Պահոց | 5:33 ե.

ՉԱՐԵՆՑԻ ԳԵՐՈՒՀԻՆ

16 Հկտ

Չարենցի կանայք… Չարենցի սերերն ու հրապույրները: Աստղիկ Ղոնդախչյան, Կարինե Քոթանջյան, Լեյլի, Արմենուհի Տիգրանյան, Արփենիկ Տեր-Աստվածատուրյան, Նվարդ Ալիխանյան, Մարիաննա Այվազյան, Լյուսի Թառայան, Ռիչի Դոստյան, Արուս Ոսկանյան, Իզաբելլա Նիազյան… Ահա ոչ ամբողջական ցանկն այն անունների, որոնք այս կամ այն կերպ առնչվել են Եղիշե Չարենցի հետ, բանաստեղծի կարճատև կյանքի որևէ շրջանում նրա ուղեկիցներն են եղել, և յուրաքանչյուրն իր անջնջելի հետքն է թողել թե‘ նրա զգացական, թե‘ ստեղծագործական աշխարհում:
Սակայն Չարենցի կյանքում եղել է ևս մի սիրային դրվագ, որի մասին ժամանակակիցները միաձայն լռություն են պահպանել կամ լավագույն դեպքում բավարարվել են կցկտուր տեղեկություններով: Եվ նույնիսկ այդ ժլատ հիշատակումները թույլ են տալիս ուրվագծել ոչ սովորական մի պատմության նրբերանգները:
1930 թվի ամռանը Լենինգրադից Երևան վերադարձած Չարենցը դեպքերի բերումով ծանոթանում է 18-ամյա մի գեղեցկուհու` Վերա Ռուսկիի հետ: Նա կարճատև այցով Հայաստան էր ժամանել Հայկինոյի հրավերով` իբրև դերասան նկարահանվելու լիամետրաժ ֆիլմերից մեկում:
Կան հակասական վկայություններ այն մասին, թե հատկապես ո՞ր կինոնկարում էր երիտասարդ արտիստուհին պատրաստվում հայկական կերպար մարմնավորել: Մի դեպքում նշվում է, թե Վերային հրավեր էր ուղարկել կինոռեժիսոր Համո Բեկնազարյանը: Մեկ այլ կարծիքի համաձայն նրան պատրաստվում էին ընդգրկել «Անուշ» ֆիլմի նկարահանման աշխատանքներում:
Միանգամից ասենք, որ 1930-ին Բեկնազարյանը որևէ ֆիլմ չի նկարահանել, այնպես որ հազիվ թե հրավերը նրանից լիներ: Ինչ վերաբերում է Վրաստանի «ոսկինպրոմից» գործուղված կինոռեժիսոր Ի. Պերեսիանիին, ապա նա իսկապես այդ տարի սկսել էր Թումանյանի «Անուշ»-ի էկրանավորումը` զայրույթ պատճառելով հայ մտավորականությանն այն բանի համար, որ հանրահայտ պոեմը վերաձևել էր իր հայեցողությամբ և պատրաստվում էր սիրավեպը դիտարկել դասակարգային պայքարի տեսանկյունից:
Միանգամայն հնարավոր է, որ Վերային Երևան էր կանչել հենց Պերեսիանին(«Հայկական կինո, լիակատար կատալոգ»): Վերայի մասին հայտնի էր այն, որ նա ծնվել է Լեհաստանում, և շատերն էին կարծում, թե ազգությամբ լեհուհի է: Մինչդեռ նրա երկիմաստ անուն-ազգանունն ամենայն հավանականությամբ այլ բան չէր, քան արտիստական կեղծանուն, քանի որ իրականում աղջիկն ազգությամբ հրեա էր և ծնողներից ժառանգել էր Էռա Շմիդտ անունը: Դա էր պատճառը, որ Չարենցը ժամանակ առ ժամանակ սիրում էր նրան դիմել իր հորինած բառախաղով` աղջկան անվանելով ոչ այլ կերպ, քան «էռա ռուսկիխ »:
Հետագա իրադարձությունները զարգացել են շատ արագ և բուռն: Առաջին կնոջ` Արփենիկի մահից հետո ամուրի բանաստեղծի հրապուրանքն այնքան մեծ է եղել, որ նա շուտով Էռային պարզապես տեղափոխել է իր հյուրանոցային համարը (Չարենցն այդ տարիներին դեռ բնակարան չուներ և ապրում էր «Ինտուրիստ»` ներկայիս «Երևան» հյուրանոցի երկրորդ հարկի սենյակներից մեկում): Գայթակղությունն ուղեկցվել է աննկարագրելի խանդով:
Չարենցը սահմանափակել էր աղջկա բոլոր կարգի շփումներն ու հանդիպումները կողմնակի մարդկանց հետ, լավագույն դեպքում որևէ զբոսանք հնարավոր էր եղել միայն իր ուղեկցությամբ: Բանը հասել էր նրան, որ երբ բանաստեղծը պատրաստվում էր որևէ գործով քաղաք դուրս գալ, նա պարզապես սենյակի դուռը փակում էր Էռայի վրա, բանալին դնում էր իր գրպանը և նոր միայն հեռանում:
Թերևս սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ Էռան այդպես էլ չարժանացավ հայկական ֆիլմում նկարահանվելու բախտին: Այդ տարիներին թողարկված կինոնկարներից որևէ մեկում չի հիշատակվում նրա անունը: Եվ մնում է միայն ենթադրել, որ դերասանուհու հարկադրված բացակայության մեղավորը եղել է ոչ թե ռեժիսորը, այլ… Չարենցի խանդը («Կովչեգ», Մոսկվա, 1991թ.):
Ի վերջո, համատեղ անցկացրած մի քանի մեկուսի շաբաթներին հետևում է Չարենցի առաջարկը` ամուսնանալ: Հազիվ թե դա հապճեպորեն կայացրած որոշում լիներ մի տղամարդու կողմից, ով մշտապես շրջապատված էր կանանցով և, ինչպես ասում են, ընտրության լայն հնարավորություն ուներ: Նրա այս առաջարկին Էռան դրական է պատասխանում:
Կարծիք կա, որ աղջկա արձագանքն իրականում եղել է պարտադրված քայլ, քանի որ նա արդեն հղի էր: Ամեն դեպքում համաձայնությունը ստացվել էր, և Չարենցը սկսում է լրջորեն նախապատրաստվել հարսանյաց արարողությանը: Վրա է հասնում պսակադրության օրը: Խնջույքի սեղաններն ու սրահը ձևավորվել էին Չարենցի հսկողությամբ և ըստ նրա ճաշա֊կի: Նշված ժամին ներկայանում են բոլոր հրավիրվածները` ավելի քան 20 հոգի: Ամենքն անհամբերությամբ սպասում են հարսնացուի հայտնությանը, քանի որ ոչ բոլորին էր հաջողվել մինչև հարսանիքը տեսնել նրան, և մեծ էր հետաքրքրությունը, թե ինչպիսին է այն կինը, որն արժանացել էր բանաստեղծի ընտրյալը լինելու պատվին: Բայց բոլորից անհամբերն ու անհանգիստն այդ պահին Չարենցն էր: Էռան ուշանում էր: Տեսնելով, որ սպասումը ձգվում է նախատեսվածից ավել, նա ստիպված ծանոթներից մեկին ուղարկում է հյուրանոց ճշտելու, թե ինչն է ուշացման պատճառը: Որքան մեծ է լինում նրա զարմանքը, երբ լրաբերը ետ է գալիս ու տեղեկացնում, որ հարսնացուն անհետացել է: Քիչ անց հայտնի է դառնում նաև ամբողջ եղելությունը:
Չարենցի կրտսեր մտերմուհին և հետագայում նրա ձեռագրերի պահապան Ռեգինա Ղազարյանը տարիներ անց որոշ դրվագներ է պատմել այդ միջադեպի մասին` հայտնի դարձնելով նաև իր մասնակցությունը հարսնացուի առեղծվածային անհետացման գործին: Պարզվում է, որ այն պահին, երբ Չարենցը զբաղված էր նախապատրաստական հոգսերով, Էռան իր մոտ է կանչում Ռեգինային, նրա օգնությամբ հավաքում է իրերն ու անմիջապես ուղևորվում երկաթուղային կայարան:
Էռան առաջին իսկ գնացքով մեկնում է Հայաստանից («Չարենցյան նշխարներ» հուշերի ժողովածու): Հավանաբար վերջին պահին Չարենցի կամավոր գերուհին, այնուամենայնիվ, սթափվել էր ու հասկացել, որ ամուսնությունը շատ ավելի լուրջ քայլ է, քան սիրային արկածը, և ստեղծված իրավիճակից միակ ելքը շուտափույթ փախուստն էր: Իսկ Ռեգինային ոչինչ չէր մնում, քան իր «դավադրության» մասին խոստովանել հուսալքված նորափեսային:
Աղջկա համար էլ ավելի անսպասելի էր Չարենցի արձագանքը, ով զայրանալու փոխարեն ընդամենը մեկ ակնթարթ անշարժանում է, հետո անմիջապես վերագտնում է ինքնատիրապետումը և դառնալով ներկաներին` բարձր ձայնով հայտարարում է, որ հանգամանքների բերումով նախատեսված հարսանյաց արարողությունը փոխվում է… քեֆի: Ի պատիվ հրավիրվածների պետք է ասել, որ նրանցից որևէ մեկը խոսքով կամ պահվածքով զգացնել չի տալիս դեպքի արտառոց լինելը, և խնջույքը շարունակվում է մինչև ուշ գիշեր:
Ահա այսպիսի ձախողված ավարտ ունեցավ Չարենցի հերթական գայթակղությունը, որ կարող էր նրա համար ճակատագրական լինել: Արդեն մեկ տարի անց Չարենցը նոր ընտրյալ ուներ` Իզաբելլան, որն էլ դարձավ նրա երկրորդ կինը: Իսկ Էռա՞ն: Հետագա տարիներին նրա մասին որևէ հիշատակություն չէր հանդիպում:
Սակայն բոլորովին վերջերս մեզ հաջողվեց արխիվային պահոցներում գտնել եզակի վկայություններ` նույնքան անակնկալ բացահայտումներով: Գրող Մկրտիչ Արմենի օրագրային գրառումները թերթելիս 1960-ի սեպտեմբերի 4-ին կատարված այլևայլ նշումների շարքում մենք հանդիպեցինք այսպիսի տողերի. «… Երեկոյան գնացի Գուրգենի մոտ (խոսքըԳուրգեն Մահարու մասին է — Հ.Չ) և հրաժեշտ տվեցի նրան.- մեկնում են երեկոյան 9-ն անց 40-ի գնացքով։ Զանգ տվեց նաև Վերա կամ Էռա Պետրովնա Շմիդտը, որը երեկ Գուրգենենց մոտ էր… Ես նրա մասին լսել էի դեռ մի քանի տարի առաջ, Խորենից (Խորեն Աճեմյանը` Մահարու եղբայրը — Հ. Չ)։ Այդ կինը, իր ասելով, եղել է Չարենցի սիրուհին, և նրա գեղեցկուհի աղջիկն իբր թե Չարենցից է։ Տեսանք լուսանկարները և’ աղջկա, և’ մոր երիտասարդության։ Ես մորը հիշեցի, թեև ոչ շատ հստակ։ Իրոք որ, նա այն ժամանակ շատ գեղեցիկ էր և հիմա էլ, չնայած իր մոտ հիսուն տարեկան հասակին, դեռ պահպանել է իր հմայքի ցայտուն հետքերը։ Իսկ աղջիկը բացառիկ գեղեցիկ է։ Եվ, ճիշտն ասած, զգալիորեն նման Չարենցի մեծ աղջկան. դա նկատեցինք թե‘ ես, և թե‘ Գուրգենն` իրարից անկախ։ Մի խոսքով, դա կոչվում է անցյալի հետքե֊րով…»: (ՀԱԱ, Մկրտիչ Արմենի անձնական արխիվ, ֆոնդ 972, ցուցակ 1, գործ 55)։
Էռան աղջկան կոչել էր Ժենյա: Կարծես ճակատագրի հեգնանքն էր, որ նա իր դստեր համար պիտի ընտրեր Չարենցի «Ռոմանս անսեր» պոեմի հերոսուհու անունը: Հետաքրքիր է, որ մի քանի ամիս անց` 1961-ի հունվարին, Մկրտիչ Արմենը վերստին անդրադառնում է նրանց` թղթին հանձնելով Ժենյայի մասին այս գրառումը. «Շատ գեղեցիկ ու հետաքրքիր աղջիկ է, իմիջիայլոց, ինձ խիստ ծանոթ տիպի։ Դա աղջկա այն երեսառած տիպն է, որ միանգամայն բնական և նույնիսկ անխուսափելի է համարում, որ բոլոր տղամարդիկ իր շուրջը պտտվեն, սիրահարվեն իրեն….»։
Իբրև ասվածին հավելում` նշենք նաև, որ և’ Էռան, և’ Ժենյան այդ տարինե֊րին որոշ ժամանակ ապրել են Երևանում։ Նրանք Գուրգեն Մահարու մշտական հյուրերն էին, և նրա հետ նրանց մտերմությունն այլ կերպ դժվար է բացատրել, քան Չարենցի հանգամանքով։ Վերջին տեղեկությունը, որ հայտնի է Էռայի մասին, այն է, որ նա իր դստեր հետ 1971-ին Խորհրդային միությունից մշտական բնակության է մեկնել Իսրայել:

Հովիկ Չարխչյան

ԷՔԶՅՈՒՊԵՐԻԻ ԱՂՈԹՔԸ

16 Հկտ

Աստված իմ, ես չեմ խնդրում հրաշքներ և տեսիլքներ, ես խնդրում եմ ուժ` ամեն օրվա համար: Սովերեցրու ինձ փոքրիկ քայլերի արվեստին: Դարձրու ինձ հետևողական և պատրաստակամ, որպեսզի օրվա միապաղաղության մեջ ճիշտ ժամանակին կանգնեմ բացահայտումների և փորձի առջև, որոնք ինձ կհուզեն: Սովորեցրու ինձ ճշգրիտ տնօրինել իմ կյանքի ժամանակը: Նվիրիր ինձ ներքին ձայն, որպեսզի առանձնացնեմ այն, ինչ պետք է անել առաջին և ապա երկրորդ հերթին:Խնդրում եմ քեզանից չափավորություն և զսպվածություն, որպեսզի իմ կյանքի ընթացքում չթռչեմ և չսողամ, այլ կարողանամ ծրագրել իմ օրը` օրվա ընթացքում, կարողանամ տեսնել բարձունքներն ու հեռուները:Օգնիր ինձ հասկանալ, որ երազանքները չեն կարող օգնել. ո’չ անցյալի, և ո’չ էլ ապագայի մասին երազանքները: Օգնիր ինձ լինել այստեղ և հիմա, ընդունել այս րոպեն որպես ամենակարևորն ու գլխավորը: Պահպանիր ինձ այն միամիտ հավատից, որ այս կյանքում ամեն ինչ պետք է հարթ լինի: Տուր ինձ հստակ գիտակցություն, որ դժվարությունները, ձախողումները, պարտությունները և անհաջողությունները միայն կյանքի բնական բաղադրիչ մասն են, որոնց շնորհիվ մենք աճում ենք ու հասունանում:Հիշեցրու ինձ, որ հաճախ սիրտը վիճում է բանականության հետ:Անհրաժեշտ պահին ուղարկիր ինչ-որ մեկին ինձ մոտ, ով քաջություն կունենա ասել ինձ ճշմարտությունը, բայց ասել այն սիրելով:Ես գիտեմ, որ շատ խնդիրներ որոշվում են, երբ ոչինչ չես ձեռնարկում: Այդ դեպքում տուր ինձ համբերություն: Դու գիտես, թե մենք ինչքան շատ ենք զգում ընկերության կարիք: Թույլ տուր արժանի լինել ճակատագրի ամենահրաշալի և քնքուշ այդ նվերին: Դարձրու ինձ մարդ` ունակ թակելու այն դռները, որոնք ամենաներքևում են: Պահպանիր ինձ այն վախից, որ ես կարող եմ ինչ-որ բան բաց թողնել իմ կյանքում:Տուր ինձ ոչ թե այն, ինչ ես խնդրում եմ ինձ համար, այլ այն, ինչն իսկապես անհրաժեշտ է ինձ: Եվ խնդրում եմ նորից` սովորեցրու ինձ փոքրիկ քայլերի արվեստը:

ԺԱԿ ԲՐԵԼ

16 Հկտ

ԱՄՍՏԵՐԴԱՄ
Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ երգում են
Երազներն այն որ գալիս են
Ու տանջում են բաց ծովում
Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ քնում են
Ինչպես դրոշ հնացած
Մռայլ ափի երկայնքով
Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ մեռնում են
Լի գարեջրով ու ողբով
Դեռ լույսն աղոտ չբացված
Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ ծնվում են
Օվկիանոսի թմրության
Թանձր ու գաղջ տոթի մեջ

Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ ուտում են
Սփռոցի վրա ճեփ-ճերմակ
Թպրտացող թարմ ձկներ
Եվ ցույց կտան նրանք ձեզ
Կայմի պարան կտրատող
Հարստություն խժռող
Լուսին կրծող ատամներ
Դա զգում է ձուկն անգամ
Երբ նրանք կոշտ ձեռքերով
Ուտում քաշում են էլի
Հետո ելնում քրքիջով
Աղմուկի տակ փոթորկի
Օրորվելով դուրս գնում
Շալվարները կոճկելով

Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ պարում են
Փորերն իրանց քսելով
Պարող կանանց փորերին
Եվ պարում են պտտվում
Հանց արևներ թքոտված
Ակորդեոնի քրքրված
Աղեկտուր ձայնի տակ
Ողողում են իրար վիզ
Որ քրքիջը դառնա խենթ
Մինչ հանկարծ շունչն է փչում
Ակորդեոնը ավերված
Այնժամ արդեն լուրջ տեսքով
Անյժամ հպարտ հայացքով
Մթից լույս տեղն է բերում
Ամեն նավազ իր զույգին

Նավահանգստում Ամստերդամի
Կան նավազներ որ խմում են
Խմում են ու հա խմում
Խմում կրկին ու էլի
Նրանց կենացն են խմում
Ամստերդամի Համբուրգի
Եվ այլ տեղի կույսերի
Խմում կենացն այն կանանց
Որ իրենց գեղ մարմինն ու
Պատիվն են տալիս նրանց
Մի կտոր ոսկու դիմաց
Եվ երբ հարբած են շատ պինդ
Տնկում քթները երկինք
Սրբում են քիթն աստղերով
Թքում հանց ես եմ լալիս
Կանանց վրա դավաճան:

Թագմ. Ս. Չիլոյան

ՎԱՍԻԼԻ ԿԱՆԴԻՆՍԿԻ

16 Հկտ

ՀԱՅԱՑՔ
Ինչու՞ ես նայում դու ինձ ճերմակ վարագույրի միջով: Ես չեմ կանչել քեզ, ես չեմ խնդրել քեզ ճերմակ վարագույրի միջով նայել ինձ: Ինչու՞ է այն թաքցնում քո դեմքը ինձնից: Ինչու՞ ես չեմ տեսնում դեմքը քո ճերմակ վարագույրի ետևում: Մի նայիր ինձ ճերմակ վարագույրի միջով: Ես չեմ կանչել քեզ: Ես չեմ խնդրել քեզ: Փակ կոպերիս միջով ես տեսնում եմ, թե ինչպես ես դու նայում ինձ, թե ինչու ես դու նայում ինձ ճերմակ վարագույրի միջով: Ես կքաշեմ ճերմակ վարագույրն ու կտեսնեմ դեմքը քո, իսկ դու իմը չես տեսնի: Ինչու՞ ես չեմ կարող քաշել ճերմակ վարագույրը: Ինչու՞ Է այն թաքցնում դեմքը քո ինձանից:

Թարգմ. Վարդան Ֆերեշեթյան

ԳԻՅՈՄ ԱՊՈԼԻՆԵՐ

16 Հկտ

ՍՏՎԵՐԸ
Դա կեսօրից քիչ առաջ էր: Առջևումս մի ստվեր տեսա: Բայց ի զարմանս ինձ` ստվերը տեր չուներ, այլ քայլում էր ինքն իրեն: Սահում էր առաջ, շեղ փռվում գետնին: Հասնելով մայթին, անսպասելի կոտրտվում էր, բաժանվում երկու մասի, ապա անցնելով պատի մոտով, ուղղվում էր հասակով մեկ, ասես մարտահրավեր էր նետում մեկին, հավանաբար արեգակին, քանի որ աշխարհը ոչինչ չէր ծածկում նրանից: Ես հետևեցի նրան, և ճիշտ այն պահին, երբ մտնում էր մի ամայի, նեղ փողոց, ինձ թվաց, թե նա այդ կողմ գնաց առանց տատանվելու:
Բայց արդյո՞ք ժամանակը չէ նկարագրելու այդ ստվերը, ավելի ճիշտ` նրա ուրվագիծը: Հայտնի է, որ յուրաքանչյուր ստվեր անդադար փոխում է իր ուրվագիծը. մեկ ասես նիհարում է, անհամաչափ երկարաձգվում, մեկ, ընդհակառակն, այնքան է լայնանում, որ նմանվում է տակառի: Միայնակ ստվերը, որի մասին պատմում եմ, իր համեմատաբար կայուն վիճակով բացահայտում էր բարեկազմ մի երիտասարդի ուրվապատկեր. երբեմն խուսափուկ գծագրվում էին բեղի ծայրը, նուրբ կիսադեմը:
Փոքրիկ փողոցի վերջում հայտնվեց մի աղջիկ: Նա գալիս էր դիմացից, և ստվերը, հավասարվելով աղջկան, սահեց նրա մարմնի վրայով, ասես ուզում էր համբուրել: Աղջիկը ցնցվեց, արագ շրջվեց նրա կողմը, բայց ստվերը մի պահ ցոլաց ու անցավ` սուրալով անհարթ սալահատակի վրայով: Աղջիկը, որ ուներ տխուր ու համակերպված դեմք, բոլոր նրանց նման, ովքեր պատերազմում մարդ են կորցրել, դժվարությամբ զսպեց ճիչը, և ինձ թվաց, թե դեմքին բոցավառվեց ափսոսանքին խառնված ուրախություն… Հետո դեմքը նորից դարձավ թախծոտ, բայց աչքերը ագահորեն հետևում էին կապտավուն ստվերի սահուն շարժմանը:
— Ուրեմն ճանաչու՞մ եք նրան, — հարցրի աղջկան,- ճանաչու՞մ եք այդ միայնակ, կապույտ ստվերին:
— Դուք նույնպե՞ս տեսաք,- բացականչեց նա:- Ուրեմն դու՞ք էլ տեսաք:- Այո, այո, երկուսս էլ տեսանք մարդկային մարմնի ձև ունեցող այդ շարժուն, հոսուն չգոյությունը: Ինձ թվում է` ճանաչեցի: Օհ, ոչ, չի թվում, այլ իսկապես ճանաչեցի, տեսա կիսադեմը, բեղերը, թեև չտեսա հայացքը… Ճանաչեցի: Չի փոխվել այն օրից, ինչ վերջին անգամ արձակուրդ է եկել այստեղ: Մենք նշանված էինք և պիտի ամուսնանայինք, եթե նրան մեկ էլ թողնեին տուն: Բայց արկի բեկորը դիպել էր սրտին, սպանել էր: Եվ այնուամենայնիվ տեսնում եք նրան: Ողջ է նրա ստվերը: Եվ ավելի նյութական է, քան նրա հուշը, և միաժամանակ` ավելի անցողիկ…
Աղջիկը հեռացավ: Նրա աչքերում փայլում էր ջահել, կրակոտ սերը: Նրան հրաժեշտ տալուց հետո շարունակեցի քայլել ստվերի ետևից: Ուրվապատկերը սահում, ծալվում էր սալահատակի անհարթությունների վրա: Մեկ անգամ էլ նրան տեսա եկեղեցու մոտ, հետո գլխավոր փողոցում, հայտնվում ու կորչում էր անցորդների մեջ, որոնք չէին նկատում իրենց կողքից սահող հարափոփոխ, կապտավուն ստվերը:
Ստվերը թափառում էր փողոցներում, կանգ առնում խանութների ցուցափեղկերի առջև, ակներևաբար այդ զբոսանքը հարազատ վայրերով անսահման բավականություն էր պատճառում նրան: Ժամանակ առ ժամանակ նա չքանում էր, խառնվում ուրիշ ստվերների, քայլող մարդկանց ստվերներին, կարծես բնավ չէր տարբերվում նրանցից:
Քաղաքային զբոսայգում, ուր հետևում էի նրան, ստվերն աշխատում էր մոտ գտնվել վարդի ծաղկած թփերին: Թվում էր` ըմբոշխնում է վարդերի աննման բուրմունքը և, թվում էր` ցնցվում է հեկեկանքներից:
Ես շունչս պահած դիտում էի, թե ինչպես էր մորմոքվում խեղճ ստվերը: Ուզում էի մի կերպ սփոփել, եղբոր նման համբուրել նրան, ինչպես ժամանակին համբուրվում էին առաջին քրիստոնյաները: Բայց նրա առեղծվածն ինձ համար անլուծելի էր, և միակ բանը, որ կարող էի անել, իմ ստվերը նրա աննյութ մարմնին միախառնելն էր:
Ես խոնարհվեցի նրա վրա և անմիջապես ընկրկեցի. վախեցա տրորեմ, ցավ պատճառեմ նրան: Ստվերի մենակությունը հոգումս խոր կարեկցանք էր առաջացնում: Բայց հանկարծ, ինչ-որ անմեկնելի ձևով, ստվերն ինձ հասկացրեց, թե ինքը երջանիկ է և իր արտասուքը ուրախության արտասուք է, քանզի իրեն անմահություն է ընծայվել. հաշտվելով մարմնի անհետացմանը, նա հաղորդակից է մնացել այն ամենին, ինչ թանկ և հարազատ է եղել իրեն` մահացածին… Եվ ինքը երջանիկ է, որ կարող է հաճախել երբեմնի ծանոթ վայրերը:
Այո, այդ այդպես էր: Ինձ համակեց հանդարտ ուրախություն, և ես արդեն ժպիտով դիտում էի, թե ինչպես է ստվերը խայտում կանաչ խոտերի ու ծաղկած թփերի մեջ: Այնուհետև տեսա, որ ստվերը հեռանում է քաղաքային զբոսայգուց, նորից հետևեցի նրան: Ինձ տարավ-հասցրեց գերեզմանոց, այն տեղը, որ նախատեսված էր այն մարդու համար, ում ինքն էր պատկանում մի ժամանակ, բայց որի մարմինը այնտեղ չի թաղվելու: Հետո ստվերը վերադարձավ մթնշաղի մեջ սուզվող քաղաքը, և այստեղ իջավ գիշերը:
Հետզհետե ստվերը ավելի դժվար էր զանազանվում, մինչև որ ի վերջո առհասարակ կորավ թանձրացող խավարում: Բայց ես հասկացա, որ մահն անզոր է և հազիվ թե կարողանա մահացածներին խանգարել ապրել մեր մեջ: Մահացածները չեն անհետանում: Այն միայնակ, հավերժական ստվերը, որ թափառում է փոքրիկ քաղաքի փողոցներում, պակաս իրական չէր, քան մեր հիշողության մեջ դրոշմված, մեզնից հեռացածների դեմքերը, մեզ երբեք չլքող կապույտ ուրվականները:

Թարգմ. Ս. Ավագյան

ՍԱՐՈՅԱՆԸ` ԹԻՐԱԽԻ ՏԱԿ

16 Հկտ

Վիլյամ Սարոյանի և Խորհրդային Հայաստանի իշխանությունների հարաբերությունները տասնամյակների ընթացքում ամենածայրահեղ գունափոխումների են ենթարկել: Մի դեպքում նա իր Հայրենիքի բարեկամն ու նվիրյալն էր, իսկ հաջորդ պահին կարող էր ուղղակի համարվել անցանկալի անձ, արժանանալ ամենակոպիտ պիտակների: Այսպես, 1930-ականների կեսերին Մոսկվայում և Երևանում ջերմ ընդունելության արժանացած գրողը չէր էլ կարող ենթադրել, որ սառը պատերազմի շրջանում վերաբերմունքի կտրուկ շրջադարձը կհանգեցներ նրան, որ Սարոյան անվան հոմանիշներ կդառնային , , հորջորջումները: Մամուլի էջերից ու ամբիոններից նմանօրինակ մեղադրանքները հնչում էին յուրաքանչյուր հարմար առիթի դեպքում, իսկ նրա գրքերը հանվել էին շրջանառությունից:
Այդ հեռակա հետապնդման խնդրում Սարոյանը միայնակ չէր ու բախտակիցներ ուներ: 1946-ի մայիսից արդեն հսկողության տակ էին առնված 14 օտարագիր հայ գրողներ, և իշխանությունների կազմած այդ տխրահռչակ ցուցակի ամենավերին տողում գրված էր` Վիլյամ Սարոյան: Պահպանվել է մի փաստաթուղթ` ստորագրված Հայկական ԽՍՀ Արտաքին գործերի նախարարության քաղբաժնի վարիչ Գասպարովի կողմից, որտեղ վերջինս պահանջում է երեք օրվա ընթացքում իրեն տրամադրել Սարոյանի և մյուսների բնութագրերն ու նրանց մասին ամփոփ տեղեկատվություն: (ՀԱԱ, ֆ. 709, ց. 1, գործ 43, էջ 16):
Թե ժխտողականության արշավն ուրիշ ինչպիսի դրսևորումներ է ունեցել, կարելի է պատկերացում կազմել ստորև ներկայացվող ևս երկու փաստաթղթերից:
«Գաղտնի, օրինակ N 1
Մոսկվա, 8 դեկտեմբերի, 1947 թ.
հմ. 2797 ց.
Արտասահմանի հետ մշակութային կապերի հայկական
ընկերության նախագահ Լ. Ա. Քալանթարին1
Ի գիտություն Ձեզ հայտնում ենք հետևյալը.
<Նյու- Յորքում ԽՍՀՄ Գլխավոր հյուպատոս Յա. Մ. Լոմակինին է դիմել ամերիկացի հայ գրող Վիլյամ Սարոյանը իր նոր` պիեսը հայերեն ու ռուսերեն լեզուներով թարգմանելու և խորհրդային բեմում այն ներկայացնելու օժանդակության խնդրանքով: Ընկ. Լոմակինը մեզ է ուղարկել այդ պիեսը: Դրա հետ ծանոթանալուց հետո մենք ընկ. Յա. Մ. Լոմակինին պատասխանեցինք, որ այդ պիեսը ոչ մի հետաքրքրություն չի ներկայացնում ԽՍՀՄ-ում թարգմանելու, առավել ևս խորհրդային բեմում ներկայացնելու համար: Նպատակը, որն իր առջև դրել է հեղինակը` ժողովուրդների միջև բարեկամության անհրաժեշտությունը, պիեսում լուծում է գտնում մերձավորի հանդեպ աստվածաշնչյան սիրո միջոցով` ընդհանուր ոչինչ չունենալով այն պայքարի հետ` որ մղվում է ընդդեմ իրական մեղավորների, որոնք երկպառակության սերմեր են ցանում ժողովուրդների միջև:
Այլ գործող անձանց թվում պիեսում պատկերված է Մոլլին` ծագումով ռուս, որը, ըստ հեղինակի մտահղացման, թերևս խորհրդանշում է խորհրդային ժողովրդին: Սակայն Մոլլին ոչնչով չի տարբերվում պիեսի մյուս կերպարներից, որոնք շփոթվածության կնիքն են կրում երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո:
Այսպիսով, Սարոյանի սիմվոլիկան նրան հանգեցնում է խորհրդային ժողովրդի հանդեպ ըստ էության կեղծ եզրակացումների:
Արտասահմանի հետ մշակությաին կապերի համամիութենական
ընկերության վարչության անդամ Լ. Կիսլովա>:
(ՀԱԱ, ֆ. 709, ց. 1, գործ 43, էջ 16):
Երկիր, որտեղ մերժելի էր աստվածաշնչյան սերը, իսկ արվեստի արժևորման չափորոշիչները սահմանվում էին լոմակինների ու կիսլովաների հայեցողությամբ, հազիվ թե պետք էր ավելին ակնկալել: Միայն թե ռուս պաշտոնյաների վարվելակերպն ընդամենը չարիքի փոքրագույնն էր: Շատ ավելի արմատական ու անհանդուրժող էին հայ գրչակիցները և ըստ էության հենց նրանք էին, որ յուղ էին լցնում կրակի վրա: Իբրև ասվածը հավաստող օրինակ կարելի է հիշատակել գրող Աշոտ Գրաշու2 1952 թ. նոյեմբերի 1-ին գրած նամակը Գ. Մ. Մալենկովին3:
Նամակի սկզբում Գրաշին ասում է, որ ինքը 1951-ի ամռանը Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմի պլենումի ժամանակ քննադատել է Դերենիկ Դեմիրճյանի նացիոնալիստական շեղումները, սակայն նրա այդ ելույթը սրերով են ընդունել Դերենիկ Դեմիրճյանի համակիրները: Այնուհետև նա շարունակում է. <…Իմ փորձը` տպագրել հոդված Դեմիրճյանի հրապարակախոսական կոպիտ սխալներից մեկի` ամերիկացի կոսմոպոլիտ Սարոյանի գովաբանության դեմ, հաջողությամբ չպսակվեց. հոդվածը շարվել էր, սակայն խմբագրությունը որոշեց հոդվածի հրապարակումը համաձայնեցնել Հայաստանում իր սեփական թղթակից Հարյանի4 հետ, որն էլ իր հերթին խորհրդակցելով Դեմիրճյանի ընկերների հետ` ձախողեց դրա լույսընծայումը…>: (ՀԱԱ, ֆ. 403, ց. 1, գ. 113, էջ 17-18):
Կանցնեն հաշված տարիներ, և Խորհրդային երկիրը ոչ միայն վերստին իր դռները կբացի Վիլյամ Սարոյանի առաջ, այլև այն մարդիկ, ովքեր երեկ արատավորում էին նրա անունը, այս անգամ կսկսեն դրվատել ու փառաբանել մեծ գրողի վաստակը:

1. Լևոն Քալանթար- (1891- 1959) բեմադրիչ, թատերական գործիչ: Զբաղվել է նաև հնագիտությամբ:
2. Աշոտ Գրաշի- (1910- 1973) հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, ծնվել և ապրել է Բաքվում մինչև 1946 թ.: Այնուհետև տեղափոխվել է Երևան:
3. Մալենկով Գեորգի Մակսիմիլիանովիչ (1902-1988)- խորհրդային պետական և քաղաքական գործիչ:
4. Գևորգ Հայրյան- (1913 հայ գրող, գրականագետ, 1949- 54 թթ. եղել է սեփական թղթակիցը Հայաստանում: Հետագայում` կրթության մինիստր, ապա կինեմատոգրաֆիայի պետկոմի նախագահ:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՈՐՏԵ՞Ղ Է ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԸ

16 Հկտ

1848 թ. ապրիլի 2-ին Խաչատուր Աբովյանը դուրս եկավ իր տնից ու այլևս չվերադարձավ: Ավելի քան մեկ ու կես դար է անցել, բայց մինչ օրս էլ մեծ գրողի ու լուսավորչի անհայտ բացակայության առեղծվածային պատմությունը հանգիստ չի տալիս հետազոտողներին: Այս ընթացքում շրջանառվել են բազմազան վարկածներ ու կարծիքներ, քննության են դրվել հավանական ու անհավանական տեսակետներ, հրապարակվել են ծավալուն աշխատություններ: Սակայն, այդ ամենով հանդերձ, գաղտնիքը շարունակում է մնալ գաղտնիք, իսկ յուրաքանչյուր նոր մոտեցում էլ ավելի է խճճում առանց այդ էլ կնճռոտ պատմությունը:
Անհետացման հավանական պատճառների ու ենթադրությունների ցանկն ի սկզբանե ընդարձակ էր: Դրան նպաստել էին երկու կարևոր հանգամանք: Մի կողմից դեպքի առթիվ ոտիկանության հարուցված գործի և հետաքննության արդյունքներն էին, որոնց կցկտուր լինելը արդեն իսկ զանազան կասկածներ էր հարուցում, մյուս կողմից ամենատարբեր ասեկոսեների առիթ էին տալիս ոմանց հետ Աբովյանի անձնական ու ծառայողական բարդ հարաբերությունները, որոնք գրողի անհետացումից հետո ներկայանում էին միանգամայն այլ երանգներով ու ենթատեքստով:
Երևանում լուրեր էին տարածվում այն մասին, թե գրողը խեղդվել է Զանգու գետում, և գետի ափին գտել են նրա ոտնամանը: Ուրիշները պնդում էին, թե պատահարի մեղավորներ կարող են լինել Էջմիածնի կղերականները, որոնք հալածում էին Աբովյանին այն բանի համար, որ վերջինս հերքել էր Արարատի գագաթին Նոյյան տապանի գոյության փաստը: Ոմանք էլ հակված էին մտածելու, թե Աբովյանը կարող էր սպանվել մի քանի թուրքերի ձեռքով, որոնք իբր ժամանակին պարտք էին վերցրել գրողից և որոշել էին չվերադարձնել գումարը:
Ավելի ուշ շրջանառության դրվեց նաև ինքնասպանության թեզը, ինչը ևս որևէ կերպ չէր հիմնավորված: Ասենք, որոշ կենսագիրներ ու պատմաբաններ էլ ավելի հեռուն գնացին: Մի դեպքում Աբովյանը հայտնվում էր Կովկասի լեռնականների առաջնորդ Շամիլի մոտ, մեկ այլ տարբերակում նա մեկնել էր զինվորագրվելու Եվրոպական հեղափոխությանը, իսկ հետո եղան նաև պնդումներ, թե «Վերք Հայաստանի»-ի հեղինակը հասել է մինչև… Բրազիլիա: Սակայն պետք է ասել, որ այս շարքում առավել հետաքրքրական էին շշուկներն այն մասին, թե Աբովյանին «սև կառեթով» տարել են Սիբիր: Կարո՞ղ էր այս վարկածն իրական լինել: Կա՞ն այնպիսի փաստեր, որոնք թույլ են տալիս փոքր-ինչ այլ կերպ գնահատել ու դիտարկել Աբովյանին աքսորելու հնարավորությունը:
Այս առումով Հայաստանի ազգային արխիվի թղթապանակներում պահպանված մի վավերագիր (ՀԱԱ, ֆ. 122, ց. 1, գ. 236, էջ 74-76) բավականին ուշագրավ և անսպասելի տեղեկություններ է պարունակում` իր հավաստիությամբ ստիպելով առանձնակի վերաբերմունք դրսևորել այնտեղ շարադրվածի հանդեպ: Խոսքը 1926 թվի գարնանը Մայր Աթոռի միաբան Ռուբեն ծ. վարդապետ Մանասյանի կողմից Հայաստանի Լուսժողկոմ Ասքանազ Մռավյանին հղված նամակի մասին է: Ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում այդ նամակն ամբողջությամբ:
“Հայաստանի Խ. Ս. Հանրապետության
Լուսժողկոմ մեծարգո Ա. Մռավյանին
Անցյալ 1925 թվին իմ Հեռու Արևելքում ճանապարհորդությանս միջոցին, Խարբինում` տեղական հայ գաղութի աչքի ընկնող անդամներից Սարգիս Գրձիլյանը պատմեց, որ իր մոտ է եղել Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարը, որը պահելիս է եղել մեծ գուրգուրանքով, սակայն այդ նկարը այրվել է 1917 թվին իր տանը պատահած հրդեհի ժամանակ, իր գրադարանի և մի շարք նկարների հետ:
Պատմեց, թե ինչպես է այդ նկարը ընկել իր ձեռքը: Սարգիս Գրձիլյանի` դեռ Վլադիվաստոկում եղած ժամանակ գալիս է իր մոտ մի անծանոթ մարդ և հայտնում, թե ինքը Կուկունյանի1 խմբից է, Սախալին աքսորված, անունը Ծերուն, որ գիտե լուսանկարել: Երբ դեռ ինքը Սախալինում է լինում, գալիս է Սախալին Խաբարովսկ քաղաքից Մարգարիտովի էքսպեդիցիան 1906-07 թվին և այդ խմբի հետ ինքն էլ գնում է Օխոտսկ որպես լուսանկարիչ, որտեղ և լուսանկարում է մի շարք տեսարաններ:
Օխոտսկում մի աքսորյալ ծերունի ռուս` գիտնալով այդ լուսանկարչի հայ լինելը, ցույց է տալիս մի գերեզման ասելով. “Ահա այստեղ է թաղված հայ Խաչատուր Աբովյանը, որ աքսորված էր այստեղ”:
Լուսանկարիչը նկարում է այդ գերեզմանը, որը Սարգիս Գրձիլյանի պատմելով ներկայացնում է մի չարդախ (չորս սյուն տնկած, վրան ծածկած տախտակով), որի տակ կար մի գերեզման:
Լուսանկարիչ Ծերունը Օխոտսկից վերադառնալիս էքսպեդիցիայի գլխավոր Մարգարիտովի2 երաշխավորությամբ ազատվում է Սախալինից և ժամանակավորապես ապրում Խաբարովսկում, որտեղ և զբաղվելիս է եղել լուսանկարչությամբ:
Սակայն ցարական կառավարությունը նորից հետապնդում է նրան բանտարկելու, որի պատճառով փախչում է Խաբարովսկից և գալիս է Վլադիվաստոկ, որտեղից էլ մի քանիսի օգնությամբ փախչում է Ֆուզուն և Սինգապուր:
Վլադիվաստոկից հեռանալիս մի շարք իր լուսանկարներից նվիրում է Սարգիս Գրձլյանին, որոնց հետ և հանձնում է ի պահ Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարը:
Ի նկատի ունենալով մի հանգամանք, որ Կուկունյանի արշավախմբի անդամներից ամենակրթվածը և ինտելիգենտ անհատներից մեկն է եղել վերոհիշյալ լուսանկարիչ Ծերունը, որը անշուշտ քննադատական աչքով և լրջությամբ է վերաբերվել այս խնդրին և լուսանկարելով մեր մեծ հայրենասերի գերեզմանի նկարը, որ անհայտության մեջ է եղել մինչև այսօր, ցանկացել է հրապարակ բերել նրա ուր լինելը, սակայն իր դրությունը կասկածելի լինելով չի կարողացել իր մտադրությունը իրագործել և վախենալով, թե կարող է իր փախուստի ժամանակ նկարը կորցնել, հանձնել է ի պահ Սարգիս Գրձիլյանին, որը պահելիս է եղել ամենայն խնամքով:
Սարգիս Գրձիլյանը որպես խելացի և լուրջ մարդ միշտ հետաքրքրվել է հասարակական և հայկական կյանքով և պարբերական մամուլի միջոցով մոտիկ ծանոթ է հայկական կյանքի անցուդարձի հետ, ցավելով էր պատմում, որ իրեն մեծ վիշտ է պատճառել ոչ այնքան իր նյութական խոշոր վնասը, որքան Խաչատուր Աբովյանի գերեզմանի նկարի կրակի ճարակ դառնալը:
Այս մասին հայտնելով Ձեզ, հարգելի կոմիսար, ցանկալի է Խորհրդային Միության հաստատությունների միջոցով ստուգել Խաչատուր Աբովյանի անհայտանալու տարեթվի արխիվներից:
Իմ ճանապարհորդությանս միջոցին Սիբիրում հանդիպեցի շատ ու շատ հայ աքսորականների, որոնց հետ խոսելուց երևաց, որ աքսորականների գլխավոր ուղին է եղել Պետերբուրգ-Իրկուտսկ-Չիտա-Խաբարովսկ-Նիկոլաևսկ-Սախալին-Օխոտսկ. ահա այս քաղաքի արխիվներից էլ պիտի ստուգել Խաչատուր Աբովյանի աքսորի պատմությունը:
Ընդունեք իմ հարգանքներիս հավաստիքը`
Ռուբեն ծ. վարդապետ Մանասյան
թիվ 17
15 մարտի 1926թ.
Էջմիածին”:

Ռուբեն վարդապետի այս գրությունից բացի կան այլ վկայություններ ևս, որոնք գալիս են ամրապնդելու Աբովյանի սիբիրյան կյանքի վարկածը: Այսպես, օրինակ, 19-րդ դարի վերջին Հեռավոր Արևելքում ճանապարհորդող գիտնականները աշխարհից կտրված, մոռացված մի գյուղակում հանդիպում են երեխաների, որոնք ազատ խոսում էին գերմաներեն: Երբ գիտնականները զարմանքով հարցնում են, թե ո՞վ է նրանց սովորեցրել այդ լեզուն, տեղացիները պատասխանում են, որ իրենց ուսուցիչն է եղել ազգությամբ հայ Խաչատուր Աբովյանը:
Ռուս հայտնի գրող և հրապարակախոս Ն. Չեռնիշևսկին Աստրախանում եղած ժամանակ տեղաբնակ հայերին պատմել է, որ իր Աքսորի տարիներին Սիբիրում հանդիպել է Խ. Աբովյանին: «Ես Աբովյանի հետ էի»,- ասել է նա: Ժամանակին այս փաստը հաստատել է նաև Էջմածնի ճեմարանի ուսուցիչ Ստեփան Կանայանցը, ով Գերմանիայում իր ուսումնառության տարիներին Աստրախանի հայերից ստացել է դեպքը հաստատող նամակ:
Գալով վերը ներկայացված փաստաթղթի հետագա ճակատագրին` կարող ենք ընդամենը հավելել, որ արխիվային մատյաններում մեզ հաջողվեց գտնել ևս մի կարճ գրություն, որտեղ ասված էր.
«Գիտության և արվեստի ինստիտուտին. կից ուղարկվում է Ռուբեն Ծ. վարդապետ Մանասյանի նամակի պատճենը, Լ. Ժողկոմ Ա. Մռավյանի մակագրությամբ:
Ավագ գործավար` Մ. Հակոպջանյան
2984
27.03.26թ.»

Հայտնի է, որ ավելի ուշ Ռուբեն վարդապետը նույն խնդրանքով դիմել է նաև Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության հայրերին: Այլ տեղեկություններ դրանց ընթացքի մասին չկան: Պետք է կարծել, որ այն օրերին այնքան էլ հեշտ չէր կազմակերպել որոնումներ Հեռավոր Արևելքում, մի բան, ինչն այսօր, կարծում ենք անհամեմատ ավելի հեշտ իրագործելի է:

1. Սարգիս Կուկունյան- Հայ ազատագրական շարժման գործիչ: 1890 թ. աքսորվել է Սախալին:
2. Վ. Պ. Մարգարիտով- Ռուս հետազոտող, երկրաբան, Ամուրի հետազոտման ընկերության անդամ, Վլադիվոստոկի արական գիմնազիայի դասախոս:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ

ՊԻԵՌ ՊԱՈԼՈ ՊԱԶՈԼԻՆԻ

16 Հկտ

ՄԱՀՎԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆԸ
Մարդն ինքնաարտահայտվում է գործողության միջոցով, քանի որ հենց այդպես է նա վերափոխում իրականությունն ու ներգործում մտքի վրա: Բայց մարդու ամեն մի գործողություն զուրկ է միասնականությունից, անգամ իմաստից, մինչև որ չհասնի ավարտին, չվերջանա: Քանի դեռ ապագան հնարավոր է, քանի դեռ առկա է անհայտությունը, մարդը շարունակում է մնալ չարտահայտված: Կարելի է, օրինակ, հանդիպել ազնիվ մարդու, որը 60 տարեկանում խախտել է օրենքը. սա փոխում է նրա բոլոր նախկին արարքների իմաստը և այդ մարդուն ներկայացնում բոլորովին այլ լույսով: Քանի դեռ ես ողջ եմ, ոչ ոք չի կարող համոզված լինել, թե իրոք ճանաչում է ինձ, այսինքն չի կարող բացահայտել իմ գործողությունների իսկական իմաստը:
Ահա թե ինչու է մահն այդպես անհրաժեշտ: Քանի դեռ ողջ ենք, մեզ պակասում է իմաստը, իսկ մեր կյանքի իմաստը (որի օգնությամբ ինքնաարտահայտվում ենք և որին վերագրում բացառիկ իմաստ) մնում է անմեկնելի` հնարավորությունների մի խառնաշփոթ, հարաբերությունների ու նշանակությունների մի անհատնում հոսք, որոնք ելք չեն գտնում որևէ վերջնական լուծման մեջ: Մահն իրագործում է մեր կյանքի եզրափակիչ մոնտաժը: Այլ կերպ ասած, մահն առանձնացնում է մեր կյանքի իսկական նշանակալից դրվագները (որոնց իմաստն այլևս չի կարող փոխվել նոր, հակասական կամ անմիտ պահերի ազդեցության տակ)` դրանք դասավորելով այնպես, որ մեր անվերջ, անորոշ ու տարտամ ներկան վերածվում է հստակ, հաստատուն անցյալի: Հետևաբար կյանքը կարող է մեր ինքնաարտահայտումը լինել լոկ մահվան շնորհիվ:

Թարգմ. Զ. Բոյաջյան

ՊՈԼ ԷԼՅՈՒԱՐ

16 Հկտ

ՍԻՐՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ
Սիրում եմ քեզ բոլոր-բոլոր կանանց համար որ չտեսա
Սիրում եմ քեզ ամեն ամեն պահի համար որ չապրեցի
Համայնասփյուռ ամեն բույրի ու տաք հացի բույրի համար
Այն ձյան համար որ հալվում է ու առաջին ծաղկանց համար
Այն կենդանու համար անմեղ որը մարդուց չի վախենում
Սիրում եմ քեզ սիրո համար
Սիրում եմ քեզ բոլոր բոլոր կանանց համար որ չեմ սիրում
Այն ով է ինձ անդրադարձնում եթե ոչ դու
Այնքան վատ եմ ես ինձ տեսնում
Ես առանց քեզ տեսնում եմ լոկ ունայն տարածք
Անցյալի մեջ և այսօրվա
Դեղնած խոտի վրայով եմ անցել բոլոր այդ մահերով
Ուժ չունեցա ճեղքել պատը իմ հայելու
Բառ առ բառ էր անհրաժեշտ այս կյանքը սերտել
Այնպես ինչպես մոռանում են
Սիրում եմ քեզ խելքիդ համար որ իմը չէ
Ամրությանդ համար նաև
Սիրում եմ քեզ ընդդեմ ամեն ամեն բանի
Հավերժական սրտի համար որ չեմ բանտում
Դու կարծում ես թե կասկած ես բանականը դու ես որ կաս
Մեծ արևն ես որ ելնում է գլխիս վերև
Երբ ինձ վրա վստահ եմ ես:

Թարգմ. Ն. Վարդանյան

ՌԱԶՄԱԳԵՐԻՆԵՐ. ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ ԱՆԻԾՎԱԾՆԵՐԸ

16 Հկտ

Այս պատմությունը պիտի սկսեմ երկու կարճ հիշողությամբ, որոնք առաջին անգամ դեռ երբեք պատերազմ ու գերի չտեսածիս հանդիպեցրին անցյալի հետ ու հուշեցին, որ նույնիսկ առերևույթ բացակայությամբ դրանք առայժմ մեզ հետ են` ներկա այն չափով, որքանով կարող է լինել սպիացած վերքը մաշկի վրա: Դա իմ ժամանակը չէր, սակայն հեռացած տարիների հետքերը գալիս, խփվում էին օրերի քղանցքներին, վերհիշեցնում իրենց գոյությունը, ստիպում հայացք դարձնել այդ ուղղությամբ…
Արարատի մարզի Այգավան և Նոյակերտ գյուղերն իրար միացնող խճուղին ոչ այսօր, ոչ էլ մի երեք տասնամյակ առաջ առանձնապես բանուկ չէր: Բայց եթե առիթ էր լինում երթևեկել այդ կողմերում, անհնար էր ճանապարհի ձախ թևի վրա չնկատել մի լքված գերեզմանատեղի` ցածրիկ բլրակի վրա, բազմաթիվ խաչերով: Այնտեղ երբեք չէիր տեսնի որևէ մեկին, որևէ ծառ կամ թուփ: Անցորդները թռուցիկ մի հայացքով դիտում էին ննջեցյալների մռայլ հանգստարանն ու անպայման ասում. : Թե ինչու՞ պիտի գերմանացիներն այստեղ իրենց վախճանը գտնեին, նույնիսկ դպրոցական ծրագրով պատմության դասերը սերտած երեխաներիս համար լիովին հասկանալի չէր: Բայց հողաթմբերի ներկայությունն ու մահվան միտքը իսկույն սողոսկում էին ենթագիտակցության ծալքերի մեջ ու հարկադրում էին լուռ լարվածությամբ նայել այդ ամենին:
Մյուս հանդիպումը, եթե չեմ սխալվում, 1986 կամ 87 թվականին էր: Երևանի Արաբկիր թաղամասում ես հյուր էի ազգականներից մեկին, երբ դուռը թակեցին: Տանտերը բացեց ու շեմքին տեսավ տարիքն առած երկու հոգու` կին ու տղամարդ: Հատկապես այն տարիներին նրանց արտաքին տեսքից դժվար չէր կռահել, որ այցելուներն օտարերկրացիներ են: Վերջիններս առաջ եկան, դժվարամարս ռուսերենով հարցրեցին, թե նախկինում ովքե՞ր են ապրել այդ տանը և մեզ համար անսպասելի տեղեկացրեցին, որ շատ տարիներ առաջ նույն տանը վարձով բնակվել են նաև իրենց ծնողները` գերմանացի ռազմագերին ու նրա հայուհի կինը: Հետո վերջիններս մեկնել են Գերմանիա, և ահա զավակները եկել են գտնելու իրենց ծնողների դժվար տարիների հետքերը… Օտարականները հրաժարվեցին հյուրասիրությունից, մեզ գրիչներ նվիրեցին ու տունը մեկ անգամ էլ տնտղելուց հետո հրաժեշտ տվեցին:
Այս բոլորը տխուր է ու մի քիչ էլ ցավալի: Եղել է պատմության քողարկված մի էջ, եղել են դաժան ու հակասական ճակատագրեր, իսկ անցյալը գնահատելու իրավունքը վաստակել ենք մենք`մի սերունդ, որ ըստ էության ոչինչ կամ համարյա ոչինչ չգիտի դրա մասին: Մինչդեռ պատերազմը ոչ միայն ճակատամարտերի ու զոհերի արհավիրքն է, այլև այդ դժոխքի անիծյալ ու մոռացված զավակների, որոնք միշտ միևնույն անունն են ունեցել. ռազմագերիներ:
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին 100 հազարավոր ռազմագերիներ սփռվեցին Խորհրդային Միության ողջ տարածքում գործող ճամբարներում: Սովորաբար ընդունված է նրանց անվանել գերմանացի գերիներ, սակայն իրականում դրանք ինչպես գերմանացիներ, այնպես էլ ռումինացիներ, իտալացիներ, ավստրիացիներ, ֆիններ ու այլ ազգերի ներկայացուցիչներ էին: Հատկապես 1943 թվից հետո գերիների թիվն այնքան մեծացավ, որ անհրաժեշություն առաջացավ վերջիններիս ոչ միայն պահել փակի տակ, այլև օգտագործել զանազան աշխատանքներում: Հենց այդ ժամանակ էլ Հայաստան ուղարկվեցին նրանց առաջին խմբերը: Հետագայում մեզ մոտ բերվող գերիները բազմապատկվեցին, և շատ շուտով նրանց կարելի էր հանդիպել հանրապետության համարյա բոլոր անկյուններում: Վերջիններիս հիմնական աշխատավայրը շինհրապարակներն էին, սակայն քիչ չէին դեպքերը, որ գերիներին մասնակից էին դարձնում նաև արտադրությանն ու գյուղատնտեսական աշխատանքներին: Ռազմագերիներն այստեղ մնացին մինչև 1948 թիվը, երբ երկրով մեկ հայտարարվեց համաներում, և նրանք վերադարձան իրենց երկրներ: Սակայն այդ բախտին քչերը արժանացան: Տարիների ընթացքում մի մասն այստեղ իր մահկանացուն կնքեց զանազան հիվանդություններից, քաղցից, ծանր աշխատանքից: Եղան նաև այնպիսինները, որոնց պարզապես գնդակահարեցին ինչպես նախկինում գործած մեղքերի, այնպես էլ գերության տարիներին թույլ տված հանցանքների ու անհնազանդության համար: Հետագա տասնամյակները ծածկեցին նրանց մասին հուշը մոռացության փոշով, վերացվեցին այն բոլոր վայրերը, որոնք կարող էին հիշեցնել պատմության այդ հատվածը: Կարծես ոչինչ էլ չէր եղել ու չկար:
Եվ միայն այն ժամանակ, երբ ետևում մնացին սառը պատերազմի տարիները, ու բացվեց երկաթե վարագույրը, առաջին անգամ հնարավորություն ստեղծվեց ոչ միայն բարձրաձայն խոսելու այդ մասին, այլև սկսելու որոնողական աշխատանքները:
Դեռևս 1990-ականների սկզբներից Հայաստանի անվտանգության ծառայությունը, պաշտպանության նախարարությունը, այդ երկրները ներկայացնող դեսպանատները, մի շարք հասարակական կազմակերպություններ ակտիվորեն լծվեցին վախճանված ռազմագերիների հուղարկավորման վայրերը փնտրելու գործին: Տեղական մարմինները հատուկ հանձնարարական-նամակներ ստացան, իսկ մամուլում հայտնվեցին Հայաստանում թաղված ռազմագերիների ցուցակները: Որոշ վայրեր նախապես հայտնի էին, մյուսները գտնվեցին երկար որոնումների ու հարցումների արդյունքում: Օրինակ, Սպիտակ քաղաքի մերձակայքում կա մի թաղման վայր, որին հենց այդպես էլ անվանում են` : Մի քանի տարի առաջ Գերմանիայի դեսպանատան և հասարակական կազմակերպության նախաձեռնությամբ հուշաքար տեղադրվեց Երասխավան գյուղի մոտ գտնվող այն վայրում, որտեղ թաղվել էին 1945-47 թթ մահացած 12 գերիներ: Մեկ այլ հայտնի գերեզմանատեղի գտնվում է Հրազդանի կիրճում, Քանաքեռի ՀԷԿ-ի մոտակայքում:
Սակայն գերիների մասին հիշեցնող ամենակարևոր վկայությունը ոչ թե նրանց շիրմաթմբերն են, այլ այն հայտնի ու անհայտ շինությունները, որոնց դեռ կարելի է հանդիպել ամենաանսպասելի վայրերում և որոնք աշխարհ եկան այդ մարդկանց դժվարին, իսկ երբեմն էլ` անմարդկային աշխատանքի շնորհիվ: Եթե թվարկելու լինենք այն բոլոր տեղանուններն ու կառույցները, որտեղ դիպել է ռազմագերիների ձեռքը, կստացվի մի ընդարձակ ու բազմաբովանդակ ցուցակ: Դրանց շարքում ամենահայտնին, իհարկե, մայրաքաղաքի Հաղթանակի կամուրջն է:
Պատերազմի օրերին երկրում աշխատող ձեռքի պակասը խիստ էր զգալի: Եվ երբ Ստալինգրադի ճակատամարտից հետո Հայաստան բերված առաջին ռազմագերիների խմբերը հասան Երևան, վերջիններս անմիջապես նոր թափ հաղորդեցին կամրջի շինարարությունը, որը սկսվել էր դեռևս 1941-ից: Ոչ պակաս հանրահայտ փաստ է, որ ռազմագերիներն են հեղինակը այն հրաշալի, հենապատերի, որոնք եզերում են քաղաքի կենտրոնը Հաղթանակի զբոսայգուն կապող խճուղին: Դա մինչև այսօր էլ համարվում է բարձրորակ ու աշխատանքի չափանիշ: Պատմում են, թե մի անգամ վարորդները այստեղ տեսել են տարեց մի մարդու, որ կանգնել է պատի մոտ, դեմքը հենել քարերին և արտասվել: Կարծելով, թե ծերունին վատ է զգում, ոմանք մոտեցել են, առաջարկել իրենց օգնությունը, սակայն անծանոթը նրանց կարողացել է դժվարությամբ բացատրել, որ այդ քարերն ինքն է շարել այն ժամանակ, երբ ռազմագերի էր:
Գերիներն են եղել Մատենադարանի հիմնարկեքի առաջին բանվորները, որի շինարարությունը սկսվեց 1945-ին ու տևեց շուրջ 12 տարի: Հետաքրքրական է, որ բոլորովին վերջերս Գերմանիա մեկնած Մատենադարանի գիտաշխատողների մի խումբ այդ երկրում հանդիպել է մարդկանց, ովքեր եղել են հենց Մատենադարանը կառուցող գերիների թվում: Ասում են, որ նրանցից ոմանք դեռ հիշում էին ու կարողանում էին հայերեն նախադասություններ արտասանել:
Այդ օրերի միջով անցած Երևանի ամեն անկյուն այսպես թե այնպես իր հիշողությունն ունի, իր գերիները, իր յուրահատուկ պատմությունը: Առանց ուսադիրների զինվորական համազգեստ կրող մարդկանց շարասյուները հսկիչների ուղեկցությամբ վաղ առավոտյան հայտնվում էին քաղաքի որևէ փողոցում, և շատ շուտով մերձակայքը լցվում էր մուրճերի, քլունգների ու բահերի թակոցներով, հռնդացող մեքենաների ձայներով: Գործը տևում էր մինչև ուշ գիշեր, իսկ նրանց ամենահավատարիմ հանդիսատեսը դառնում էին դպրոց շտապող կամ վերադարձող երեխաները, որոնք ժամեր շարունակ հետևում էին գերիների աշխատանքին: Երևանի Թումանյան փողոցում բնակելի շենքեր կառուցող գերիները մտերմացել էին տեղի փոքրիկների հետ և հաճախ էին նրանց նվիրում իրենց ձեքով պատրաստված զանազան իրեր, փայտե խաղալիքներ: Հավանաբար այդ օրերին է ծնունդ առել այն հայտնի խաղալիքը, որն իրենից ներկայացնում էր ձողի վրա պտույտներ գործող մարզիկի: Նար-Դոսի փողոցի բազմաթիվ շինություններ նույնպես գերիներն են կառուցել: Ինչպես ամբողջ երկիրն այն տարիներին, այնպես էլ նրանք հիմնականում կիսաքաղց էին: Ասում են, որ գերիներին օրական տրվում էր ընդամենը 300 գրամ հաց: Այդ պատճառով էլ նրանք երեխաների ձեռքից հաճույքով էին վերցնում իրենց համար բերված մի կտոր սև հացը, այլ ուտելիքներ ու մրգեր, և այդ նվիրատվության դիմաց պարգևատրում ինքնաշեն առարկաներով:
Մի հանրահայտ տեղանք էլ կա`Մաշտոցի պողոտան մանկական երկաթուղուն միացնող ստորգետնյա ճանապարհը և դրան կից ռմբապաստարանները: Մինչ օրս այդ թունելի մասին զանազան խորհրդավոր լեգենդներ են պատմում: Իսկ իրականությունն այն է, որ խցերն այստեղ վաղօրոք էին փորված, սակայն 1940-ականների կեսերին երկաթբետոնե կոնստրուկցիաները տեղադրվեցին ու ամբողջական տեսքի բերվեցին ռազմագերիների կողմից:
Շենգավիթ թաղամասի Չեխովի փողոցում առայսօր կանգուն է 1947-ին հիմնված այն շենքը, որ ժամանակին եղել է ճաշարան թե գերմանացիների, թե բնակիչների համար: Իսկ ահա 1946-ի Մեծ հայրենադարձության ժամանակ հազարավոր նորաբնակ հայեր առաջին կացարանը ունեցան այն շինություններում, որոնք մինչ այդ շինվել ու հարդարվել էին ռազմագերիների ուժերով: Հայրենադարձները մի առավելություն էլ ունեին` նրանցից ոմանք տիրապետում էին գերմաներենին, իտալերենին, իսկ դա գերիների համար երկրորդ շնչառության պես մի բան էր: Պատահական չէ, որ հետագայում ոմանք ընտանիք կազմեցին հենց սփյուռքից ժամանածների հետ, իսկ հատուկենտ գերիներ ընդհանրապես որոշեցին մշտական բնակություն հաստատել Հայաստանում:
Ինչպես արդեն նշեցինք, ռազմագերիների շինարարական ժառանգության աշխարհագրությունը շատ ավելի ընդարձակ է, քան միայն մայրաքաղաքը: Օրինակ Սևանի հոգեբուժարանի շենքը նույնպես նրանք են կառուցել: Սկզբում բարաքներն են շինել, որոնց մեջ ապրել են իրենք, իսկ հետո` մնացածը: Ասում են, որ մինչև այսօր էլ մուտքի վրա երևում է գերիների ձեռքով քանդակված հնգաթև աստղը:
Արցախի Բանանց և հարևան գյուղերի տարեց բնակիչներից շատերն են հիշում, որ առաջին սալահատակ փողոցներն այդ վայրերում հայտնվեցին գերիների շնորհիվ: Նրանք կառուցեցին նաև երկաթգիծը, ինչպես նաև մի քանի կամուրջներ, որոնք իրենց ոճով տարբերվում էին մինչ այդ եղածներից:
Արմավիր քաղաքի երհարկանի հանրակացարանը նույնպես ավար է: Իսկ ահա Արարատի ցեմենտի գործարանում գերմանացիները ընդգրկված էին արտադրության մեջ և լավ աշխատողների ու հանքագործների համբավ ունեին:
Կա այսպիսի մի պատմություն: 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժի օրերին աշխարհի տարբեր ծայրերից օգնության եկողների թվում էին նաև գերմանացի փրկարարները: Նրանց հետ Հայաստան էր մեկնել նաև մասնագիտությամբ վիրաբույժ, դոկտոր Միլլերը, որն այդ օրերին Լենինականում մտերմացավ հայկական մի ընտանիքի հետ և նույնիսկ հյուրընկալվեց նրանց` իր հետ տարած լուսանկարչական ապարատով օրվա հիշարժան կադրեր նկարելով: Շուտով Միլլերը մեկնեց, բայց շատ չանցած` նրանից ստացվեց մի նամակ, որտեղ գերմանացի բժիշկը պատմում էր, թե որոշել է մեկ անգամ էլ Հայաստան գալ, բայց այս անգամ նրան կընկերակցի իր հայրը, որը տեսել է Լենինականում արված լուսանկարները և անպայման ուզում է լինել այդ տանն ու հանդիպել այդ ընտանիքի անդամներին: Երբ նրանց օդանավը վայրէջք կատարեց օդակայանում, Միլլերի հետ ընդառաջ եկող տարեց մարդուն հայ դիմավորողներից Վազգեն Խաչատրյանը` նախկին գնդապետը, անմիջապես ճանաչեց: Դա այն երբեմնի երիտասարդ գերին էր, որ ապրել էր իրենց տանը և որի կյանքը մի անգամ փրկել էր, երբ հրամանատարությունը պատրաստվում էր պատժել գերմանացում ինչ-որ զանցանքի համար: Իր կյանքում երկրորդ անգամ Հայաստան հասած և հանդիպումից մինչև հոգու խորքը ցնցված գերմանացին օդանավակայանում միայն կարողացավ արտաբերել. «Այս աշխարհում ամեն ինչ վերադառնում է իր սկզբին: Ամեն ինչ…»::
Հարկ է նկատել, որ հազարավոր գերիների երկարատև ներկայությունը չէր կարող անհետրանք անցնել բոլորովին այլ միջավայրում ու այլ օրենքներով ապրող հայերի համար: Ռազմագերիներն իրենց հետ բերեցին նաև սովորույթներ ու կենցաղվարություն, որ այնքան էլ տեղաբնակների սրտով չէր, քանի որ անսովոր էր: Պատմում են, օրինակ, որ Գյարգյառ գյուղի մերձակայքում ապրող գերիները ամեն օր աշխատանքից հետո մերկանում էին մինչև գոտկատեղ ու մտնում էին մոտակա գետը: Մաքրման նույն արարողությունը կատարվում էր նաև առավոտյան, ինչից հետո նրանք պարտադիր սափրվում ու սանրվում էին: Գյուղացիների համար երկար ժամանակ հանելուկ էր, թե գերի ընկած ու անապագա մարդկանց ինչի՞ն էր պետք կոկիկ տեսքն ու հագուկապը, չէ՞ որ, միևնույն է, նրանք որևէ տեղ չէին գնալու, որևէ մեկին չէին հանդիպելու…
Կա մեկ այլ պատմություն էլ` մասամբ բանահյուսության ժանրից, սակայն ո՞վ կարող է վստահաբար ասել, թե ինչն է ճշմարիտ և ինչը` հորինվածք: Պատմում են, որ Հաղթանակի կամուրջի շինարարության տեղում միասին աշխատում էին ինչպես հայ բանվորները, այնպես էլ գերմանացի գերիները: Եվ ահա մի օր ռազմագերիներից մեկը երկար-երկար նայում է, թե ինչպես է հայը շաղախ անում, ապա անսպասելի ձեռքն է վերցնում մուրճը, հարձակվում ու սպանում է նրան: Անմիջապես նրան , ձեռքերը շղթայում ու ձերբակալում: Հարցաքննության ժամանակ գերմանացին ասում է, որ ինքը մասնագիտությամբ շինարար է և իրեն ափերից հանել է այն, թե հայ բանվորն ինչպես է առանց խղճի խայթի անորակ շաղախ պատրաստել: Ասում են, որ գերին այնուամենայնիվ չխուսափեց պատժի ծայրահեղ միջոցից, բայց նույնիսկ այդ ցավալի դեպքը քիչ բան փոխեց մյուսների աշխատանքում:
Հիշատակման արժանի իրադարձությունների շարքում անհնար է շրջանցել 1946 թ Երևանի մեծ ջրհեղեղը, որի մասին խոսելիս ականատեսներն ու ժամանակակիցներն անպայման հիշատակվում են նաև գերիներին: Ասվում է, որ այդ օրերին նրանց ճամբարը գտնվում էր ներկայիս կենդանաբանական այգու մոտակայքում` շրջապատված փշալարերով ու դիտակետերով: Ու երբ ափերից դուրս եկած Գետառի ահռելի հոսանքը վերից գալիս էր դեպի քաղաքի կենտրոն, շենքերի տանիքներ բարձրացած մարդիկ այն կողմերից լսում էին չդադարող կրակոցների ձայներ: Ոմանք պնդում են, թե հեղեղն ավերել էր ճամբարի ցցապատնեշները, և ժամապահները փախուստները կանխելու համար պարզապես գնդակահարում էին այսուայնկողմ նետվող ու անհանգիստ գերիներին:
Այս ցավալի միջադեպի մասին հիշողությանը միշտ էլ կարող է հաջորդել ոչ այնքան տխուր պատմությունն այն մասին, թե ինչպես մի գեղեցիկ օր Երևանում հայտնվեց այն տարիների համար զարմանահրաշ, 1938 թ. արտադրության Opel Kapitan ավտոմեքենան: Դժվար է ասել, ճշմարի՞տ են այս հավաստիացումները, թե ոչ, բայց համաձայն շրջանառվող վարկածի, հայ պարտիզանները գերմանացի գերիներ են վերցրել ու հենց այս մեքենայով նրանց տեղափոխել են Հայաստան: Միայն թե տեխնիկայի գեղեցկագույն նմուշը նախկին ճակատայինների կողմից շահագործել չի հաջողվել: Այն արագ պետականացվել է ու հետո երկար տարիներ անգործ կանգնել է պետական անվտանգության կոմիտեի ավտոկայանում:
Հետաքրքրական հիշատակումների և դեպքերի սակավություն, ինչպես տեսնում ենք, չկա: Սակայն ինչ էլ ասենք, այնուհանդերձ մի հարց պիտի մեզ հետապնդի այս բոլոր թվարկումներին զուգընթաց. ոնքե՞ր էին նրանք: Ովքե՞ր էին գերի ընկած այդ մարդիկ, արդյո՞ք նման էին այն վայրագ ու դաժան ֆրիցներին, որոնց գիտենք խորհրդային ու մերօրյա ֆիլմերից, թե՞ նրանց շարքերում էլ կային այնպիսինները, ովքեր գիտակցում էին կատարվածի ողջ սարսափն ու անհեթեթությունը, ընդվզում դրանց դեմ:
Վավերագրերն այսօր թույլ են տալիս ոմանց մասին նույնիսկ անհատական տեղեկություններ ստանալ: Օրինակ, Հայաստանում է իր գերությունն անցկացրել Կոնրադ Լորենցը` աշխարհահռչակ ավստրիացի գիտնական, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր, էտոլոգիայի հիմնադիրը: Հսկիչները նրան էին անվանում: Քաղցած ժամանակ Լորենցը կարիճներ էր որսում և դրանք ուտում էր առանց եփելու: Բայց նույնիսկ այդ պայմաններում նա ժամանակ էր գտնում ուսումնասիրելու շրջակա լեռներում բնակվող կենդանիների վարքը, իր համար նշումներ կատարելու: Նա ազատ արձակվեց 1948-ին ու գնաց` հասնելու իր գիտական փառքի բարձունքին:
Մինչդեռ ՊԱԿ-ի արխիվներում պահպանվող անձնական գործերից շատերը հավաստում են, որ իսկապես, գերիների մեծ մասն ամենևին էլ Լորենց չէր, բռնությամբ պատերազմ տարված կամ թիկունքում միայն տնտեսական բնույթի աշխատանք կատարած զինվորականներ չէին: Նրանց մեջ կային երդվյալ նացիստներ, հիտլերյան գաղափարների ֆանատիկ նվիրյալներ, իսկական դահիճներ, որոնք գյուղեր էին այրել, գնդակահարել էին ծերերին ու երեխաներին, կախաղան էին բարձրացրել կանանց: Ու նաև սա և հատկապես սա է պատերազմի իրական դեմքը, որի աչքերի մեջ նայելը որքան էլ խորշելի լինի, բայց անհրաժեշտ է:
Ներողամտությունը գեղեցիկ բառ է: Վերաբերմունքի դրսևորման այդ ձևը խրախուսվում է հումանիզմի արժեքներ դավանողների կողմից, այն չափորոշիչ է հոգու նկարագրի և բանականության արթնության: Սակայն մի՞թե չկա մի սահման, որից այն կողմ մեծահոգությունն ու ներումը պիտի կանգ առնեն, որպեսզի չոտնահարվի մեկ այլ` ոչ պակաս կարևոր բան, ինչպիսին է ճշմարտությունը կամ արդարությունը: Ի՞նչ էին անում այդ գերիները Հայաստանում կամ այլ վայրերում: Մի՞թե նրանք իրենց բարի կամքով էին հայտնվել այստեղ և մի՞թե մինչ գերեվարվելը նրանք այն մարդիկ չէին, ովքեր զենքը ձեռքին ոչնչացնում էին ամեն բան, ինչ ուրիշների համար թանկ ու հարազատ էր: Ու երևի սա է պատճառը, որ ժամանակ առ ժամանակ մարդիկ նաև ընդվզում են, երբ չափից ավելին է լինում այդ հանդուժողականությունը, երբ անպատեհ է թվում անհիշաչարության քարոզը:
Ամիսներ առաջ Հայաստանյաց Առաքելական եկեղեցին տեղեկացրեց, թե պատրաստվում է հոգեհանգստի արարողություն կատարել Երկրորդ Աշխարհամարտի տարիներին գերի ընկած և Հայաստանում մահացած ռամագերիների շիրիմների վրա: Իբրև ծիսակատարության վայր ընտրվել էր Հրազդանի կիրճը, Քանաքեռի ՀԷԿ-ի մոտ: Այնտեղ թաղված են ռումինացի, գերմանացի և իտալացի ռազմագերիները: Առաջին հայացքից կարծես թե անսովոր ոչինչ չկա մահացածների շիրիմների վրա կրոնական արարողություն անցկացնելու մեջ: Սակայն ինչու՞ է նախաձեռնությունը ստանձնել մեր եկեղեցին, երբ շատ ավելի ճիշտ կլիներ, եթե Հրազդանի կիրճ իջնեին այն հոգևորականները, որոնց դավանանքի հետևորդներն են եղել գերիները: Եվ վերջապես, այդ ի՞նչ ուժ պիտի մարդուն առաջնորդի Քանաքեռ ՀԵԿ, որպեսզի այնտեղ ՀՀ-ում Գերմանիայի, Ռումինիայի և Իտալիայի դեսպանների հետ հարգանքի տուրքը մատուցի միլոնավոր մարդկանց կյանք խլած ոճրագործներին… Հարգանքի տուրք… Իսկ այս ընթացքում նախաձեռնողները դեռ շտապեցին տեղեկացնել, թե միջոցառումը փաստող վկայություն պիտի կոչվի: Մի՞թե սա էր այն միակ ու ճշմարիտ ընտրված միջոցը, որով պետք էր ապացուցել հասարակ մի բան:
Եթե պատերազմն իր օրենքներն ունի, ապա մարդկային հիշողությունը ևս այդ օրենքների հպատակն է: Ժամանակները փոխվում են, փոփոխվում են նաև պատկերացումներն ու մտքերը, բայց քանի դեռ անփոփոխ ու հաստատուն չէ արժանապատվության հիմքը, նրա վրա բարձրացված ոչ մի քար բաժանարար դառնալ չի կարող կեղծիքի ու ճշմարտության միջև:

Հովիկ ՉԱՐԽՉՅԱՆ