆԱԽԸՆՏՐԵԼԻ
Այս հարցը, որ կարելի է նաև վերաձևակերպել հետևյալ կերպ` «Թուրքիայի ո՞ր կողմնորոշումն անվտանգ կլինի Հայաստանի համար», առաջին հերթին գոյության իրավունք է ձեռք բերել այն պարզ պատճառով, որ մեզ համար Թուրքիայի քաղաքական դիրքորոշման կարևորությունը ոչ նոր է, ոչ երկրորդական: Երկու երկրների բարդ, լարված և թշնամական հարաբերությունների, ինչպես նաև ամեն կարգի շփումների սառեցման պայմաններում կանխատեսելիության գործակիցը երբեք բավարար լինել չի կարող: Բայց այնուամենայնիվ, համադրենք արդեն հիշատակված երկու տարբերակների հետևանքները և փորձենք հասկանալ, թե ի վերջո ներգործության ինչ բեռ պետք է ակնկալել այս կամ այն ելքի պարագայում:
Թուրքիայի արտաքին քաղաքականության հիմնական նշանակետը Եվրամիության և Եվրոպայի հետ ինտեգրվելն է: «Մեր այս նպատակից նույնիսկ մի փոքր շեղման մասին խոսք չի կարող լինել: Իրականություն է, որ վերջին շրջանում Եվրամիության անդամակցության ճանապարհին զգալի հատված ենք հաղթահարել»: Սրանք Թուրքիայի նախագահ Աբդուլլահ Գյուլի խոսքերն են: Եթե ասվածն ընդունենք իբրև իրողություն և համարենք, որ նույն հետևողականությունը կպահպանվի նաև առաջիկայում, ապա դա նշանակում է, որ Թուրքիան պարտավորվում է կետ առ կետ կենսագործել այն բոլոր պահանջները, որ նրան կառաջադրվեն Բրյուսելի նստավայրից: Իսկ այդպիսի հեռանկարը մեզ խոստանում է ոչ միայն աստիճանաբար ժողովրդավար դարձող հարևան, այլև այն բոլոր կնճռոտ խնդիրների կարգավորում, որոնք այսօր համարվում են անլուծելի: Եվրոպական ընտանիք ներգրավված Թուրքիան հարկադրված կլինի հարևանների հետ հարաբերվել պակաս քմահաճությամբ և կդառնա ավելի կանխատեսելի:
Եթե կատարվի հակառակը, այսինքն` Թուրքիան շեղվի ու դեմքով դառնա դեպի այն նպատակը, որ նրան մղելու է հեգեմոն դերակատարություն ստանձնելու նախկին կայսրության տիրույթներում` շեշտադրելով իր իսլամական ինքնությունը, ապա պետք է ենթադրել, որ դրա արդյունքում նա կզրկվի ինչպես ԵՄ-ի, այնպես էլ գերտերությունների բարեհաճությունից: Այդպիսի հեռանկարը կհանգեցնի նրան, որ քաղաքակիրթ պետությունների կողմից Թուրքիայի դեմ կուղղվի դիմակայության և հակազդեցության սլաքը: Այն, ինչ մինչ օրս ներվել էր, հետայդու կորակվի իբրև մարտահրավեր և հիմնարար ազատությունների ոտնահարում: Իսկ վտարյալ ու ճնշված Թուրքիան Հայաստանի համար հազիվ թե ներկայացնի այնպիսի վտանգ, որից կարելի է լրջորեն զգուշանալ: Աշխարհն արդեն ծանոթ է համանման մի քանի դեպքերի ու ականատեսն է եղել դրանց սանձահարման փորձված մեթոդներին:
Հնարավոր հեռանկարային այս զարգացումների համատեքստում կարելի է նաև ասել, որ այսօր Թուրքիայի համար երկու ճանապարհների բաժանման կետում կանգնելը շատ նման է երկու կրակի արանքում լինելուն: Ինչպիսին էլ լինի նրա ընտրությունը` որոշումը տրվելու է ոչ առանց զոհաբերումների:

ՀՈՎԻԿ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՇԱՌԼ ԱԶՆԱՎՈՒՐ

22 Հկտ

ՀԱՎԻՏՅԱՆՍ ՀԱՎԻՏԵՆԻՑ

Երբ քուն իջնի վերջին անգամ մեր կոպերին`
Հավիտյանս հավիտենից
Հավիտյանս հավիտենից,
Հրաժեշտի վերջին պահին
Ես կափոսամ, որ գնում եմ այս աշխարհից,
Ես կզղջամ, որ գնում եմ այս աշխարհից,
Կհեռանամ վշտով անհուն,
Եվ ինչքան էլ ապրած կյանքից հիշեմ քիչ բան,
Խոր կլինի վիշտս այնքան,
Քանզի, ավաղ, փակեցինք մեր սրտերը հուր,
Հուր հավիտյան,
Հուր հավիտյան,
Եվ փոխանակ երջանկանանք,
Ունեցանք լոկ վիշտ, ափսոսանք:
Երբ դարերը շարվեշարան,
Հավիտյանս հավիտենից,
Հավիտյանս հավիտենից,
Խոր անցյալի քողով ծածկված մեզ այցի գան,
Երբ կատարյալ մի մոռացում իջնի վրաս,
Թեկուզ լույսի գեթ մի կաթիլ եթե մնա,
Թեկուզ մնա կրակ հանգած
Հոգուս դեռ տաք մոխրի վրա,
Որն իբրև թե երբեք, երբեք չի մահանում,
Որպեսզի ես անդորր գտնեմ տիեզերքում,
Հավիտյանս հավիտենից,
Հավիտյանս հավիտենից,
Ինչպես կյանքում այս իրական,
Սե՜ր իմ, սե՜ր իմ,
Քեզ կփնտրեմ,
Քեզ կկանչեմ,
Քեզ կգտնեմ,
Քեզ կպահեմ,
Կփայփայե՜մ
Հուր հավիտյան, հուր հավիտյան …

ՎԱՍԻԼԻ ԿԱՆԴԻՆՍԿԻ

22 Հկտ

Համաշխարհային հռչակ ունեցող մեծ գիտնական Վիրխովն ասել է. «Ես հազարավոր դիակներ եմ հերձել, եւ չի պատահել, որ հոգի տեսնեմ»: Մեծ մարդիկ միշտ արտահայտում են իրենց դարաշրջանը: Եվ ահա մեծ մարդն ակամա արտահայտեց իր այդ մակերեսային եւ թեթեւամիտ խոսքերով տասնիներորդ դարի ողջ մակերեսայնությունն ու թեթեւամտությունը: Մատերիայի աստվածացման այդ դարաշրջանում գոյող էր ճանաչվում սոսկ մարմնականը, մարմնական «աչքերով» տեսանելին: Այդտեղ ինքնըստինքյան հոգին լուծարքվեց: Ինքնըստինքյան երկինքը պարպվեց: Ինքնըստինքյան պարզվեց, որ «մեկ անգամ տրվող» կյանքը ամենից առաջ պետք է հաճելի լինի: Նույնիսկ «առ մերձավորը սիրո» մնացած պաշարը, որ ալտրուիզմ է կոչվում եւ հավասարեցվել էր վերադարձվող եսասիրությանը, նպատակադրվել էր ոչ միայն իրեն, այլ նաեւ ուրիշին (կամ առավելապես ուրիշին) հնարավորինս մեծ քանակությամբ նյութական բարիքներ պարգեւել: Այս կամ այն կերպ նյութական բարիքների կուտակումն իր համար դարձավ մարդկանց մեծամասնության համար կենաց միակ նպատակը: Այդ բարիքների առավելագույն կուտակումն էներգիայի նվազագույն վատնումով (տնտեսական գիտության սկզբունքը) դարձավ մարդկային կյանքի եւ գործունեության իդեալը: Այն ամենը, որ հանգեցնում էր այդ նպատակին, եւ, ուրեմն, ամենայն «հարմարավետությունը» դարձավ ամենաարժեքավորը: Լավագույն ուղեղները, ուժեղագույն տաղանդները, հերոսական խառնվածքներն առանց երկմտելու նետվեցին կենաց այդ կողմը, քանզի մյուսն անտեսանելի էր դարձել: ՈՒրիշը չկար:
…Իսկ արտաքուստ, քանի գնում, այնքան ավելի մոռացվում, կորչում էր կենաց ներքին արժեքը: Եվ այդ պատճառով հենց որ մարդ կորցնում էր այդ արտաքին արժեքը, ապա անմիջապես հայտնվում էր դատարկ տեղի առջեւ: Եվ քանի որ արտաքին արժեքն անկայուն է եւ հեշտությամբ է սպրդում, ապա հիասթափվածների, հուսահատվածների գնդերն աճում էին: Եվ նրանց վայնասունը միանում էր դեռեւս կյանքից չթունավորվածների ու դեռ նոր նրան նախապատրաստվող շփոթահար հարցին` ո՞րն է կյանքի իմաստը: Ո՞րն է կյանքի իմաստը:
Եվ շրջապատող լռությունը պատասխանում էր` կենաց նպատակ չկա:
Խավարը խտանում էր, շունչը կտրվում էր, ելքերը խցանվում էին:
Իսկ չճանաչված հոգին ցավում էր:
Փակ դռների վրա ձեռքերը ջարդոտած անհույս մարդիկ հենց նույն ձեռքերով իրենց խեղդում էին` կյանքն արժեք չունի:
Եվ հորդեց բռնությունների, վիրավորանքների, պատերազմների, սպանությունների, ինքնասպանությունների մոլեգնած գետը։
Այժմ դեռեւս դանդաղ, յուղաներկի լայն բծի պես տարածվում է ժողովրդի շերտից շերտ սփռվող ու հենց նրա խորքերն ընթացող անհավատությունն ու մատերիալիզմը: Եվ դեռ երկար կտարածվի…

ՖՐԻԴՐԻԽ ՆԻՑՇԵ

22 Հկտ

«Ընկե՛ր, ամենը, ինչ դու սիրում էիր, հիասթափեցրեց քեզ. հիասթափությունը ի վերջո դարձավ քո սովորությունը, և քո վերջին սերը, որը ղու կոչում ես «սեր ճշմարտության» հանդեպ, միգուցե հենց սերն է հիասթափության հանդեպ»։
Որքան ավելի ազատ և ուժեղ է անհատը՝ այնքան խստապահանջ է դառնում նրա սերը, ի վերջո նա տենչում է գերմարդ դառնալ, քանզի ողջ մնացյալը չի հագեցնում նրա սերը։
Զույգ սեռերի փոխադարձ հարաբերությանը նման ինչ-որ բան կա նաև առանձին մարդու մեջ, այն է՝ կամքի և մտքի հարաբերությունը (կամ, ինչպես ասում են, սրտի և գլխի) — դրանք տղամարդն ու կինն են. նրանց միջև բանը միշտ սերն է, բեղմնավորումը, հղիությունը։ Եվ լա՛վ հիշեք, սիրտը այստեղ տղամարդն է, իսկ գլուխը՝ կինը։
Արարել, այդ նշանակում է՝ քեզանից ինչ-որ բան դուրս անել, քեզ ավելի դատարկ, ավելի աղքատ և ավելի սիրող դարձնել։ Երբ Աստված արարել էր աշխարհը՝ Նա այդժամ ավելին չէր, քան դատարկ գաղափար — և սեր արարյալի հանդեպ։
Երբ մենք հագենում ենք մեզնից և այլևս ի զորու չենք սիրել մեգ՝ ապա, իբրև նախապահպանություն, հարկավոր է խորհուրդ տալ սեր առ մերձավորը, այնքանով, որքանով մերձավորները մի ակնթարթում կստիպեն մեզ համոզվել որ նաև մենք ենք «սիրո արժանի»։
Դուք սիրահարված եք վերամբարձ բառերին, ինչպես գույնզգույն մորթիներին, և միայն ստի գորգերի վրա եք դուք կարողանում քայլել հաստատուն քայլքով, դուք, քնքուշնե՜ր։
Սիրո մեջ խղճուկությունը սիրով ծպտվում է արժանի սիրո բացակայությամբ։
Անպայմանական սերը պարունակում է նաև խոշտանգվելու տենչը. այդժամ այն ընդդեմ ինքն իրեն է, և տրվելու պատրաստակամությունից ի վերջո վերածվում է անգամ ինքնաոչնչացման ցանկության. «Խորտակվի՜ր այս ծովում»։
Սիրելու-ցանկությունը մատնում է ինքնագոհությունն ու գերհագեցումը քեզնով, սիրված-լինելու-ցանկությունը, սակայն, կարոտը քո հանդեպ, ինքնա-սիրությունը։ Սիրողը բաշխում է իրեն. նա, ով ուզում է սիրված լինել, ձգտում է նվեր ստանալ ինքն իրեն։
Սերը հնազանդության պտուղն է. սակայն սերունդներ են ընկած պտուղի և արմատի միջև, իսկ ազատությունը սիրո պտուղն է։
Կյանքի հանդեպ սերը գրեթե հակադրությունն է Երկարակեցության հանդեպ սիրո։ Ամենայն սեր մտածում է ակնթարթի և հավերժության մասին,- բայց բնավ «տևականության»։
Քո գրգիռին անուն տալ՝ արդեն մի քայլ է գրգիռի սահմաններից դուրս։ Խորագույն սերը, օրինակ, իրեն անվանել չգիտի և, թերևս, հարց է տալիս՝ «ես արդյո՞ք ատելություն չեմ»։
Սկզբում մի փոքրիկ նախանձ — և այնուհետև մեծ սե՞ր։ Այդպես լուցկու հատիկի շփումից առաջանում է բռնկումը։
Մեր բերած զոհաբերությունները սոսկ ապացուցում են, թե որքան անարժեք է դառնում մեզ համար ցանկացած այլ բան, երբ մենք ինչ-որ բան սիրում ենք։
Դժբախտ սիրահարի դժբախտությունը դադարում է ոչ թե փոխադարձ սիրով, այլ ավելի-շատ-սիրով։
Մենք ամենաշատը ատում ենք ոչ թե այն, ինչը խանգարում է մեզ սիրված լինել, այլ այն, ինչը մեզ խանգարում է անմնացորդ սիրել։
«Ես զայրանում եմ. որովհետև դու անարդար ես» — այսպես է մտածում սիրողը։
Փոխադարձ սիրո պահանջը սնափառություն է և զգայականություն։
Զարմանալի է՝ ինչ հիմարության ասես որ զգայականությունը սիրո միջոցով չի կարող տանել, այն հանկարծակի ամբողջովին զրկվում է ողջ լավ ճաշակից և այլանդակը անվանում է գեղեցիկ, հենց որ սերը համոզում է դրան։
Իսկապես արդարացի մարդիկ ընծաներ չվերցնող են. նրանք ամեն ինչ հետ են վերադարձնում։ Այդ պատճառով սիրահարների համար նրանք զարհուրանք են։
Միշտ ետ վերադարձնել, ոչ մի ընծա չընդունել, բացի իբրև պարգև և նշան, որ մենք դրանցով ճանաչում ենք իսկապես սիրողներին և դա փոխհատուցում ենք մեր սիրով։
Գործառույթ-դառնալու-կամեցում. սիրո կանացի իդեալը։ Տղամարդկային իդեալը ձուլումն է և տիրացումը կամ կարեկցանքը (տառապող Աստծո պաշտամունք)։
Կինը չի ուզում իրեն խոստովանել, թե նա իր սիրեցյալի մեջ որքան է սիրում տղամարդուն (հենց տղամարդուն), այդ պատճառով նա նրա մեջ աստվածացնում է «մարդուն» — իր առջև և ուրիշների։
Երկու ճանապարհ կա ձեզ տառապանքից փրկելու համար, արագ մահը և երկար սերը։

ԱԿՍԵԼ ԲԱԿՈՒՆՑ

22 Հկտ

ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԸ*
(առաջին հրապարակում)

Անդրկովկասն ընկած է երկրագնդի այն շրջանում, որ գիտության մեջ հայտնի է որպես երկրաշարժի ենթակա գոտի: Վերջին 15 տարում մենք ունեցանք Գորիի երկրաշարժը 1920 թ., ապա Լենինականի և այս տարի` Զանգեզուրի երկրաշարժերը:
Պատմությունից հայտնի են երկրաշարժի ավելի մեծ աղետներ, օրինակ` Շամախին: 1679 թ. Երևանում եղել է մի այնպիսի երկրաշարժ, որ ինչպես ականատեսներն են նկարագրում, քարը քարի վրա չի մնացել: Միայն Քանաքեռ գյուղում սպանվել է 900 մարդ: :
Այսպես է գրում մի ականատես: Այն ժամանակվա պատմագիրները մանրամասն նկարագրել են բերդի, վանքերի, մեջիդների, խաների և սարդարների պալատների, կամուրջների ավերածությունը, իսկ հասարակ ժողովրդի մասին մի քանի խոսք են ասել:
Ինչո՞ւ է այդքան ժողովուրդ ոչնչացել երկրաշարժի ժամանակ: Միայն նրա համար, որ չի եղել ոչ հասարակական և ոչ էլ պետական օգնություն:
Երևանի երկրաշարժի հետևանքով ոչնչացել է մոտ 12 հազար մարդ, ամայացել են ամբողջ գյուղեր, ժողովուրդը կանաչով է պրել, սկսվել են սովը, հիվանդությունները, հրդեհները, որոնք տասն անգամ ավելի շատ վնասներ են խլել, քան երկրաշարժը:
Երևանի սարդարը ձիավոր սուրհանդակ է ուղարկել Նախիջևան` օգնություն խնդրելու, այնտեղից էլ ուղարկել են Թավրիզ, մինչև պատասխանը ստացվել է, անցել է քսան օր: Ուրիշ երկրների խաները մտարակի զոռով հավաքել էին ժողովրդից ցորեն, բրինձ և ուղտերի քարավանով ուղարկել էին Երևան:
Այսպես էր , որից ոչ մի աղետյալ ոչ մի կոտ ցորեն չի ստացել, ամբողջը կլանել են սարդարները, Երևանի մելիքները:
Պատմությունից վերցրած այս տեղեկությունները մենք բերում ենք, որպեսզի պարզ լինի, թե մեր երկրի համար երկրաշարժն անծանոթ բան չի և որ երկրաշարժը այնքան սարսափելի չի, ինչքան օգնության բացակայությունը և նրա հետևանքով առաջացած սովն ու հիվանդությունը:
Զանգեզուրի երկրաշարժի երրորդ օրն իսկ Երևանից, Թիֆլիսից, Բաքվից այնքան բժշկական ու սանիտարական բրիգադներ գնացին, որ ամենակարճ ժամանակում բոլոր վիրավորները ստացան բժշկական օգնություն: Նույնը և սնունդի կազմակերպման գործը, հագուստեղենի խնդիրը, վրանները, տուժած գյուղացիներին տեղավորելը,- այս ամենը կատարվեց ամենակարճ ժամանակամիջոցում և ավարտվեց առաջին օգնությունը:
Երկու շաբաթ չի անցել աղետից, մենք արդեն պատրաստվում ենք նոր, սոցիալիստական Զանգեզուրի վերաշինման ծրագիրը: Լայնածավալ Խորհրդային Միության բոլոր անկյուններից հեռագրեր են ստացվում օգնության մասին: Ուկրաինայից մինչև Դաղստան, Դոնբասից Սիբիր, մինչև հետավոր Յակուտիան, բոլոր տեղերի կուսակցական, խորհրդային և հասարակական մարմինները կազմակերպում են օգնություն` ինտերնացիանալ շաղկապի նշանաբանի և սոցիալիստական Զանգեզուր վերաշինելու լոզունգի տակ:
Բուրժուական ոչ մի երկրից ոչ մի օգնություն չենք խնդրի: Մեր սեփական ուժերով ամենակարճ ժամանակամիջոցում կկառուցենք օրինակելի կոլտնտեսությունների և անասնապահական խոշոր սովխոզների Զանգեզուր, նոր կոլերիտ դպրոցներով, կոլեկտիվի քաղաքատիպ բնակարաններով,- և այդ ռայոնները կդառնան սոցիալիստական անասնապահության ռայոններ:
Զանգեզուրի աղետի շուրջը հակախորհրդային դաշնակ կուլակային տարրերն աշխատում են պրովակացիա ստեղծել, առաջ բերելու հուսալքում, պղտորելու ջուրը, անվստահություն սերմանելու դեպի այն մեծ շինարարությունը, որ ծավալվում է երկրաշարժից տուժած վայրերում, հարվածելու առաջին հերթին գարնանացանի աշխատանքները, որոնց առանց գլուխ կորցնելու և հարվածային տեմպերով ձեռնամուխ եղան Զանգեզուրի կոլխոզնիկն ու գյուղացին:
Երկրաշարժի առթիվ միշտ էլ տարածվել են պառավական զրույցներ աշխարհի կործանման և աստծո պատժի մասին: Երևանի մեծ երկրաշարժից հետո լուրեր են տարածում, թե հավերի փորում սև օձ կա, որ աստված ուղարկել ի իբրև պատիժ: Այն ժամանակվա սնատիապաշտ ժողովուրդը սկսել է հավերի կատարյալ ջարդ, նույնիսկ կենդանի թաղելով նրանց: Հազարավոր հավեր են մատաղ բերել վանքերին, խաչերին, եկեղեցիներին: Դրա հետ միասին ստեղծվել են սուտ լուրեր ինչ-որ սև ջրի մասին, որ իբրև թե ժայթքել է և խեղդելու է ամբողջ աշխարհը:
Իհարկե, այսպիսի լուրերը հիմա ծիծաղ կառաջացնեն: Պրովակացիան հավերի սև ջրի մասին չէ, այլ սպասվելիք իբրև թե մեծ երկրաշարժի մասին, որ տարածում է մեր թշնամին` խուճապ և հուսալքում առաջ բերելու նպատակով:
Այդ նրանց չի հաջողվի: Երկրաշարժը հետևանք է ստորջրյա խոշոր զանգվածների տեղաշարժումների: Գիտությունը մինչև հիմա ուսումնասիրել է երկրաշարժի պատճառները, շատ շուտով նա կարող է և նախօրոք գուշակել երկրաշարժը, ազդարարել այնպես, ինչպես մոլորակների մեջ կատարվող երևույթները:
Բնության տարերքի պատճառած աղետը մեզ չի հուսալքի: Մենք կկառուցենք հզոր և հարուստ կոլեկտիվներ և սովխոզներ, Զանգեզուրը կդարձնենք մեր անպարտելի սոցիալիստական բերդերից մեկը:

* Զանգեզուրի երկրաշարժը տեղի է ունեցել 1931 թ: Այն պատճառեց ահռելի ավերածություններ, ի շարս որոնց ավերվեց նաև Տաթևի նշանավոր վանքը:

%d bloggers like this: