Պահոց | 11:51 ե.

ԱՆՏՈՆԵՆ ԱՐՏՈ

17 Հկտ

… Իսկական դաժանությունը կարելի է շատ լավ պատկերացնել առանց զգայական ցավի և միաժամանակ փիլիսոփայել դաժանության մասին: Հոգևոր առումով դաժանություն նշանակում է խստություն, անողոք գործադրում ու վճիռ, անդառնալի, բացարձակ որոշում: Մեր գոյության տեսակետից փիլիսոփայական ամենասովորական դետերմինիզմը դաժանության կերպավորումներից մեկն է: Իզուր են դաժանություն բառին մոլեգին, արյունահեղ խստության, ֆիզիկական ցավի չպատճառաբանված անշահագրգիռ որոնման իմաստ տալիս: Արյան մոլեգին սիրուց չէ, որ Եթովպիայի մեծ իշխանը, հաղթելով արքայազուններին, նրանց պարտադրում է ընդունել ստրկությունը: Դաժանությունը բոլորովին էլ թաքնված արյան, նահատակված մարմնի, խաչված թշնամու հոմանիշը չէ: Դաժանության նույնացումը տանջանքների հետ, հարցի աննշան կողմն է: Կատարվող դաժանության մեջ կա ինչ-որ բարձրագույն դետերմինիզմ, որին ենթարկված է հենց տանջող դահիճն ինքը և հարկ եղած դեպքում ստիպված պիտի լինի պահել այն: Դաժանությունն ամենից առաջ լուսավոր է, մի տեսակ յուրահատուկ ուղղվածություն, անհրաժեշտությանը ենթակա մի բան: Չկա դաժանություն առանց խղճի, առանց գործադրված խղճի: Կենսական ամեն գործողության իրագործմանը խիղճը տալիս է արյան իր գույնը, դաժան նրբերանգը, քանզի կյանքը, անշուշտ, միշտ ինչ-որ մեկի մահն է…
Դաժանությունն իմ մտածողությանն արված հավելում չէ, այն միշտ այնտեղ ապրել է, բայց ինձ հարկ է գիտակցել: Դաժանություն բառը ես գործածում եմ կյանքի փափագի, տիեզերական խստության ու խիստ անհրաժեշտության իմաստով, խավարը ոչնչացնող կյանքի հորձանքի գնոստիկական իմաստով, անխուսափելի անհրաժեշտությունից դուրս այն ցավի իմաստով, առանց որի կյանքը չի կարող ընթանալ: Բարին ցանկալի է, այն գործողության արդյունք է, իսկ չարը հարատև է: Թաքնաված Աստվածն արարելիս ենթարկվում է իրեն իսկ պարտադրված ստեղծագործության դաժան անհրաժեշտությանը, և նա չի կարող չարարել, ուրեմն և` չընդունել չարի հետզհետե անհետացող ու հետզհետե քայքայվող էությունը` բարու ինքնակամ հորձանքի կենտրոնում…

Թարգմ. Ա. Գրիգորյան

ՇԱՐԼ ԲՈԴԼԵՐ

17 Հկտ

ՕՏԱՐԱԿԱՆԸ
— Ամենից շատ ու՞մ ես սիրում դու, ասա, խորհրդավոր մարդ, հորդ, մորդ, քրոջդ, թե՞ եղբորդ։
— Ես չունեմ ոչ հայր, ոչ մայր, ոչ քույր, ոչ եղբայր։
— Բարեկամների՞դ։
— Դուք ասացիք մի բառ, որի իմաստը մինչև օրս ինձ անհայտ է մնացել։
— Հայրենի՞քդ։
— Ես չգիտեմ, թե որ լայնության տակ է գտնվում այն։
— Գեղեցիկը՞։
— Հաճույքով կսիրեի, եթե աստվածային և անմահ լիներ։
— Ոսկի՞ն։
— Ատում եմ, ինչպես դուք` Աստծուն։
— Ուրեմն ի՞նչ ես սիրում դու, տարօրինակ օտարական։
— Ամպե՜րն եմ սիրում… ամպե՜րը, որ սահում են այնտեղ` բարձրում …Հրաշալի ամպերը։

ԱՆԴՐԵ ԺԻԴ

17 Հկտ

… Այն չեզոք տարածքը, դեպի ուր կտրուկ շրջադարձ անելով միշտ պիտի դառնանք նորից ու նորից, շատ լավ գիտեք, պարոնայք, պարզապես Բնությունն է: Ուրեմն ես նույնպես խոսելու եմ դեպի բնությունը հանրահայտ այդ վերադարձի մասին, որը ոմանց կարծիքով թվում է ամեն արվեստի միակ գաղտնիքը, և սրանով արդեն համարվում է ամեն ինչ ասված…
Վերադարձ դեպի բնություն… Սակայն դա ի՞նչ է նշանակում: Դեպի էլ ու՞ր կարելի է դառնալ: Ինքդ քեզնից դուրս ի՞նչ կարող ես գտնել, եթե ոչ շարունակական և համատարած բնություն: Բայց և ուրիշ ի՞նչ կգտնես քո մեջ, եթե ոչ դարձյալ բնություն:
Դեպի բնություն իսկական վերադարձը վերջնական վերադարձ է դեպի տարրը, դեպի մահ: Սակայն քանի դեռ մարդուն մնում է դույզն ձգտումը առ կյանքը, ինքնադրսևորման աննշան պահանջը, մի՞թե դրա դեմ պայքարելու, արվեստագետի պարագայում` բնությանը հակադրվելու և ինքնահաստատվելու համար չէ դա:
Ինչպե՞ս, ինչու՞ չըմռնել, որ այս երկու արտաքինը և ներքինը հակադրվում են իրար, և ըստ այդ մեկի ձևավորվում և իրազեկվում է մյուսը: Այս բնական ներքինը արդյոք պակա՞ս արժեքավոր է, քան մյուսը, և մի՞թե նրան մերժվելու է այդ իրավունքը կամ ժխտվելու է այն ուժը, առանց որի այլևս չի լինում արվեստի գործ, թե՞ կարծում են, որ ամեն արվեստ լինելու է սոսկ ռեալիզմ:
Չափից դուրս ծայրահեղորեն ձևակերպված այս կարծիքը, հույս ունեմ, ոչ ոք չի պաշտպանի: Բայց չէ՞ որ այս տեսակետից են ելնում, երբ ասում են, թե արվեստագետը պիտի բացակա լինի իր գործի մեջ, թե առարկայացումը արվեստի նախապայմաններից մեկն է. այնպես որ, եթե հնարավոր լիներ հասնելու այս առաջարկված նպատակակետին` տրված երկից բացառելով ամեն անհատականություն, մի ստեղծագործությունը կտարբերվեր մյուսից լոկ ներկայացրած սյուժեով, և արվեստագետը վերջապես կգոհանար` անմահություն ապահովելով դատարկ ու անկարևոր դեպքերին, միայն թե ընտրություն կատարեր, որքան էլ անցանկալի լիներ պատահական բաներ հավերժացնելը: Սակայն ընտրության ո՞ր իրավունքով դա պիտի աներ: Եվ արդյո՞ք չի կոչվում նաև հետագայում արված առավել նուրբ, առավել մանրակրկիտ ընտրությունը, որը ընտրության նման գալիս է մատնանշելու եթե ոչ իմ կամքը, ապա գոնե իմ նախընտանքը…
Չե՞ք ենթադրում արդյոք, թե հարկ է ընդունել, որ հենց այս ընտրությունը, սկզբում բնազդական, իսկ հետո նաև կամային այս նախապատվությունը արվեստի իսկ հաստատումն է, այն արվեստի, որ ամենևին բնության մեջ չէ, բնական չէ, արվեստ, որ լոկ արվեստագետն է պարտադրում բնությանը և պարտադրում է տքնանքով ու տառապանքով…

Թարգմ. Արուս Բոյաջյան

ԱՆՏԻՊ ՍԵՎԱԿԸ

17 Հկտ

Պարույր Սևակի մահից տասնամյակներ են անցել, սակայն մինչև այսօր անտիպ են մնում նրա բազմաթիվ ստեղծագործությունները, հրապարակ չեն հանվում օրագրությունները, զանազան գրառումներ, նամակներ, այլ ձեռագրեր: Տվյալ դեպքում խոսքն առավելապես վերաբերում է Սևակի վաղ շրջանի գործերին, երբ դեռ նոր-նոր ձևավորվող գրական ճաշակի ու աշխարհընկալման վրա իրենց անխուսափելի կնիքն էին թողնում ժամանակաշրջանի ոգին և սոցռեալիզմի անբեկանելի պահանջները: Սակայն, ինչպես էլ գնահատելու լինենք այդ տարիներին ստեղծված էջերը, դրանք սևակյան ժառանգության բաղկացուցիչներն են, առանց որոնց անհնար պիտի լինի ունենալ այն տեսանելի հանրագումարը, ինչն իր մեջ կներառի անցած ճանապարհի բոլոր փուլերը:
Ստորև ներկայացնում ենք Պարույր Սևակի երկու անծանոթ բանաստեղծությունները, որոնք արտացոլում են, այսպես կոչված, «սառը պատերազմ»-ի տարիները, երբ Խորհրդային Միության ու Արևմուտքի առճակատումը թևակոխել էր նոր փուլ, երբ նույնիսկ կոմիտասյան թեման (ինչպես Սևակի օրինակում է) պիտի շաղկապվեր միջազգային իրավիճակի հետ:

«ՆՈՅԱՆ ՏԱՊԱՆԸ» ՈՐՈՆՈՂՆԵՐԻՆ
Թյուրքիայի մինիստրների խորհուրդը թույլ է տվել ամերիկյան «արշավախմբին» Արարատ լեռան վրա որոնել «Նոյան տապանի մնացորդները»: (թերթերից)

Նորից «արշավախումբ»,
Եվ այս անգամ դեպի կատարները Մասսի…
Սակայն ծանոթ է աշխարհը «տուրիստներին» ամերիկյան.
Այդպես, նրանք առած օդանավեր,
Առած տանկ ու ական,
Կատարների վրա Ոլիմպոսի
Որոնում են նյութեր հին հունական
«Հովվերգության» մասին,
Որոնում են, սակայն…
Ահավասիկ
Հունաստանը փեղկված երկու մասի1,
Ազատության ոգին, մարտիկները նրա
Ապաստանած Գրամոսի2
Քարափներին խորունկ ու ժայռերի վրա…
Իտալիայում նրանք, այդ «տուրիստները» նույն՝
Արձանն են «որոնում»
Առասպելի Ռոմոս- Ռոմուլոսի:
Եվ ինչ,
Տոլիատին3 է վիրավորվում ծանր և մահացու
Ու ժառանգորդները Կրասոսի,-
Ծանոթ առասպելին ճիշտ հակառակ,-
Գայլի նման երկրի, մարդկանց հյութն է ծծում:
«Անմեղ տուրիստներին» այդ բարբարոս
Որտեղ դու չես ճարի.
Չինաստան ու Չիլի, Վիետնամ ու Բիրմա
Ճամփորդում են նրանք միշտ նույն ուղեգրով՝
«Ալպյան ցուպի» վրա լպիրշ ռեկլամով
Գրած նույն դեվիզը-
դոլար,
բիզնես,
ֆիրմա:
… Մի նոր «տուրիստական արշավախումբ» հիմա,
Եվ այս անգամ դեպի կատարները Մասսի:
Վերստին մարդկային արյունի մեջ
Լողանալու հարմար այս առիթի համար
Անզուսպ խնդությունից բարբարոսի
Համիդն անշուշտ շիրմում շուռ է եկել հիմա…
Բայց ոչ: Ոչ, արյունից,
Պատերազմից չէ, որ մենք ուզում ենք խոսել:
Խաղաղությունն է մեր խորհրդանիշն այսօր
Եվ նշանաբանը ապագայի:
Թող որ արհեստական ներվայնությամբ հոսեն
Իրերն ու պակտերը Ատլանտական,
Բայց հողագունդը մեր, գլոբուսը, սակայն,
(Որ պատկերանում է անդրօվկիանոսյան քեռիներին
Իբրև ակցիաներով,
ակտիվներով,
ոսկով լեցուն տակառ),
Զարդարվել է այսօր նոր գույներով,
Եվ աղավնին ճերմակ,
Կտցին խաղաղության ընձյուղն ու ծիլը նոր,
Սավառնում է հիմա երկրագնդի բոլոր գոտիներով:
Աղավնին այդ ճերմակ, բայց ոչ ելած
Տապանից այն չեղյալ,
Այլ ափերից Օբի և Վոլգայի:
Խաղաղությունն է մեր խորհրդանիշն այսօր
Եվ նշանաբանն ապագայի:
Սակայն եթե փորձեն…
Այնժամ- Ստալինգրադը վկա-
Կելնենք ոչ միայն մենք՝
երկրագնդի
Միլիարդավոր բանակը հասարակ մարդկանց.
Կելնեն և ծովերն իրենց խոր անդունդից,
Կելնեն օվկիանները
Եվ կջրհեղեղեն դաժանորեն դաժան…
Եվ չի փրկի այնժամ
Անգամ առասպելի Նոյան տապանը ձեզ,
Չի գտնվի այնժամ աշխարհում ոչ մի լեռ,
Որ ապաստան տա իր կատարին
Խարխլված ու փլուզված ձեր տապանին:
Չի ճարվի աշխարհում և ոչ մի լեռ,
Չհիշելով արդեն Արարատին,
Արարատին տանջված, բայց և տոկուն,
Որ Մոմբլանի, Անդի, Վեզուվի4 հետ
Պահում է ձեզ համար
Վրեժից կարծրացած իր ընդերքում
Հրաբխի վերջին իր ժայթքումները դեռ…»:
1949 թ. օգոստոս

ԵՐԳԻ ՎԱՐՊԵՏԻՆ
….Երբ հարգում են հիշատակը հանգուցյալի՝
Ընդունված է չանդրադառնալ։ Սակայն ինչպե՞ս, ինչպես լռե՞լ,
Երբ բովանդակ զարհուրանքը մոտ անցյալի
Կամենում են երկրի վրա նորից փռել,
Կամենում են կրկին հանել հրապարակ,
Լույս ընծայել նոր վարիանտով, հավելվածով արյունալի,
Կամենում են նորից նրանք,
Որոնք ձայնը կախարդական քո քնարի
Խլացրին բիրտ խուժանի քրքիջի մեջ…
Հոկտեմբերը մեզ առհավետ փրկեց մահվան ճիրաններից:
Ավանդական մեր դաշտերում հնչեց նորից
Քո «Հորովելը» քաղցրալուր,
Պտղավորվեց «Ծիրանի ծառը» քաղցրանուշ,
Եվ «Անտունին» քո հանճարեղ,
Սրտակեղեք ծանոթ երգը «տնավարի»,
Թովիչ դարձավ էլ ավելի՝
Դադարելով կյանք լինելուց
Եվ մնալով լոկ իբրև երգ,
Լոկ եղանակ չնաշխարհիկ:
Բայց աշխարհին
Սպառնում են այսօր նորից կոտորածով:
Ատլանտյանով դեպի Բոսֆոր, Մարմարա ծով,
Թավալվում է մի մութ ալիք:
Հոխորտանքով ամոթալի՝
Յաթաղանն են փոխարինում ատոմային արկով նրանք,
Ենիչերին՝ էքսպերտով,
Կավե բերդը՝ «Թռչող բերդով»,
Եվ մահիկը՝ արշավանքով խաչակրաց:
Սակայն մարդն իր դարավոր խաչը կրած
Շպրտել է արդեն մի կողմ՝ Չինաստանից
Մինչև Վարշավ և Վարշավից մինչև Աթենք…
Եվ թող հիմա «Հորովելը» քո հանճարեղ
Թող որ փռվի մեր արտերին,
Իբրև սիմվոլ խաղաղության,
Իբրև բարիք,
Իբրև ցորեն:
Թող փառավոր կվարտետդ քո համբավը հեռուն տանի:
Մենք հանգիստ ենք վաղվա հանդեպ.
Հին աշխարհի պատառոտվող խավարի դեմ՝
Մեր երկիրը «քելեր- ցոլեր»:
1949 թ. Սեպտեմբեր

1. Նկատի ունի 1945-49 թթ Հունաստանում ծայր առած քաղաքացիական պատերազմը:
2. Բնակավայր Էգեյան ծովի ափին, քաղաքացիական կռիվների օջախներից մեկը:
3. Պալմիրո Տոլյատի (1893-1964)- Իտալիայի կոմունիստների առաջնորդը: Վիրավորվել է 1948 թ. իր դեմ կատարված մահափորձի հետևանքով:
4. Գործող հրաբուխներ:


Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՆԴՐԵՅ ՏԱՐԿՈՎՍԿԻ

17 Հկտ

… Մենք ապրում ենք սխալական աշխարհում: Մարդը ծնված է ազատ և աներկյուղ: Բայց մեր պատմությունը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ցանկություն` թաքնվելու և պաշտպանվելու բնությունից, որն ավելի է ստիպում մեզ սեղմվել ու պատսպարվել մեկս մյուսի կողքին: Մենք շփվում ենք ոչ այն պատճառով, որ մեզ դուր է գալիս շփվելը, ոչ այն բանի համար, որպեսզի բավականություն ստանանք շփումից, այլ որպեսզի այնքան էլ սարսափելի չլինի: Այս քաղաքակրթությունը սխալական է, եթե հարաբերությունները կառուցվում են նման սկզբունքի վրա: Ամբողջ տեխնոլոգիան, ամբողջ, այսպես կոչված, տեխնիկական առաջընթացը, որն ուղեկցում է պատմությանը, ըստ էության ստեղծում է մի պրոտեզ, որը երկարացնում է մեր ձեռքերը, սրում տեսողությունը, թույլ տալիս տեղաշարժվել շատ արագ: Եվ դա սկզբունքային նշանակություն ունի: Հիմա մենք տեղաշարժվում ենք մի քանի անգամ ավելի արագ, քան անցյալ դարում: Բայց դրանից մենք ավելի երջանիկ չենք դարձել: Մեր անձը, մեր այսպես կոչված պեռսոնալիթեն բախման մեջ է մտել հասարակության հետ: Մենք չենք զարգանում ներդաշնակորեն, մեր հոգևոր զարգացումը այնքան ետ է մնացել, որ մենք արդեն տեխնոլոգիական աճի հեղհեղուն ընթացքի զոհն ենք: Մենք չենք կարող դուրս լողալ այդ հոսանքից, եթե նույնիսկ ցանկանայինք…
… Մենք չգիտենք ինչ բան է սերը, մենք ինքներս մեզ վերաբերում ենք հրեշավոր քամահրանքով: Մենք ճիշտ չենք հասկանում, թե ինչ է նշանակում սիրել ինքն իրեն, նույնիսկ ամաչում ենք այդ մտքից, քանզի կարծում ենք, որ ինքն իրեն սիրել` նշանակում է լինել եսասեր: Սա սխալ է, քանզի սերը զոհ է: Այն իմաստով, որ մարդը չունի զգացողություն, նկատելի է կողքից, երրորդ անձի աչքով: Դուք, անշուշտ, այդ գիտեք, չէ՞ որ ասված է. սիրիր մերձավորիդ` ինչպես ինքդ քեզ: Ասել է թե ինքն իրեն սիրելը զգացմունքի հիմքն է, չափը: Եվ ոչ միայն այն պատճառով, որ մարդը ըմբռնել է ինքն իրեն, իր կյանքի իմաստը, այլև այն իմաստով, որ սկսել միշտ պետք է ինքն իրենից:
Իմ բոլոր դժբախտությունները ծագում են հենց այն բանից, որ չեմ հետևում սեփական խորհուրդներիս: Դժբախտությունն այն է, որ և հանգամանքներն են պարզ, պարզ է և հետևանքը, որին հասցնում է իրերի մասին ունեցած մեր սխալ պատկերացումը: Բայց սխալ է մտածել, թե Հայտնությունը ներառնում է իր մեջ միայն պատժի ըմբռնումը: Կարևորը, որն ամփոփված է նրա մեջ, երևի թե հույսն է: Չնայած այն բանին, որ մոտ է ժամանակը` մեզանից յուրաքանչյուրի համար` առանձին վերցրած, իսկապես շատ մոտ է, սակայն բոլորի համար` միասին վերցրած, երբեք ուշ չէ: Հայտնությունից սարսափում է յուրաքանչյուրն առանձին առած, իսկ բոլորի համար` միասին առած, նրա մեջ պահված է հույսը: Եվ դրա մեջ է Հայտնության իմաստը: Վերջին հաշվով պատկերային ձևով արտահայտված այս դիալեկտիկան է, որ արվեստագետի համար դառնում է ոգեշնչող ու ներշնչող մի այնպիսի սկիզբ, որ ակամա զարմանում ես, թե ուզած հոգեվիճակում էլ նրան դիմելիս որքան հենակետեր կարելի է գտնել նրա մեջ…

Թարգմ. Ա. Գրիգորյան

ԷԴԳԱՐ ԱԼԱՆ ՊՈ

17 Հկտ


ԱԳՌԱՎԸ

Կեսգիշերին մի oր, երբ ես մենակ նստած, հոգնած այսպես
Խորհում էի, թերթում պեսպես պատմություններ, գրքեր հին հին,
Երբ մրափն էր աչքս կոխում, լսվեց հանկարծ մի խուլ թախում,
Մեկը կարծես դուռս էր բախում, հեզիկ բախում մութի միջին.
«Այցելու է, մրմնջացի, դուռս է ծեծում մութի միջին,
Այցելու է, ուրիշ ոչինչ»:

Պարզ հիշում եմ, կես գիշեր էր, ցուրտ ու մռայլ դեկտեմբեր էր,
Եվ մոխրացող ամեն կրակ շուք էր գցել հատակիս խոր.
Անձկում էի լուսաբացին և զուր նստած գրքերում ցիր
Խեղդել էի փորձում անծիր տխրությունս առ իմ Լենոր,
Անգին ու վառ այն աղջկան, աղջկան այն արևավոր,
Դարձած անhուշ ու հեռավոր:

Եվ ամեն մի նուրբ ու խորին խըշխըշոցը վարագույրի
Համակեց ինձ դեռ չզգացած, կյանքում չեղած սարսափներով,
Եվ որպիսի ահըս վանեմ և սարսափն այդ սրտես հանեմ,
Ես կրկնեցի կանգնած վախով. «Այցելու է մտնում բախով,
Մի ուշացած ճամփորդ գուցե, տեղ է խնդրում որ քիչ հանգչի,
Այցելու է, ուրիշ ոչինչ»։

Եվ սրտապինդ ու անվարան մոտեցա ես այսպես դռան՝
«Պարոն, ասի, կամ թե տիկին, ներեցեք ինձ՝ չլսեցի,
Փաստ է, որ ես մրափեցի, իսկ դուք այնպես մեղմ բախեցիք,
Իսկ դուք այնպես հեզ բախեցիք, մթության մեջ խարխափեցիք,
Որ ես հազիվ ձեզ լսեցի»: Այստեղ դուռն իմ ես լայն բացի՝
Խավար էր լոկ դեմս անծիր:

Դեպի մութն այդ սարսափահար նայեցի ես կանգնած երկար,
Ու երազներ տեսա բազում երկրի մարդուն անմատչելի,
Լռություն էր սակայն անծայր և խավար էր սակայն անձայն,
Ու մթնում այդ միայն մի ձայն, մի անուն էր լսվում՝ Լենոր,
Այդ բառը ես շշնջացի, արձագանքեց մութի միջին,
Այդ բառն էր լոկ, ուրիշ ոչինչ:

Սենյակս էի երբ ես դառնում և հոգիս էր իմ մեջ վառվում,
Լսեցի ես դարձյալ մի զարկ, առաջվանից ուժգին փոքր ինչ.
«Անշուշտ բան կա, բան կա, գիտեմ, պատուհանիս վանդակի դեմ,
Թող երևա, գա դեմ առ դեմ, տեսնենք հապա ո՞վ է, կամ ինչ,
Սիրտս խաղաղ լինի թող քիչ, թող փարատվի գաղտնիքն այս ռինջ»:
Քամին էր, լոկ, ուրիշ ոչինչ։

Պատուհանիս փեղկն երբ բացի, շուրջս թևեր թպրտացին,
Ու ներս տոտեց մի վես ագռավ, հպարտ ագռավ հին օրերից,
Նա ոչ հակեց, ոչ կռացավ, ոչ խոնարհվեց, ոչ ետ դարձավ,
Այլ վեհաքայլ առաջացավ, թռավ բարձր խցիս լանջին,
Միներվայի անդրուն թառեց, հենց դեմուդեմ իմ առաջին,
Ու լուռ նստեց, ուրիշ ոչինչ։

Տեսնելով այդ սևահավին, ես ժպտացի սրտիս ցավից,
Ցնցված նրա խոժոռ տեսքից, կերպարանքից ահեղատես.
«Ծեր ես թեպետ և ճաղատ ես, բայց դու ասի, վատասիրտ չես,
Ժանտատեսիլ ու սոսկատես հին ու թափառ ագռավի պես,
Ասա, այնտեղ մութ գիշերում ի՞նչ տիրական անուն ունես.
Ագռավն ասաց. «երբեք այլևս»:

…Բայց ագռավն այդ անդրուն թառած լոկ այդ բառն էր բերանն առած,
Կարծես իր այդ մեն մի բառով դուրս էր հորդում հոգին իր կեզ,
Ոչինչ էլ նա չասեց այլևս, փետուր անգամ չշարժեց հեզ,
Շշնջացի մինչ ես այսպես՝ ընկերներն իր չվեցին, տես,
Լուսաբացին նա էլ կերթա վաղ գնացած հույսերիս պես.
Ագռավն ասաց. «երբեք այլևս»:

Դողահար այդ շտապ ձայնից, Ագռավի սուր պատասխանից,
— Անշուշտ ասի, ինչ ասում է՝ դա լոկ բառ է պատրաստ պահած,
Քաղած տխուր մի վարպետից, մի տանջահար երգչապետից,
Որի երգը սերտել պիտի միշտ կրկնելով արագ այդպես.
Մինչև հասնի երգն իր հույսի մահերգի մութ ու տխրակեզ
Բառին՝ «երբեք, երբեք այլևս»։

Բայց ագռավն այդ հոգիս մաղձոտ լցրեց ժպտով հուրհրացող,
Ուստի վերցրի մի բազկաթոռ ու դեմուդեմ նստեցի ես,
Եվ ընկղմված թավշում փափուկ սկսեցի լուռ մտաբորբոք
Եվ միտք առ միտք խորհել՝ արդյոք ի՞նչ է ուզում ասել սև-տես
Ժանտատեսիլ ու ահավոր չարագուշակ թռչունն այդ վես
Կռինչովն իր «երբեք այլևս»:

Նստեցի ես մտալարված, լուռ այդ մտքով միայն տարված,
Եվ հայացքը նրա վառված կուրծքս էր լափում կրակի պես,
Մառ տխրությամբ ահաբեկված, իմ գլուխը ծնկիս կքած
Դեպի կապույտ բարձն իմ թեքած, սկսեցի ես խորհել այսպես.
«Մենակ եմ ես այս թավիշին. ում սիրեցի ես խենթի պես,
Չի հանգչելու ինձ հետ այլևս»:

— Գուշակ,- ասի,- չարաշրջուն, փորձի՞չ ես դու, դև՞ թե թռչուն,
Մեզ աղեղող երկնից եկած, աստծուց եկած պաշտելի մեզ,
Հոգիս վշտոտ ու մեղսական եդեմում այն դրախտական
Կհանդիպի՞ այն աղջկան, շողուն ու սուրբ ու լուսահեզ,
Անգին ու վառ այն աղջկան, Լենորին իմ արևատես,
Ագրավն ասաց. «երբեք այլևս»:

— Հավք,- գոչեցի,- բառն այդ դաժան թող նիշ լինի մեր բաժանման
Իսկ դու հիմա հողմիդ դարձիր ու գիշերիդ խավարատես,
Եվ քո ստին որպես հիշակ փետուր մի թող իմ հարկիս տակ,
Մենությունս թող անխորտակ, թող այս անդրին, քշում եմ քեզ,
Հան կտուցդ սրտիս միջից, առ պատկերդ չքվիր աչքես.
Ագռավն ասաց. «Երբեք այլևս»:

Եվ ագռավն այդ հսկա, անթեռ, նստած է դեռ, նստած է դեռ
Միներվայի գունատ անդրուն, հենց իմ դիմաց, չար ոգու պես,
Եվ աչքերն իր ահաբեկող՝ դևի լինեն կարծես նիրհող:
Իսկ լապտերը վերից վառվող՝ շպրտել է շուքն հատակիս,
O՜ իմ հոգին տարուբերվող շուքի տակից այդ ահատես
Չի բարձրանա երբեք այլևս:

Թարգմ. Խ. Դաշտենց

ԳԱԲՐԻԵԼ ԳԱՐՍԻԱ ՄԱՐԿԵՍ

17 Հկտ

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐ ՄԱՐԿԵՍԻՑ
Ես քեզ սիրում եմ ոչ թե նրա համար, թե ով ես դու, այլ նրա համար, թե ով եմ ես, երբ քո կողքին եմ:
Ոչ ոք արժանի չէ քո արցունքներին: Նրանք, ովքեր արժանի են, չեն ստիպի, որ արտասվես:
Եթե մեկը քեզ չի սիրում այնքան, ինչքան դու ես ուզում, չի նշանակում, որ նա քեզ չի սիրում իր ողջ էությամբ:
Իսկական ընկերը նա է, ով բռնում է քո ձեռքը և դիպչում սրտիդ:
Երբեք մի՛ դադարիր ժպտալուց, նույնիսկ երբ տխուր ես. ինչ-որ մեկը կարող է սիրահարվել քո ժպիտին:
Դու կարող ես պարզապես մարդ լինել այս աշխարհում, բայց ինչ-որ մեկի համար դու աշխարհն ես:
Ժամանակ մի անցկացրու այնպիսի մարդու հետ, որի համար կարևոր չէ քեզ հետ ժամանակ անցկացնելը:
Երևի Աստված ուզում է, որ ճիշտ մարդուն հանդիպելուց առաջ բազմաթիվ սխալ մարդկանց հանդիպես, որպեսզի երբ դա տեղի ունենա, շնորհակալ լինես:
Մի՛ արտասվիր, որովհետև վերջացավ: Ժպտա՛, որովհետև դա կատարվեց:
Միշտ էլ կլինեն մարդիկ, որոնք քեզ ցավ կպատճառեն, այնպես որ պետք է շարունակես վստահել, պարզապես զգույշ եղիր:
Ավելի լավը դարձիր ու ինքդ հասկացիր, թե ով ես, մինչև կհանդիպես մեկին և կհուսաս, որ այդ մարդը կհասկանա, թե ով ես դու:
Այդքան շատ մի՛ պայքարիր. ամենալավ բաներն անսպասելի են կատարվում:

ՉԱՐԵՆՑԻ ՀՌՈՄԵԱԿԱՆ ԱՐՁԱԿՈՒՐԴՆԵՐԸ

17 Հկտ

1924 թ. տարեվերջին Եղիշե Չարենցը Հայաստանի իշխանությունների և անձամբ երկրի ղեկավար Ալեքսանդր Մյասնիկյանի աջակցությամբ մեկնում է ուղևորության եվրոպական մի շարք երկրներ: Նպատակը ոչ միայն արևմտյան արժեքների հետ ծանոթությունն էր, այլև այն, որ բանաստեղծը խորհրդային կարգերը պրոպագանդի հայկական գաղթօջախներում:
Սակայն նման առաքելության համար բոլշևիկ ղեկավարներն այնքան էլ հաջող թեկնածու չէին ընտրել:
Չարենցը Չարենց չէր լինի, եթե անակնկալներ չմատուցեր նրանց: Չարենցը Չարենց չէր լինի, եթե դավաճաներ իր անհանգիստ էությանն ու աղմկահարույց բնույթին: Եվ այս ուղևորությունը նույնպես բացառություն չեղավ: Ճիշտ է, հետագայում թե ինքը և թե նրա մեկենասները հնարավոր ամեն ջանք գործադրեցին քողարկելու համար պատահած տհաճ միջադեպերը, սակայն, ինչպես ասում են, մախաթը պարկի մեջ պահելն այնքան էլ դյուրին գործ չէ: Եվ այժմ մենք կարող ենք գոնե ընդհանուր գծերով վերականգնել բանաստեղծի արկածները Իտալիայում:
Իսկ ի՞նչ պատմության մեջ էր այս անգամ հայտնվել նա:
1925 թ. ապրիլին Հռոմ հասած Չարենցը որոշում է առաջին հերթին ծանոթանալ քաղաքի հասարակաց ակումբների ու կաբարեների կյանքին և ժամանակն անցկացնել կրքոտ ու գեղեցիկ իտալուհիների շրջապատում: Օրեր շարունակ նա հաճախում է Հռոմի վատահամբավ թաղամասերի գետնահարկ հաստատությունները: Սակայն վերջին այցելությունը ցավալի ավարտ է ունենում գիշերային խրախճանքների սիրահարի համար: Այս անգամ զվարճության վայր ընտրելով համեստ մի կաբարե` նա չէր էլ կարող կռահել, որ դա արկածախնդիրների ու դրամաշորթների հայտնի հավաքատեղի է:
Մի քանի թեթև վարքի տեր կանանց ընկերակցությամբ Չարենցն այստեղ թունդ հարբում է, ապա բարձրանում է սեղանի վրա և պատրաստվում է բանաստեղծություններ արտասանել իրեն դուր եկած աղջկա համար: Սկսվում է իրարանցում: Տեղի ծառայողները փորձում են նրան ցած իջեցնել, սակայն Չարենցը շարունակում է համառել` ետ մղելով վրդովված աշխատակիցների «գրոհները»:
Դիմադրության հետևանքները ծանր են լինում` շրջված սեղաններ, փշրված սպասք, զայրացած հաճախորդներ… Ի վերջո, երկու հաղթանդամ երիտասարդներ նրա թևերը ոլորելով` դուրս են բերում կաբարեից: Եվ հենց այստեղ Չարենցը նրանց առաջարկում է հաշտություն, պատճառած տհաճության փոխհատուցում և ցույց է տալիս իր լեցուն դրամապանակը: Իտալացիներն իսկույն համաձայնում են, ու հարբած եռյակն ուղևորվում է մեկ ուրիշ խորտկարան` շարունակելու կիսատ մնացած գինարբուքը:
Առավոտյան Չարենցն արթնանում է բաց երկնքի տակ` անծանոթ մի փողոցում: Առաջին բանը, որ նկատում է նա, դատարկված գրպաններն էին: Անհետացել էր նաև դրամապանակը: Հետագայում խոսում էին, թե կորուստը կազմել է շուրջ 15 հազար ֆրանկ, թեև գումարի այս չափը կարող էր փոքր-ինչ չափազանցված լինել:
Ինչ խոսք, նյութական վնասը վերականգնելն այնքան էլ հեշտ չէր նրա համար, ով հազարավոր կիլոմետրեր հեռու էր Երևանից: Բայց կար նաև բարոյական վնասը, ինչն էլ ավելի էր բարդացնում Չարենցի կացությունը: Բանն այն է, որ սփյուռքի կուսակցական որոշ խմբավորումներ թշնամաբար էին տրամադրված բոլշևիկ բանաստեղծի նկատմամբ և ցանկացած առիթ օգտագործում էին նրան վարկաբեկելու համար: Իսկ այս միջադեպը պարզապես նվեր էր քաղաքական ու գաղափարական շահարկումների սիրահարների համար: Տեղի մամուլն իր հերթին լրացնում էր պակասը` գունեղ երանգներով ներկայացնելով «Բաքոսի խնկարկության» չարենցյան ծեսերն ու մյուս «քաջագործությունները»: Հիմնական աղբյուրն Աթենքում լույս տեսնող դաշնակցական «Նոր օր» պարբերականն է. «Չարենցը բացարձակ տգետ մըն է. զինք շփացուցած են շուրջինները. ան իբրև բանաստեղծ ոչ մեկ արժեք չունի…»:
Մի կողմ թողնելով թերթային բանսարկությունները` ասենք, սակայն, որ Հռոմում պատահած դեպքը միակը չէր իտալական շրջագայության օրերին: Ավետիք Իսահակյանի որդին` Վիգենը, իր հիշողություններում ակնակում է ևս մի քանի նմանատիպ արկածների մասին, որոնք կատարվել են Վենետիկում այն օրերին, երբ Չարենցն այդ քաղաքում էր ու համարյա ամեն օր հանդիպում էր Վարպետի հետ: Ըստ այդ հուշերի` մի անգամ Չարենցը հրապուրվում է վենետիկցի գեղեցիկ մի օրիորդով ու սկսում է սիրաբանել: Հանկարծ որտեղից որտեղ հայտնվում են կնոջ տաքարյուն երկրպագուները և որոշում պատժել անպատկառ օտարերկրացուն: Ամեն բան կարող էր ավարտվել ծեծկռտուքով, եթե չլինեին Իսահակյանի միջամտությունն ու թախանձանքները…
Տհաճ իրավիճակների պակաս չի զգացվել նաև հետագա շաբաթներին: Հիշատակություններ կան այն մասին, որ թե Փարիզում և թե Բեռլինում Չարենցն անմասն չմնաց իրեն ուղեկից դարձրած պատահարներից: Եվ հավանաբար նաև այդ ձախորդությունները պատճառ դարձան, որ նա ստիպված ժամանակից շուտ ընդհատեց ճամփորդությունը և շտապեց օր առաջ հասնել Հայաստան:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ԱՐԹՅՈՒՐ ՌԵՄԲՈ

17 Հկտ

ԶԵՂՉԱՎԱՃԱՌՔ
Վաճառվում է այն, ինչ հրեաները չեն վաճառել, այն, ինչ չեն ճաշակել ոչ ոճիրը, ոչ ազնվականությունը, այն, ինչ անգիտանում են տարաբախտ սերն ու զանգվածների դժոխային անկեղծությունը, այն, ինչ ոչ ժամանակը, ոչ գիտությունը չեն ճաշակել:
Վերականգնված ձայները, խմբերգային և նվագախմբային բոլոր հրայրքների եղբայրական զարթոնքը և նրանց վայրկենական իրագործումը` մեր զգայարաններն ազատելու միակ հնարավորությունը:
Վաճառվում են գին չունեցող Մարմինները, անկախ որևէ ցեղից, երկրից, սեռից, ծագումից: Ամեն քայլափոխի` ոսկեսփյուռ գանձեր: Ադամանդների վաճառք առանց հսկողության:
Վաճառվում է անարխիան զանգվածների համար, անշիջանելի հագուրդը ամենամեծ գիտակների համար, դաժան մահը հավատարիմների ու սիրահարների համար:
Վաճառվում են բնակավայրերն ու արտագաղթը, սպորտը, կատարյալ դյութախաղն ու հարմարավետությունը, և աղմուկը, և շարժումը, և նրանց կերտած ապագան:
Վաճառվում են հաշվի արդյունքները և ներդաշնակության արտասովոր թռիչքները: Աներևակայելի գյուտեր և ժամկետներ, անհապաղ ձեռքերում:
Խեղահեղ ու անսպառ եռանդ անտեսանելի պերճանքներում, անզգալի վայելքներում,- և նրա խենթացնող գաղտնիքներն ամեն մոլության համար, և նրա զարհուրելի զվարթությունն ամբոխի համար:
Վաճառվում են Մարմինները, ձայները, անքննին, անսահման ճոխությունը, այն, ինչը երբեք չի վաճառվելու: Վաճառողները չեն վերջացրել իրենց վաճառքը: Ճամփորդներն այդքան վաղ չեն ավարտում իրենց գնումները:

ԼԵՈՆԱՐԴՈ ԴԱ ՎԻՆՉԻ

17 Հկտ

ԿԱՐՄՐԱԿԱՏԱՐԸ
Որդը կտուցն առած` կարմրակատարը թևեց դեպի բույնը, բայց ձագերն այնտեղ չէին: Մինչ ինքը որսի էր ելել` չարամիտ մարդիկ տարել էին ձագերին: Վայնասուն դնելով` կարմրակատարն սկսեց փնտրել անհետացած թռչուններին: Անտառով մեկ տարածվել էին նրա ողբն ու կականը, բայց պատասխան չկար ու չկար:
Մյուս օրն առավոտյան դժբախտ ծնողին հանդիպեց սերինոսը և հայտնեց, որ դեռ երեկ նրա ձագուկներին տեսել է մի գյուղացու տան մոտ: Ուրախությունից իրեն կորցրած կարմրակատարը ինչքան ուժ ուներ` թռավ դեպի գյուղ և շուտով հայտնվեց այն տան մոտ, որի մասին ասել էր բարի սերինոսը:
Կարմրակատարը տեսավ մարագի լուսամուտի դրսի կողմից կախված վանդակը: Նրա մեջ կծկվել էին իր գերված ձագուկները: Կարմրակատարը սրտապատառ նետվեց դեպի վանդակը: Հորը ճանաչելով` ճտերը սկսեցին աղեկտուր ծլվլալ` աղերսելով ինչքան հնարավոր է շուտ ազատել իրենց գերությունից: Գործի դնելով ճանկերն ու կտուցը` կարմրակատարն սկսեց հուսահատ ջանալ երկաթյա վանդակաճաղերը բացելու համար: Բայց նրա բոլոր ճիգերն ապարդյուն անցան:
Հաջորդ օրը վշտից ու կարոտից խենթահար կարմրակատարը նորից երևաց վանդակի մոտ, ուր տառապում էին տարաբախտ ձագուկները: Կաթոգին հայացքով նա երկար-երկար զննեց ձագուկներին, ապա կտուցը հերթով մտցրեց նրանց լայնաբաց բերանները:
Ծնողը կտուցով թունավոր խոտ էր բերել, և քիչ անց բոլոր կարմրակատարիկները ոտքերը ձգեցին…
— Լավ է մեռնել, քան տապակվել գերության մեջ,- դառնակսկիծ մրմնջաց հպարտ թռչունը և թևին տալով թռավ դեպի անտառ:

ՈՒՈԼԹ ՈՒԻԹՄԵՆ

17 Հկտ

ԽՈՏԻ ՏԵՐԵՎՆԵՐԸ

…Ի՞նչ է իմաստությունը, որ լցնում է տարվա չնչին ժամանակահատվածը կամ յոթանասուն կամ ութսուն տարիներն ի՞նչ են իմաստության առջև, որը դարերով է չափվում և ամրացած վերադառնում է ժամանակին` իր հետ բերելով հարուստ նվերներ և հարսանիքի սեղանի շուրջ նստած հյուրերի` ձեզ նայող ուրախ դեմքեր: Միայն հոգին է ինքն իրեն պատկանում… մնացած ամեն ինչ կապված է հաջորդ եկողի հետ: Այն ամենը,, ինչ մարդ ասում կամ անում է, իր ետևից ինչ- որ հետևանք է թողնում: Տղամարդը կամ կինը չեն կարող այնպիսի քայլ անել, որը օրվա ընթացքում կամ ամսվա, կամ ընդհուպ մահ նրանց հատկացված ցանկացած ուղղակի ժամանակահատվածում չազդեր նրանց կյանքի վրա և որը չշարունակեր ազդել նրանց վրա իրենց ամբողջ անուղղակի ժամանակում: Անուղղակին միշտ այնքան մեծ է և իրական, որքան ուղղակին: Ոգին մարմնից ստանում է այնքան, ինչքան ինքն է տալիս մարմնին: Ոչ մի բառ կամ արարք… ոչ շատակերների կամ ռոմ խմողների ուռած երակները… ոչ գանձարանի կողոպուտը կամ խորամանկությունը, դավաճանությունը կամ մարդասպանությունը… ոչ կանանց գայթակղողների օձի թույնը… ոչ կանանց անմիտ զիջողականությունը… ոչ երիտասարդության ցոփությունը… ոչ անազնիվ միջոցներով հարստություն դիզելը… ոչ զզվելի ագահությունը… ոչ սպաների դաժանությունները շարքայինների հանդեպ, ոչ դատավորների դաժանությունը բանտարկյալների հանդեպ, կամ հայրերինը` որդիների, կամ` որդիներինը` հայրերի, կամ` ամուսիններինը` իրենց կանանց, կամ` տերերինը` աշխատավորների…. ոչ պագշոտ հայցքները կամ ստոր ցանկությունները, ոչ… խարդախությունները, որոնցով մարդիկ իրենք իրենց են խաբում… ոչինչ չի կարողացել և ոչ ոք չի կարող հիշատակվել ու մոռացվել, ամեն ինչ արժանիորեն հաշվի է առնվում և հատուցվում է, և հատուցվածը հետագա գործերում նորից է հատուցվում… և նրանք նորից են հատուցվում: Գթասրտության ալիքը կամ մարդու մեջ թաքնված ուժերը չեն կարող խորագույն անհրաժեշտություն չունենալ և կարևոր չէ` նրանք կերևան, թե ոչ: Կարիք չկա ապացուցել դա… գումարել, հանել կամ բաժանելը անօգուտ աշխատանք է: Ինչպիսին էլ լինի մարդը` նշանավոր թե աննշան, կրթված թե անկիրթ, սպիտակ թե սև, իրավահավասար թե օրենքից դուրս, հիվանդ թե առողջ,- կոկորդ մտնող առաջին շնչից մինչև կոկորդից ելնող վերջին շունչը,- այն ամենը, ինչ տղամարդը կամ կինը անում են, եթե բարի սրտով են անում, և արարքը ուժի ու մաքրության մասին է խոսում, անկասկած, տիեզերքի անսասան համակարգում և բոլոր տարածություններում հավերժ օգտակար կլինի նրանց…

ՍԵՎԱԿ ԵՎ ՍՏԱԼԻՆ. ՄՈԼՈՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՊԱՇԽԱՐԱՆՔ

17 Հկտ

Ստալինյան տոտալիտար ռեժիմի պայմաններում ծնունդ առնող մշակույթը չէր կարող լինել լիարյուն, ինքնաբուխ և ճշմարտացի: 1930-50-ական թվականներին խորհրդային արվեստագետից պահանջվում էր հետամտել միայն մեկ նպատակ` շեփորել կայսրության առավելությունները, երկրի առաջնորդների ու կոմկուսի որդեգրած գծի անսխալությունը: Նրանք, ովքեր համարձակվեցին չհնազանդվել այդ թելադրանքին, հատուցեցին իրենց կյանքով: Եվ ուրեմն բռնությունների, ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիքի ներքո կեղծ կուռքերի փառաբանումն արվեստագետների ու գրողների համար այլ բան չէր, քան գոյության իրավունքի վերջին անցաթուղթը: Այդ իսկ պատճառով էլ այսօր` տասնամյակների հեռվից, երբ փորձեր են արվում գնահատել դրանք իբրև մեղանչում սեփական խղճի և համոզմունքների առաջ, ապա նման դատավճիռները ոչ միայն արդարացի չեն, այլև պատեհապաշտական դրսևորում են` հրապարակ բերված հետին ամսաթվով: Բացառությամբ առանձին դեպքերի, երբ գործ ունենք երդվյալ ջատագովների ու հաճկատարների հետ, այդ ստեղծագործական ու գաղափարական նահանջները պետք է մակաբերվեն ոչ այլ կերպ, քան իբրև հարկադրական տուրք ժամանակի սևեռումներին ու կաղապարված պատկերացումներին: Միայն ու միայն նմանօրինակ մոտեցման համատեքստում է հնարավոր անաչառ հայացք նետել մեր մշակույթի երախտավորների ժառանգության այն հատվածի վրա, որ լույս աշխարհ եկավ հոգևոր ամլության այդ ժամանակաշրջանում:
Շատերի հետ մեկտեղ նման խոտորումներից զերծ չմնաց նաև Պարույր Սևակը: Մինչ օրս անտեսվել կամ միտումնաբար շրջանցվել են Սևակի վաղ շրջանի այն գործերը, որոնք կրում են մարտնչող սոցռեալիզմի և սխեմատիզմի կնիքը: Դրանք երբեք չեն ընդգրկվել գրողի երկերի հատորյակներում, առանձին ժողովածուներում, այդ մասին չի հիշատակվել կենսագիրների ու գրականագետների ուսումնասիրություններում: Առաջին հայացքից նույնիսկ անհավատալի պիտի թվա հենց միայն այն միտքը, որ Պարույր Սևակը կարող էր բանաստեղծություններ ձոնել Իոսիֆ Ստալինին և սիրելի կուսակցությանը: Սակայն դա անժխտելի փաստ է: Եվ այսօր դրանց մասին խոսելու անհրաժեշտությունը պայմանավորում ենք ոչ միայն անհայտ էջերը բացահայտելու ցանկությամբ, այլև այն պարզ տրամաբանությամբ, որ գրողի յուրաքանչյուր գործ նրա ստեղծագործական շղթայի մի բաղկացուցիչն է, առանց որի թերի կլինի թե տաղանդի անցած ճանապարհի և թե նրա աշխարհայացքի ձևավորման հոլովույթի ընկալումը:
Սևակի` Ստալինին ձոնված բանաստեղծություններից առաջինի գրության շարժառիթի մասին կա մի պատմություն, որը հաստատվում է ժամանակակիցների վկայություններով: 1951 թ. գրողների միության վարչության պլենումի ժամանակ այլոց շարքում քննադատական խոսքեր են հնչում նաև Պարույր Սևակի հասցեին: Բոլորն էլ հասկանում էին, թե բանաստեղծի համար ինչ հետևանք կարող էր ունենալ նման «ուշադրությունը»: Եվ ահա այդ նույն գիշեր մայրաքաղաքի Սվերդլովի փողոցում Սևակի վարձած բնակարանի դուռը թակում են: Շեմքին կանգնած էր Նաիրի Զարյանը: Նա եկել էր խորհուրդ տալու իր կրտսեր գրչընկերոջը, որպեսզի վերջինս Ստալինին նվիրված բանաստեղծություն գրի: Սևակը սկզբում կտրուկ մերժում է առաջարկը: Սակայն Զարյանը համառում է և զգուշացնում, որ հակառակ դեպքում նրան կարող են ձերբակալել: Ընտրություն չկար: Ստիպված էր գործել իր կամքին հակառակ:
Սակայն ի՞նչ գրել:
1950 թ. նոյեմբերի 29-ին` Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման 30-ամյակի օրը Երևանում աննախադեպ հանդիսություններով տեղի էր ունեցել Ստալինի հուշարձանի բացման արարողությունը: Այն օրերի մամուլը գրել էր. «Այդ հոյակապ մոնումենտի մեջ մարմնացել է հայ ժողովրդի անհուն սերն ու անձնվիրությունը իր ազատարարին, սովետական ժողովրդի փառահեղ հաղթանակների ոգեշնչող ու կազմակերպիչ իմաստուն ընկեր Ստալինին…»: Եվ Սևակը որոշում է գրության նյութ դարձնել հենց այդ իրադարձությունը: Այդպես ծնվեց «Առաջնորդի մոնումենտը» բանաստեղծությունը:

ԱՌԱՋՆՈՐԴԻ ՄՈՆՈՒՄԵՆՏԸ

Այս հինավուրց հայտնի հողում,
Ուր Արարատն է շողշողում,
Երազանքով ու տքնությամբ բույն է հյուսել մի ժողովուրդ,
Որ սիրում է մուրճ ու մանգաղ, խոփ ու բրիչ, բահ ու գրիչ,
Որ հավատի երգ էր հյուսում իր ցավերից ու վշտերից,
Որ կերտում էր, կառուցում էր, համր քարին լեզու տալիս,
Իր հույսերին տալիս էր ձև, իր հավատին՝ ամուր խարիսխ….
Այսպես՝ դարեր նա կառուցեց, կառուցածն իր տեսավ կործան,
Նա մարտնչեց հերոսաբար, ընկավ, նորից վեր բարձրացավ,
Եվ անրջեց իր հողը սուրբ, իր ապագան փրկված տեսնել
Աղետներից, կործանումից ու ձեռքերից դաժան ու սև:
Եվ նա տեսավ: Մեծ Ռուսիայից Հոկտեմբերյան այգը ծագեց,
Ալիքվելով՝ Նոյեմբերին նա¨ այստեղ փայլատակեց:
Հզոր կամքով մեծ Լենինի, Ստալինի ձեռքով պողպատ
Իմ ժողովուրդն արյունաքամ, իմ ժողովուրդն սպիապատ
Վերածնվեց, նորից կերտեց ու կառուցեց՝ հավատացած,
Որ սյուները էլ չեն ջարդվի, կամարները չեն թափվի ցած,
Որ իր բախտի, իր գալիքի լայն կամարը հրաշալի
Խարսխված է եղբայրության սիրաշաղախ սյունաշարին,
Որ կառուցման իր սեգ ոգին ազատված է արդեն հավետ,
Որ խոյանք է նրան տալիս մի հանճարեղ ճարտարապետ,
Մի մարդ , որին պարտական է իր ներկայով և գալիքով….
Եվ ժողովուրդն իմ շինարար , բազմադարյան իր տարիքով
Երեսնամյա ջահելության իր կորովով անհատնելի,
Իր կառուցման ամբողջ ուժով, ճարտարությամբ իր մատների,
Պայծառ՝ նման իր երազին և անխորտակ՝ իր հույսի պես
Հրաշագործեց մի սեգ Քանդակ, մի Մոնումենտ չքնաղ ու վես:

Կառուցում չէ դա հասարակ՝ կերտված քարից ու շաղախից,
Մեր երազն է դարձել սեգ սյուն, մեր հավատը՝ հեղյուս ու խիճ:
Պատվանդան է դարձել նրան այն ամենը բարձր ու վսեմ,
Ինչ ժողովուրդն իմ հինավուրց պահպանել է հոգում լուսե,
Եվ արդ, ահա,երբ փրկվել է իր այսօրը և ապագան,
Մարմնավորել իր հույսերը, երազանքներն անապական,
Իբրև պալատ կամարակապ և սյունաշար գեղաքանդակ
Դարձըրել է սեգ պատվանդան, դրել նրա ոտքերի տակ:
Այդ փառահեղ պատվանդանը չորս վերելքով է բարձրացել.
Ասես նրանք չորս հարկեր չեն, այլ չորս փուլ են կացութաձև,
Որոնց վրա կանգնել է նա՝ Առաջնորդը և հայրը մեր,
Որպես կյանքի խորհրդանիշ, կոմունիզմի համբավաբեր:

Կանգնել է նա պատվանդանին ողջ հասակով, դյուցազնատիպ,
Նա, ում հայր ենք մենք անվանում, իսկ զավակները մեր՝ պապի:
Դեռ երեկ էր՝ նրա կյանքի յոթանասուն անցած տարին
Նշեց համայն հողագնդում ամեն օջախ ու ընտանիք:
Սակայն բոլոր ջահելներից դեռ ջահել է նա մնացել.
Ջահելությունը մարդկային այդ նրա մեջ է մարմնացել:
Գալիք բոլոր սերունդների կորովը կա նրա բազկում,
Ջահելության ուժն ու գինը ամենից լավ նա է զգում:
Կոմունիզմը՝ հողագնդի ջահելություն են անվանում,
Իսկ դռները կոմունիզմի նրա հուժկու ձեռքն է բանում:
Ահա ինչու՝ կանգնած է նա այնպես ջահել ու առնական,
Ազատության մարտիկի պես՝ համազգեստով զինվորական:

Գլխաբաց է: Եվ գլխարկը կարծես նոր է գլխից հանել,
Ողջունել է կարծես հենց նոր կամ ողջույններ է ընդունել:
Եվ գլխարկը ձեռքին է դեռ, դեռ չի ծածկել… ինչպես ծածկի,
Երբ ողջույն են տալիս նրան ոչ թե միայն իմ քաղաքի,
Ոչ թե միայն իմ աշխարհի բոլոր մարդիկ մոտ ու հեռու-
Ջահելները մեր խանդավառ, աղջիկները մեր թռվռուն,
Մեր հայրերը, մայրերը մեր, զավակները մեր սիրասուն:
Ջերմ ողջույն են տալիս նրան բազմագույն ու բազմալեզու
Բոլոր մարդիկ՝ հողագնդի գոտիներից անծայրածիր.
Բոլոր նրանք, որ ցանում են ու մնում են առանց հացի,
Բոլոր նրանք, որ այլևս նավերը չեն բեռնաթափում,
Իմանալով, որ հակերում արթուն մահն է սուտ մրափում.
Բոլոր նրանք՝ որդեկորույս մայրեր տանջված, քույրեր տրտում,
Կորստի ցավն իրենց հոգում, վշտի բեկորն իրենց սրտում.
Բոլոր նրանք, որ զարթնել են , թշնամու դեմ ելել ոտի-
Նեգրը, որի բախտը սև է, ավելի սև, քան իր մորթին,
Բազմաչարչար աֆրիկացին, որ Կոչի տակ խաղաղության
Թանաքոտած իր մատով է դրոշմում իր երազը թանկ.
Կորեացին, որ իր հողը իր արյունով է պաշտպանում,
Սեգ չինացին, որ կռվում է Տիբեթական լեռնաշխարհում
Եվ չինական վիթխարի տան ետնադուռն է ամուր փակում
Նրանց առաջ, որ դոլարով այդ դռներն են անվերջ թակում.
Եգիպտոսը, ուր համրացած սֆինքսներն ու բուրգերն արդեն
Քիչ է մնում առնեն լեզու և օտարին դուրս վռնդեն,
Հին Հելլադան, խեղճ Հելլադան, որտեղ հյուծված ու մերձիմահ
Զնդաններում մորթվող իրենց որդիների կյանքի համար
Հույն մայրերին լոկ մնում է մի վառ հույսով նստել գրել
Արցունքներից շաղված նամակ և ուղարկել նրան՝ Կրեմլ….
Ջերմ ողջույն են հղում նրան Չինաստանից մինչև Հռոմ.
Նորվեգական սառույցներից մինչ սառցապատ Երկիրն Հրո:
Ողջունում են նրան մարդիկ սրտով մաքուր, անապական,
Ողջունում են պատմությունը, ողջունում է ինքն ապագան…
Ահա ինչու գլխաբաց է ու գլխարկն է բռնել ձեռքին,
Կարծես ողջույն է ընդունում և ողջունում է ամենքին:

Կանգնած է նա բարձր ու վսեմ՝ համազգեստով զինվորական
Կանգնած է նա՝ գլուխը բաց, այնպես ջահել ու առնական:
Իսկ նրա շուրջ՝ ծառ ու ծաղիկ, կանաչ անտառ, զբոսարան,
Իսկ նրա շուրջ՝ աղբյուր, առու, իսկ նրա շուրջ՝ գյուղ ու ավան:
Անապատ էր երեկ այստեղ՝ ծածկված դեղին աղվամազով,
Քամու շնչից քաղաք խուժող թանձր փոշով ու ավազով:
…Ուր հասնում է միտքը նրա՝ ընդհատում է ավազն իր չուն,
Եվ սունկի պես՝ նոր ավաններ, քաղաքներ են հանկած աճում
Ահա այնպես, ինչպես հիմա, երբ Երևանը առնացի
Իր բազուկներն է փաթաթում բլուրների պարանոցին՝
Միշտ ձգտելով, տարածվելով դեպի վերև, դեպի հեռուն,
Որ այս Քանդակը բարձրանա մի օր արդեն իր կենտրոնում…
Եվ հայրական գուրգուրանքով նայում է նա Երևանին,
Պալատներին նրա շքեղ և արձանին այն անվանի:
Այնտեղ Լենինն է բարձրանում պատվանդանի վրա քարե,
Տիտանական իր կեցվածքով, լայն ճակատով իր հանճարեղ:
Նայում է նա դեպի այստեղ՝ բարձունքները Քանաքեռի,
Այստեղ է նա կարծես հառել սուր հայացքը իր աչքերի:
Նայում է նա ուղիղ այստեղ այնպես, կարծես ցույց է տալիս
Իր հանճարի ժառանգորդին, քեզ-Առաջնորդ, քեզ- Ստալին,
Մեզ- աշխարհում միակ մարդուն, ում սիրով է նա վստահել
Իր գործը մեծ, իր երկիրը և աշխարհի բախտը ջահել:

Պետք է ասել, որ «Առաջնորդի մոնումենտը» եղավ Սևակի` Ստալինին ձոնված առաջին, բայց ոչ վերջին ստեղծագործությունը: Նույն տարիներին նա մի քանի անգամներ ևս անդրադառնում է «ժողովուրդների հոր» կերպարին: Իսկ երբ 1953 թ. մարտին Ստալինը վախճանվեց, շատերի նման Սևակը ևս գրիչ վերցրեց` բանաստեղծելու խորհրդային երկրի ղեկավարի կորուստը.

ԽՈՍՔ ՎՇՏԻ ԵՎ ՀԱՎԱՏԻ
Վիշտը կծիկ է դարձել մեր մարդկային կոկորդում,
Արտասուքն է ծովացել, բայց աչքերից չի հորդում,
Եվ թախիծին անսովոր մեր դեմքերից, աչքերից,
Միշտ վեր պարզված, բոցի պես ջերմացընող ու գերիչ
Դրոշներից մեր այսօր տխրություն է ցած կաթում…

Այսօր թաղում են նրան…Այսօր ամբողջ հինգ րոպե
Մեր սրտերը խոր ցավից կդադարեն տրոփել:
Կդադարեն հինգ րոպե, որ այնուհետ առանձին
Զորեղությամբ տրոփեն հանուն նրա սուրբ գործի:
Այսօր ամբողջ հինգ րոպե կդադարի և շարժում,
Եվ աշխատանք՝ իմ երկրի ամեն ծայրում ու մասում:
Կդադարի հինգ րոպե, որ այնուհետ անդադար
Մեր հաղթարշավն ընթանա մի կատարից նոր կատար:
Այսօր գուցե հինգ րոպե նենգ թշնամու կրակին
Վյետնամցին չի տալու պատասխանն իր շեշտակի:
Կորեացին հինգ րոպե զենքը կրծքին կսեղմի,
Որ դադար տա վրեժին և իր կսկիծը մեղմի:
Լոկ հինգ րոպե, որ հետո դադարի տեղ կարճատև
Թշնամական դիրքերում գնդակները ճարճատեն,
Գնդակները կռվողի վիշտը փոխեն վրեժի…
Այսօր գուցե հնդկացին անվերադարձ որոշի
Իր ճանապարհը կյանքում և իր կյանքը՝ աշխարհում-
Որ չքանա իր հողից անդրծովյան վաշխառուն:
Խեղճ, ալեզարդ հույն մայրեր…Ձեզ հասկանում եմ հիմա.
Իբրև վերջին հույս ու ճար էլ ո՞ւմ գրեք դուք նամակ,
Էլ ո՞ւմ խնդրեք մայրաբար, որ նա փրկի ձեր որդուն…

Վիշտը կծիկ է դարձել ողջ աշխարհի կոկորդում…
Բայց խոր սգի այս պահին մեր վշտի ցավը ահեղ
Իր տակ այն մեծ ու խորունկ գիտակցությունն է պահել,
Որ հանճարներ ամփոփող Դամբարանը Մոսկվայում
Սրբատեղի լինելով և այլ բան է վկայում:
Վկայում է այն մասին, որ աշխարհում բովանդակ,
Ամենուրեք, մարդկային յուրաքանչյուր կրծքի տակ
Ապրում է այն, ինչ արդեն դամբարանում չես պահի,
Ինչ անմահ է, անվախճան և ենթակա չէ մահի.
Այն, որ անունը նրա, ում թաղում ենք մենք այսօր,
Ինչպես առաջ՝ այսուհետ խոր հավատով ու հույսով
Պիտի հավետ ողողի բոլոր նրանց, ում համար
Վշտի մեջ են ու ցավի ոչ թե մեկ, այլ երկու մայր-
Մայր, որ ծնել է նրանց և հայրենիք հարազատ,
Որ գերված է, բայց մի օր պիտի լինի հար ազատ…

Վիշտը կծիկ է դարձել մեր մարդկային կոկորդում,
Արտասուքն է ծովացել, բայց աչքերից չի հորդում:
Նա մեր հոգում է կիտվում, ինչպես մեր սերն անհատակ,
Որ ի հեճուկս մահի միշտ կմնա թարմ ու տաք:
Նա մեր հոգում կարծրանում ու դառնում է սուրբ երդում,
— Վշտի կծիկ չթողնել ողջ աշխարհի կոկորդում…

Ստալինյան բռնատիրությունն ավարտված էր: Հաջորդեցին «ձնհալի» տարիները: Հետագայում Պարույր Սևակը պիտի գրեր, որ անհատի պաշտամունքը դատապարտող կուսակցության 20-րդ համագումարը բացեց իր աչքերը: Դժվար է ասել, թե որքանով էր դա մոտ իրականությանը: Գուցե նա խտացնու՞մ էր գույները, գուցե դրանից էլ շատ առաջ էր հասկացել, թե ինչ էր կատարվում երկրում և ով էր դրա գլխավոր մեղավորը: Ամեն դեպքում 1962-ի գարնանային մի առավոտ շատերի պես Սևակն էլ տեսավ, որ այլևս չկար գոռ պատվանդանից քաղաքը հսկող հուշարձանը: Իսկ այն օրերի սփյուռքի թերթերն այսպես ավետեցին կատարվածը. «… Ստույգ աղբյուրե կիմանանք, որ Երևանի մեջ Արաբկիրի բարձունքին վրա հաստատված Ստալինին արձանը ( մեր օրերու Բահաղ չաստծո կուռքը) վերջերս վար առնված է: Ցավով կիմանանք նաև, որ տապալման գործողության ընթացքին արկածով մահացած է հայ զինվոր մը, որ Ստալինի վերջին զոհն է: Արձանը տապալելեն ետք ճմլված է հայկական հրասայլերով և կտորները նետված Զանգու գետին մեջ: Այժմ Երևան ունի «մաքուր երկինք մը»: Որու՞ն արձանը պիտի բարձրանա այդ հոյակապ բարձունքին վրա- Զորավար Անդրանիկի՞, Մեսրոպ Մաշտոցի՞, Սասունցի Դավիթի՞, Աղասի Խանջյանի՞ թե Անծանոթ Զինվորի»: («Սփյուռք», 17.5.1962 թ.):
Թափուր պատվանդանների, պսակազերծված հերոսների և հետայսու սրբագրված գալիքի սպաման արձագանքը պիտի դառնար Սևակի մեկ այլ բանաստեղծություն` գրված 1961-ի նոյեմբերին.

ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ, ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ…

…Երեկ ես խորհրդակցեցի Իլյիչի հետ, կարծես թե կենդանի
կանգնել էր նա իմ դեմ և ասում էր. Ինձ համար տհաճ է լինել Ստալինի
կողքին, որն այնքան չարիք պատճառեց պարտիային:
(Դ. Ա. Լազուրկինայի ելույթից ՍՄԿՊ 22-րդ համագումարում):

Օրացուցային ոտանավորի ուխտյալ թշնամի՝
Ես հիմա հանկարծ իմ ձեռքը դեպի գրիչն եմ տանում:

Ըստ օրացույցի աշուն է հիմա,
Բայց գարնանային մի տաքուկ քամի
Իմ լուսամուտի օդանցքն է բանում,
Ու ես լսում եմ մի համատարած- համաերկրային
Անսահման շշուկ.
— Շնորհակալություն:

Շնորհակալություն՝ միշտ սպասելի, բայց անակնկալ
այս օրվա համար,
Այն քառակուսի պատվանդանների անխոս բերանով,
Որոնք այսուհետ չպիտի տնքան
Զույգ սապոգների ծանրության ներքո:

Շնորհակալություն՝ «հայր» բառի կողմից,
Որ յոթ հոլովով խոշտանգվում էր միշտ՝
Մակդիր դառնալով
Մեր արդար, անմեղ բազում հայրերին
Անլուր լլկողի անվանը ծանոթ.
Նաև ապշահար արևի կողմից,
Որ պարտավոր էր դառնալ ածական,
Եվ շքանշան- մի կրծքի վրա,
Ուր մարդկայինը դարձել էր կարծես սառուցյալ բևեռ-
Հալոցք չէր տալիս արևը նույնիսկ:

Շնորհակալություն՝ և մեր հավատից,
Որ վիրավորվեց, խոցվեց տարիներ,
Բայց երբեք, երբեք չմեռավ, ապրեց
Եվ պիտի հավերժ մեզ ապրեցնի:

Շնորհակալություն՝ և լեզվի լեզվից,
Այն տառապյալի,
Որ պիտի լռեր,
Ոչ, և լռելու իրավունք չուներ,
Քանզի «լռելն էլ քննադատության ձև էր» համարվում:

Շնորհակալություն՝ նաև այս բառի
«Շնորհակալության» անունից անգամ,
Որ այսքանից ետ հնչում էր անվերջ՝
Մեր խեղճ շուրթերը միշտ խարանելով…

Շնորհակալություն՝ այն վաղվա համար,
Որ խոստացված չէ, այլ ծրագրված,
Եվ որտեղ պիտի մենք հասնենք՝ արդեն
Մաքրված կեղտից,
Հնի ժանտ աղտից,
Եվ այն արյունից,
Որ սուր նշտարի կարիք չի զգում:

Դանակի նման մաշվում են նաև՝
Ու բթանում են բառերն էլ կյանքում,
Սակայն ոչ երբեք շատ գործածվելուց,
Այլ լոկ անհարկի գործի դրվելուց:

Մեր արյամբ օծված սրտերի վրա,
Որպես մի յուղված հեսանաքարի,
Սրվում է այսօր նրանցից մեկը.
— Շնորհակալություն,
Շնորհակալություն…


Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

%d bloggers like this: